(, ; ) – miasto na prawach powiatu w północnej Polsce, na prawym brzegu Wisły. Jest czwartym pod względem ludności miastem w województwie kujawsko-pomorskim. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego. Siedziba powiatu grudziądzkiego i gminy wiejskiej Grudziądz.

Według danych GUS z 31 grudnia 2025 roku Grudziądz był zamieszkiwany przez 86 811 osób.

Położenie Pod względem historycznym Grudziądz leży w ziemi chełmińskiej. Miasto ciągnie się w kierunku południkowym ponad 12,5 km, natomiast w kierunku równoleżnikowym tylko 6,2 km.

Najbliżej położone miasta to: Radzyń Chełmiński (19 km), Nowe nad Wisłą (22 km), Łasin (25 km), Świecie nad Wisłą (26 km), Wąbrzeźno (32 km), Chełmno (34 km), Jabłonowo Pomorskie (34 km) oraz Kwidzyn (35 km). Miasto sąsiaduje z powiatem grudziądzkim i świeckim.

17 października 2008 roku został oddany do użytku odcinek autostrady A1 ze Swarożyna do Nowych Marz, co usprawniło komunikację w kierunku Trójmiasta„Do Grudziądza w 42 minuty. Bez mandatu!”. gazeta.pl, 5 października 2008.. Natomiast 17 grudnia 2012 roku otwarto węzeł autostradowy, dzięki któremu Grudziądz zyskał bezpośrednie połączenie z autostradą w kierunku północnym (Gdańsk) oraz w południowym (Toruń)Autostrada A1 Nowe Marzy – Toruń – otwarta..

Toponimia W dawnych tekstach nazwa miasta występuje pod różnymi wersjami: Grudenc (1216), Grudenz (1222), Grudens, Grudene, Grudencz (1404), Cruzencz, Chrudencz, Gruzenz (tj. „Grudzieniec”), a także Gruthsanz, Grutscanz, Graudentum, Graudentium, Grawdencz, Growdencz, Graudenz, Grudziąs i Grudziądz.

Badacze od wielu lat spierają się o etymologiczne znaczenie nazwy. Część z nich wskazuje, iż nazwa pochodzi od wyrazu gród. Inni twierdzą, że od grudzistej ziemi, bogato występującej na tym terenie. Jeszcze inni uważają, iż jest ona pochodzenia pruskiego, co związane było z przenikaniem na linię Wisły żywiołu pruskiego. O obecności ludności pruskiej po obu stronach Wisły świadczą nazwy takich miejscowości, jak: Memino, Pałuty, Metława, Rytel, Wiąg i Zblewo. Stąd nazwy Tczew, Gniew i Grudziądz też są często wymieniane w spekulacjach o rodowodzie pruskim.

Ostatnio przeważa jednak pogląd, że nazwa miasta może najprawdopodobniej pochodzić od słowa gruda, lecz w kontekście średniowiecznego określenia cegły. W wiekach średnich słowo cegła nie istniało. Używano porównań typu: „Mediolan z Marmuru”, „Buda z kamienia”, „Malbork z błota” itp. Nazwa miasta w takim znaczeniu pojawiła się prawdopodobnie w czasach biskupa Chrystiana, w 1222 roku, kiedy została ukończona budowa ceglanej stróży dla potrzeb wyprawy krzyżowej rycerstwa polskiego do Prus pod wodzą księcia Leszka Białego. Grudziądz, w przeciwieństwie do innych miast ze średniowiecznym rodowodem, nie przeszedł fazy budowy wałów ziemno-drewnianych. Od początku swojego istnienia posiadał mury kamienno-ceglane. Liczne badania archeologiczne przeprowadzone w latach 2008–2009 na terenie Starego Miasta i przylegającej do niego Góry Zamkowej potwierdziły te przypuszczenia, ponieważ nie odnotowano jednoznacznego odnalezienia tam śladów drewnianego grodu.

Geografia Ukształtowanie terenu Według regionalizacji fizycznogeograficznej Polski Grudziądz położony jest prawie w całości w Kotlinie Grudziądzkiej. Północno-wschodni fragment miasta znajduje się natomiast na Pojezierzu Chełmińskim. Powierzchnia kotliny na terenie miasta wynosi około 240 km², długość 20 km, a szerokość 18 km. Jej cechą charakterystyczną są kępy, które wznoszą się ponad 60 m nad poziomem doliny Wisły. Największą z nich jest Kępa Forteczna, wznosząca się na wysokość 86,1 m n.p.m. w północnej części miasta. Na południu natomiast wznosi się Kępa Strzemięcińska (79,3 m n.p.m.).

Klimat mały|Widok z wieży Klimek na Wisłę.|lewo Grudziądz położony jest w strefie klimatycznej umiarkowanej. Napływ różnorodnych mas powietrza powoduje, że teren ten odznacza się dużą zmiennością pogody oraz dużymi wahaniami przebiegu typów pogody. Istotną rolę dla klimatu odgrywa ukształtowanie obszaru i znaczne różnice wysokości w poszczególnych strefach Kotliny Grudziądzkiej.

