Prudnik

(dawn. Prądnik, Królewskie Miasto Prudnik, , ) – miasto w Polsce, w województwie opolskim, siedziba powiatu prudnickiego i gminy miejsko-wiejskiej Prudnik, stolica Euroregionu Pradziad, na pograniczu Gór Opawskich (Sudety) i Obniżenia Prudnickiego (Nizina Śląska), nad rzekami Prudnik i Złoty Potok. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na ziemi prudnickiej.

W latach 1945–1950 miasto administracyjnie należało do województwa śląskiego, następnie w latach 1950–1975 do województwa opolskiego. W latach 1975–1998 ponownie znajdowało się w województwie opolskim.

Według danych GUS z 1 stycznia 2024, Prudnik liczył 18 974 mieszkańców i był szóstym pod względem liczby ludności miastem w województwie opolskim.

Jedno z najstarszych miast w Polsce, założone w 1255 i lokowane na prawie magdeburskim w 1279. Początkowo w granicach Moraw, następnie w księstwach śląskich (w tym księstwie głogówecko-prudnickim). Od XVI do XVIII wieku najważniejszy ośrodek gospodarczy i polityczny Górnego Śląska oraz miejsce obrad sejmiku księstwa opolsko-raciborskiego. Prudnik rozwijał się jako ośrodek handlowy, rzemieślniczy, turystyczny i przemysłowy, z naciskiem na przemysł włókienniczy.

Położenie

mały|lewo|Zdjęcie satelitarne Prudnika i otoczenia miasta (sierpień 2024) Prudnik znajduje się w południowo-zachodniej części Polski. Miasto jest oddalone o 50 km od Opola, 86 km od Ostrawy, 107 km od Wrocławia, 115 km od Katowic, 263 km od Pragi, 284 km od Bratysławy, 289 km od Wiednia oraz 356 km od Warszawy. mały|lewo|Mapa aglomeracji Prudnik Pod względem administracyjnym Prudnik położony jest w południowej części województwa opolskiego, w powiecie prudnickim, w gminie Prudnik. Swoim obszarem administracyjnym bezpośrednio sąsiaduje z terytorium Czech od strony południowej. Od północy miasto graniczy z sołectwem Niemysłowice, od zachodu z Łąką Prudnicką i Dębowcem, natomiast od wschodu graniczy z gminą Lubrza – sołectwa Trzebina, Jasiona, Lubrza, Prężynka. Miasto stanowi centralną część aglomeracji Prudnik, do której należą również miejscowości: Chocim, Dębowiec, Jarnołtówek, Łąka Prudnicka, Moszczanka, Niemysłowice, Pokrzywna, Wieszczyna. mały|lewo|Widok na masyw Biskupiej Kopy z Wieży Woka Prudnik położony jest na pograniczu Niziny Śląskiej i północno-wschodniej części Gór Opawskich (Sudety Wschodnie). Według podziału fizycznogeograficznego z 2017 dr. Krzysztofa Badory obszar Prudnika znajduje się w granicach czterech mikroregionów: Doliny Prudnika (318.58.4), Obniżenia Prudnickiego (318.58.5), Przedgórza Głuchołasko-Prudnickiego (332.17.3) i Wzgórz Długockich (332.17.4).

Historycznie Prudnik początkowo należał do Moraw jako część enklawy biskupów morawskich, zaś od włączenia go w 1337 do księstwa niemodlińskiego leży na historycznym Górnym Śląsku. Miasto jest głównym ośrodkiem regionu zwanego ziemią prudnicką, do którego, oprócz Prudnika, należą też miasta Biała, Głogówek i Strzeleczki. Ziemia prudnicka charakteryzuje się miejscowościami zamieszkanymi zarówno przez ludność autochtoniczną: Niemców oraz Ślązaków, którzy posługują się gwarą prudnicką, jak i przez napływową (przesiedleńców z Kresów Wschodnich oraz osadników z innych części Polski, głównie z Małopolski), która osiadła na terenie ziemi prudnickiej po 1945 roku.

Według danych z 2011 powierzchnia Prudnika wynosi 20,50 km², co stanowi 16,8% powierzchni gminy Prudnik i 3,6% powierzchni powiatu prudnickiego. Stawia to miasto na 294. pozycji w Polsce pod względem powierzchni.

Podział miasta Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju częściami Prudnika są: Górka Kolonia Karola Miarki Lipno (Lipy) Młyn Czyżyka

W mieście znajdują się również osiedla: os. Jasionowe Wzgórze os. Tysiąclecia os. Wyszyńskiego os. Zacisze

W przeszłości jako część miasta wyróżniano Tabory.

