Brańszczyk – wieś w Polsce położona nad rzeką Bug w województwie mazowieckim, w powiecie wyszkowskim, w gminie Brańszczyk. Ma status sołectwa.
Miejscowość jest siedzibą gminy Brańszczyk.
Historia Dawniej wieś i folwark.
Prywatna wieś duchowna Brańsk położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego..
Brańszczyk w XVIII wieku nie został objęty osadnictwem kurpiowskim, które prowadzili właściciele ziem – biskupi płoccy. Wynikało to z faktu, że wieś zachowała swój stan ludności sprzed XVII-wiecznych wojen i epidemii. Niemniej w Adam Zakrzewski w 1887 włączył Brańszczyk do grupy południowej wsi kurpiowskich, czyli osad kurpiowskich położonych w Puszczy Białej.
Po 1869 r. na obszarach Królestwa Polskiego utworzono gminy wiejskie i z tego powodu powstały budynki administracyjne. Jednym z nich był stary budynek urzędu gminy w Brańszczyku. Był to budynek drewniany parterowy z pokoikami na poddaszu, a w części parterowej składał się z części kancelaryjnej i mieszkalnej, które były oddzielone od siebie sienią. Budynek był usytuowany na rzucie prostokąta ze ścianami konstrukcji ryglowej, boniowane na węgłach z ganeczkiem na słupach u wejścia. Przekryty był dachem naczółkowym pokrytym gontem.
W latach 1921–1931 wieś i folwark leżał w województwie białostockim, w powiecie ostrowskim, w gminie Brańszczyk.
Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało:
wieś – 731 osób, 582 było wyznania rzymskokatolickiego, 9 ewangelickiego a 140 mojżeszowego. Jednocześnie wszyscy mieszkańcy zadeklarowali polską przynależność narodową. Było tu 99 budynków mieszkalnych. W 1929 istniał tu jeden kościół oraz synagoga. folwark – 75 osób w 6 budynkach mieszkalnych. Posiadłość ziemską miał tu Adolf Rudzki (148 mórg). Była tu kaszarnia i tartak.
Miejscowość należała do miejscowej parafii rzymskokatolickiej. Podlegała pod Sąd Grodzki w Ostrowi i Okręgowy w Łomży; mieścił się tu urząd pocztowy który obsługiwał większość terenu gminy.
W wyniku agresji III Rzeszy na Polskę we wrześniu 1939 wieś znalazła się pod okupacją niemiecką i do wyzwolenia weszła w skład dystryktu warszawskiego Generalnego Gubernatorstwa.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Brańszczyk. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.
31 grudnia 2013 roku sołectwo liczyło 1119 mieszkańców zameldowanych na pobyt stały, a 31 grudnia 2019 roku liczyło 1125 mieszkańców.
W miejscowości znajduje się kościół Wniebowzięcia NMP zbudowany w 1833 r., który jest siedzibą parafii św. Jana Chrzciciela oraz skansen im. Marii Żywirskiej.
Części wsi + Integralne części wsi Brańszczyk SIMC Nazwa Rodzaj0506515 Bieliny część wsi0506521 Brańszczyk-Nakieł przysiółek
Urodzeni w Brańszczyku Stanisław Pomian-Srzednicki – polski sędzia, jako pierwszy piastował stanowisko pierwszego prezesa Sądu Najwyższego w latach 1917–1922 Wacław Haczyński – poseł na Sejm IV kadencji (1935–1938) w II Rzeczypospolitej, zginął w Katyniu. Maria Żywirska z d. Byczyńska (1904–1980) – polska historyk i etnograf. Kazimierz Pogorzelski (1921–2023) – polski wojskowy, pułkownik pilot.
Przypisy Raport o stanie gminy Brańszczyk w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 51–52. Strona gminy, sołectwa. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (). GUS. Rejestr TERYT.
Linki zewnętrzne
Historia Żydów w Brańszczyku na portalu Wirtualny Sztetl
Kategoria:Wsie duchowne I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)