Średnie dzienne nasłonecznienie wynosi od 4 do 5 h. Największe przypada w maju (7–8 h), najmniejsze w grudniu (1,3 h). Roczna ilość czasu nasłonecznienia wynosi około 1600 h. Średnie roczne zachmurzenie waha się między 6 a 8,5. Największe jest w listopadzie, najmniejsze w czerwcu. Średnia roczna temp. wynosi 8 °C. Najgorętszym miesiącem roku jest lipiec (ok. 19 °C), a najzimniejszym styczeń (–3 °C). Ważnym elementem klimatycznym są przymrozki. Okres występowania przymrozków dochodzi do 160 dni na rok. Średnio rocznie opady atmosferyczne wynoszą ok. 500 mm. Jednak jest to parametr o dużym rocznym zróżnicowaniu od 295 do 757 mm. Wiatry wieją najczęściej z kierunku południowo-zachodniego i są formowane pod wpływem kierunku biegu doliny Wisły. Prędkość wiatrów wiejących w Grudziądzu wynosi średnio około 3 m/shttp://stona50.byethost10.com/epoka/e11931.html.

Wody Grudziądz leży nad Wisłą, na 835 km biegu rzeki. Szerokość koryta rzeki w obrębie miasta wynosi od 320 do 500 m, a spadek rzeki – 0,2%. Głębokość koryta dochodzi do 9 mZbigniew Otremba Grudziądz. Kronika dziejów miasta. Wyd. Regnum, Gdańsk 1999. s. 126, ..

Miasto może pochwalić się bogatymi zasobami czwartorzędowych wód podziemnych. Grudziądz i jego okolice, zaliczone zostały do obszarów najwyższej ochrony w podziale na Główne Zbiorniki Wód Podziemnych Polski i oznaczone jako zbiornik nr 129.

W mieście znajdują się następujące zbiorniki wodne:

jezioro Rudnickie Wielkie jezioro Tarpno jezioro Rządz jezioro Bajkał kanał Trynka rów Hermana

Zieleń miejska mały|Park Miejski im. Piotra Janowskiego w Grudziądzu|lewo|220x220px W mieście lasy i grunty leśne zajmują 1124 ha (19% powierzchni miasta), a parki i zieleńce 196 ha (3,33%). Z tych ostatnich na uwagę zasługuje Park Miejski (38,7 ha) oraz tzw. planty nad Kanałem Trynka (6,4 ha) wraz z Ogrodem Botanicznym (0,5 ha)Anna Wajler Grudziądzkie parki w: Rocznik Grudziądzki t. XV, Grudziądz 2003, ..

Ochrona środowiska Prawie 20% ogólnej powierzchni miasta stanowią lasy, parki i zieleńce, na których występuje ponad 400 gatunków roślin i zwierząt.

Pomniki przyrody

W mieście znajduje się 38 pomników przyrody: 30 pojedynczych drzew, 6 grup drzew, 1 aleja drzew oraz 1 wychodnia skalna.

Historia

Stanisław Kujot dość dokładnie opisuje chrześcijańskie początki Grudziądza (oraz nazwę miejscowości) na podstawie analizy istniejących po dziś dzień dokumentów: „[...]... Tak samo się rzecz miała z ziemią chełmińską, która do Mazowsza należała i z niem razem w pierwszej połowie rządów Bolesława Chrobrego do państwa polskiego weszła. Mazowsze przedwiślanskie należało do Polski już za Mieszka I. Stosunek zaś ten zależności obu ziemi do Polski nie był przejściowy tylko, lecz trwały, bo zastajemy go jeszcze za Bolesława Śmiałego, kiedy tenże około r. 1065 zamierzając jakieś nowe biskupstwo założyć, prócz innych grodów mu także Grudziądz – Grudenczh –, a w Chełmnie – in Culmine – każdy dziewiąty targ, to jest dochody książęce z niego, i opłatę z karczem – nonum forum cum tabernario –, wreszcie wszystkie przewozy przez Wisłę od ujścia Bzury aż po morze – transitus omnes per Wyslam a Camen usque ad mare – wyznaczył.”

Wojciech Kętrzyński domyśla się, że darowizny te dla biskupstwa płockiego przeznaczone były. Nie było zaś przykładu, by chrześcijański książę ziemię jakąś z samodzielności wyzuł, a przy pogaństwie zostawił, owszem za podbiciem szło z powszechnego zwyczaju nawracanie. Choć tedy pisane źródła, których w kraju współczesnych albo bliskoczesnych brak zupełnie, o sprawie tej tak ważnej milczą, wniosek sam się nasuwa, że i Piastowie chrześcijańscy na Dolnym Powiślu, o ile ono do państwa ich należało, tak samo sobie postąpili...[...]Ks. dr Stanisław Kujot; Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej? cz. 1; (s. 10,11), Toruń 1902 .