Środowisko naturalne Przez miasto przepływają rzeki Prudnik i Złoty Potok. Swoim obszarem administracyjnym obejmuje pobliski kompleks leśny, zwany Lasem Prudnickim. W granicach administracyjnych miasta znajdują się wzgórza: Czyżykowa Góra, Kapliczna Góra, Kozia Góra, Okopowa, Szubieniczna Góra, Święta Góra, Wróblik. Prudnik położony jest na wysokości ok. 265 m n.p.m. Najwyżej położony punkt w mieście znajduje się na wysokości 403 m n.p.m., a najniższy 238 m n.p.m.

Geologia mały|Kamień na szczycie Koziej Góry Geologicznie miasto położone jest w bloku przedsudeckim. Przebiegająca w okolicy Prudnika strefa głębokich uskoków tektonicznych oddziela blok przedsudecki od monokliny przedsudeckiej oraz depresji śląsko-opolskiej. W pobliżu miasta znajdują się wychodnie strefy śląsko-morawskiej. Na obszarze miasta występują osady czwartorzędowe w postaci piasków i żwirów wolnolodowcowych, glin zwałowych, lessów i glin lessopodobnych, deluwium, żwirów stożków napływowych oraz mad teras zalewowych, a także podłoże dolnokarbońskie w postaci szarogłazów oraz łupków ilastych i mułowych.

W południowo-wschodniej części miasta znajduje się złoże surowców ilastych ceramiki budowlanej (głównie gliny) o powierzchni 36,28 ha. Eksploatacja złoża „Prudnik” o numerze IB 3120 została zaniechana. Teren poeksploatacyjny zrekultywowano w kierunku rolnym.

Gleby mały|Pole uprawne przy Kolonii Karola Miarki Na terenie Prudnika dominują gleby brunatne i pseudobielicowe wytworzone z utworów lessowatych oraz glin i żwirów pochodzenia lodowcowego. W dolinach rzecznych rozwijają się mady z iłów, pyłów oraz glin ciężkich i średnich. Gleby są żyzne, większość gruntów rolnych należy do klas bonitacyjnych I–III (najlepsze, bardzo dobre, dobre). Odczyn gleb przeważnie lekko kwaśny w użytkach rolnych i kwaśny w użytkach zielonych.

Klimat mały|Willa rodziny Fränkel w okresie zimowym Wpływ na klimat Prudnika ma sąsiedztwo Gór Opawskich. Średnia temperatura roczna wynosi +8 °C. Pokrywa śnieżna występuje od grudnia do kwietnia. Duże zróżnicowanie dotyczy termicznych pór roku. Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Prudnika wynoszą 640 mm, dominują wiatry zachodnie. Średnia wilgotność względna powietrza atmosferycznego wynosi w przekroju rocznym 78%.

W nocy z 31 grudnia 2022 na 1 stycznia 2023 w Prudniku odnotowano polski rekord wysokości temperatury powietrza w styczniu – 18,9 °C. 5 sierpnia 2026 stacja pogodowa w Prudniku odnotowała najwyższą temperaturę w historii miasta – 39,53 °C.

Wody mały|Złoty Potok w pobliżu Osiedla Zacisze Prudnik położony jest w dorzeczu Odry. Najdłuższym ciekiem wodnym, który przepływa przez miasto, jest rzeka Prudnik, będąca dopływem Osobłogi. Jest to jedna z głównych rzek Gór Opawskich, w średniowieczu wyznaczała granicę pomiędzy Śląskiem i Morawami. Na północno-zachodnich obrzeżach miasta, do rzeki Prudnik wpływa jej najdłuższy dopływ – Złoty Potok. W północnej części miasta ma swoje źródło potok Lubrzanka, natomiast w Lesie Prudnickim znajdują się źródła Granicznego Potoku oraz rzeki Trzebinka. mały|Staw przy ul. Poniatowskiego Największym zbiornikiem wodnym na terenie Prudnika jest staw przy ul. Poniatowskiego w Lipach. Woda w stawie pochodzi z tzw. „Świętego Źródła”. Również w Lipach znajduje się pięć niewielkich stawów, zwanych paciorkowymi. Służą one dłuższemu utrzymaniu wody w lokalnym środowisku przyrodniczym. Tuż za północną granicą miasta znajduje się Staw Niemysłowicki.

W ratuszu (Rynek 1) ma swoją siedzibę Nadzór Wodny w Prudniku, podlegający pod Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej w Gliwicach Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie. Obszar działania Nadzoru Wodnego w Prudniku obejmuje w całości bądź częściowo gminy Prudnik, Lubrza, Biała, Głogówek, Strzeleczki, Krapkowice, Walce, Głuchołazy, Korfantów, Głubczyce, a jego powierzchnia wynosi 738,87 km². Nadzór Wodny w Prudniku administruje m.in. zbiornikiem przeciwpowodziowym w Jarnołtówku.

Zieleń miejska mały|Plac Wolności W Prudniku znajdują się cztery parki. Park Miejski o powierzchni 11,5 ha położony jest w pobliżu centrum miasta. Na południe od niego znajduje się mniejszy Park przy Świętym Źródle, popularnie nazywany „Małpim Gajem”. Dwa mniejsze parki znajdują się przy Szpitalu Powiatowym oraz przy II Liceum Ogólnokształcącym.

Pozostałe tereny zieleni miejskiej to, między innymi: skwer przy ul. Armii Krajowej, Plac Wolności, skwer przy ul. Jagiellońskiej, zieleniec na skrzyżowaniu ulic Kolejowej i Powstańców Śląskich, teren przy hali sportowej I Liceum Ogólnokształcącego, skwer naprzeciwko Ośrodka Pomocy Społecznej, zieleniec na Placu Zamkowym, skwer przed Cmentarzem Komunalnym, Plac Szarych Szeregów, skwer przy Powiatowym Urzędzie Pracy, zieleńce na zapleczu ul. Ratuszowej, skwer przy budynkach mieszkalnych naprzeciwko pawilonów handlowych przy ul. Kościuszki, skwer na skrzyżowaniu ulic Kolejowej i Nyskiej, łączący się z enklawami zieleni Banku Spółdzielczego zieleniec naprzeciwko Prudnickiego Ośrodka Kultury, a także tereny zielone przy miejscowych placówkach oświatowych.

W mieście znajduje się ogród miejski Rodzinny Ogród Działkowy im. T. Kościuszki, podzielony na 12 sektorów ogrodowych o łącznej powierzchni 61,9106 ha: „Karola Miarki”, „Wiejska”, „Za ściekami”, „Za szpitalem”, „Za młynem”, „Nadzieja”, „Skarbów”, „Powstańców Śląskich”, „XXX-lecia”, „Słoneczny”, „Za rzeźnią”, „Aleja Miła”. Ogródki działkowe znajdują się na terenie całego miasta.

Ochrona przyrody

mały|Platan klonolistny „Samuel” Las Prudnicki, znajdujący się w południowych granicach administracyjnych miasta, należy do obszaru Parku Krajobrazowego Góry Opawskie, który obejmuje północne stoki Gór Opawskich i ich północne przedgórze. Jest to również obszar Specjalnego Obszaru Ochrony Góry Opawskie Natura 2000. Proponowane jest objęcie ochroną łąk w pobliżu Polany Kucharskiego na skraju Lasu Prudnickiego, gdzie miałby powstać rezerwat przyrody Łąki Krwiściągowe.

W Prudniku znajduje się 10 pomników przyrody. Pierwsze z nich – dwa dęby szypułkowe przy drodze do Chocimia – ustanowiono w 1956. Trzecim pomnikiem przyrody w granicach miasta została ustanowiona w 1963 daglezja w pobliżu Dębowca w Lesie Prudnickim. W 2016 pomnikami ustanowiono platan klonolistny „Samuel” przy ul. Nyskiej oraz dąb szypułkowy „Karol” pomiędzy ul. Reja i kompleksem ogródków działkowych. Następne obiekty uznano za pomniki w 2021. Były to dęby czerwone „Grzegorz” i „Kazimierz” w parku przy II Liceum Ogólnokształcącym. W 2022 za pomniki przyrody uznano: klon pospolity „Franciszek”, klon jawor „Jan” i sosna czarna „Wanda”, wszystkie w parku przy Szpitalu Powiatowym.

Miasto jest siedzibą Nadleśnictwa Prudnik. Obejmuje ono obszar siedemnastu gmin w powiatach: prudnickim, brzeskim, nyskim, kędzierzyńsko-kozielskim i głubczyckim. Pod względem zasięgu terytorialnego (1800 km²) jest to największe nadleśnictwo Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Katowicach oraz jedna z największych jednostek Lasów Państwowych.

Nazwa mały|Nowe Miasto Królewskie wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w BerliniePruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”..

Nazwa Prudnik została utworzona od rzeczownika prąd (prąd rzeczny, strumień, przepływ, wartkość – cz. proud, śl. prōnd) i oznaczającej podobnie jak pobliska Prężyna rzekę o wartkim nurcie, następnie również osadę leżącą nad tą rzeką. Nazwa rzeki (dopływu Osobłogi) i miasta była od średniowiecza zapisywana z u będącym czeskim i morawskim odpowiednikiem ą (1262 Pruthenos, 1331 Prudnik). Obok nazwy starszej słowiańskiej osady (Prudnik) pojawiła się, zapewne już w ostatniej ćwierci XIII w. nazwa lokacyjnego miasta tj. Neustadt. Od tego czasu używano (w różnych postaci) obu nazw równolegle.