Kalendarium około 8000 lat p.n.e. – najstarsze ślady bytności człowieka na terenie Grudziądza z okresu późnego paleolitu 2 poł. VII-VIII w. – pierwsze ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego na Górze Zamkowej X w. – początki grodu warownego na obszarze Góry Zamkowej 1064 – gród zostaje zajęty przez Prusów 1065 – powrót grodu w granice państwa Piastów 11 kwietnia 1065 – pierwsza wzmianka o Castrum Grudomzch w przywileju płockim wystawionym przez Bolesława II Szczodrego klasztorowi w Mogilnie. Grudziądz zostaje wspomniany na pierwszym miejscu, co świadczy o ugruntowanej pozycji miasta jako grodu obronnego i handlowego oraz jego randze na tle miast ziemi chełmińskiej i grodów Mazowsza 1207 – objęcie ziemi chełmińskiej z Grudziądzem przez Konrada mazowieckiego 1218 – nadanie grodu biskupowi Chrystianowi z Oliwy 1222–1231 – okres przynależności Grudziądza do biskupa Chrystiana. Jest duże prawdopodobieństwo, że w tym przedziale czasu miasto otrzymało z jego rąk prawa miejskie. Możliwe, że gród grudziądzki mógł pozostawać w posiadaniu biskupa aż do jego śmierci w 1245 roku z przerwą w latach 1233–1238, kiedy znajdował się on w niewoli u Sambów. 1231 – „formalne” objęcie ziemi chełmińskiej wraz z Grudziądzem przez Krzyżaków 1233 – oficjalne przekazanie władzy nad ziemią chełmińską i Grudziądzem Krzyżakom, którzy zajmują tereny do granicy Osy mały|XVIII-wieczna litografia zamku krzyżackiego w Grudziądzu z XIII wieku. Widok na skrzydło południowe.około 1235 – rozpoczęcie budowy zamku krzyżackiego. Prace nad nim zakończono około 1299 roku. Został zniszczony w 1945 roku 15 czerwca 1243 – bitwa pod Rządzem, stoczona pomiędzy wojskami zakonu krzyżackiego a Prusami. Krzyżacy odnoszą klęskę 18 czerwca 1291 – mistrz krajowy Meinhard z Kwerfurtu nadaje miastu prawa miejskie odmiany chełmińskiej, które regulowały prawnie jego granice przełom lipca i sierpnia 1410 – krótkotrwałe zajęcie miasta i zamku przez wojska króla Jagiełły 8 lutego 1454 – zdobycie miasta przez oddziały Związku Pruskiego – koniec władzy Krzyżaków 1455 – oddziały krzyżackie z Kwidzyna i Łasina napadły na Grudziądz i spaliły jego przedmieścia oraz spichrze 19 października 1466 – II pokój toruński – Grudziądz z ziemią chełmińską zostają przyznane Polsce 21 marca 1522 – Mikołaj Kopernik na odbywającym się w Grudziądzu Sejmiku Generalnym Prus Królewskich wygłosił traktat o monecie De aestimatione monetae 1622 – przybycie jezuitów i otwarcie przez nich kolegium 2 marca 1624 – przybycie benedyktynek 1655–1659 – okupacja szwedzka 1703 – II okupacja szwedzka 1707–1718 – okupacja rosyjska 21 września 1772 – I rozbiór Polski. Grudziądz trafia pod zabór pruski 6 czerwca 1776 – początek budowy cytadeli mały|Plan fortyfikacji w okolicy Grudziądzamały|Księstwo Warszawskie (1807–1815)Schyłek XVIII w. – przeniesienie się do Grudziądza na krótki czas pruskiego króla wraz z dworem 1801 – początek rozbiórki zamku krzyżackiego 1806/1807 – próby zdobycia Grudziądza przez wojska napoleońskie, udaremnione przez Courbière’a mały|Plan Grudziądza z 1913 rokudruga połowa XIX w. – rozwój miasta i poszerzenie granic Grudziądza. Powstają nowe dzielnice mieszkalne (szczególnie w celu germanizacji miasta, bo miało to zachęcić Niemców do przybycia). Zbudowano port rzeczny oraz połączenie kolejowe z Toruniem (nieopodal granicy z zaborem rosyjskim, która biegła 10 km na wschód od Torunia; linia ta łączyła się z biegnącą do Warszawy i dalej na wschód linią kolejową), Jabłonowem Pomorskim, Bydgoszczą, Tczewem, Laskowicami czy Chełmżą i innymi miejscowościami zaboru niemieckiego, a także innymi miastami niemieckimi, m.in. Królewcem 1876–1878 – wybudowanie mostu prowadzącego przez Wisłę 1894 – początek wydawania „Gazety Grudziądzkiej” w języku polskim, docierającej do Polaków mieszkających w Grudziądzu oraz wszystkich większych miejscowościach zaboru pruskiego 1900 – miasto staje się powiatem miejskim (niem. Stadtkreis) w rejencji kwidzyńskiej, w prowincji Prusy Zachodnie 1910 – w wyniku germanizacji Niemcy stanowią około 85% ludności Grudziądza