Zespół dworsko-parkowy w Brańszczyku – zabytkowe założenie dworkowo-parkowe w miejscowości Brańszczyk w powiecie wyszkowskim, w województwie mazowieckim. W skład zespołu wchodzi klasycystyczny dwór figurujący w gminnej ewidencji zabytków oraz otaczający go park krajobrazowy o powierzchni 5 ha wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-441 decyzją z 10 grudnia 1978 i figurujący w gminnej ewidencji zabytków.
Historia Na początku XIX wieku władze pruskie sprzedały Brańszczyk wraz z częścią Puszczy Białej Konstantemu Kozłowskiemu, choć według innych opracowań dawne dobra biskupów płockich w Brańszczyku po III rozbiorze przeszły na własność rządu pruskiego, zaś po 1807 rządu rosyjskiego. Jako wiano Tekli Kozłowskiej, córki Konstantego Kozłowskiego, dobra miały przejść w posiadanie jej męża Wincentego Rapackiego, który okolicznych czynszowników-Kurpiów obciążył pańszczyzną i daninami. Według innej wersji historii Wincenty i Tekla Rapaccy nabyli nieduży folwarczek Brańszczyk, który z czasem, przez dokupywanie sąsiednich gruntów, rozrósł się do rozmiarów rozległego majątku ziemskiego. Rapaccy, właściciele Brańszczyka od 1830, bogacili się dzięki pracowitości i zapobiegliwości. W 1865 Rapacka oddała dobra w Brańszczyku w dzierżawę Adolfowi Rudzkiemu, który kupił je w 1897 lub w 1879, zobowiązując się do wystawienia, na pamiątkę dawnej właścicielki, 3 krzyży przy drogach wjazdowych do Brańszczyka. Miały strzec wsi od zła i kataklizmów. Powstały około 1880.
Rudzki rozwinął majątek. Za jego czasów w Brańszczyku działały: gorzelnia (zniszczona w czasie I wojny światowej przez wojska rosyjskie, w czasie powstania styczniowego przemieniona na szpital polowy), młyny i cegielnia, co zapewniało zatrudnienie lokalnej ludności. W 1887 majątek liczył 1380 mórg (772,8 ha), a w 40 folwarcznych domach mieszkało 245 osób. Po śmierci Rudzkiego (1899) majątek zaczął podupadać z powodu niegospodarności jego potomków, m.in. syna Adolfa Władysława, co doprowadziło do stopniowej wyprzedaży ziemi, domów, łąk i lasów. Przed śmiercią Adolf Władysław Rudzki sprzedał majątek córce Leonii.
Drewniany dwór zbudowano w I połowie XIX wieku w południowej części parku krajobrazowego założonego w tym samym czasie, choć miejscowe legendy przekazują, że dwór powstał na miejscu dawnego zamku, a Jan Szymanik datuje park na rok 1900. Dwór zaplanowano na rzucie wydłużonego prostokąta jako budynek parterowy z mieszkalnym poddaszem i gankiem na słupach, zwieńczonym trójkątnym tympanonem. W okolicy dworu w I połowie XIX wieku postawiono drewniany parterowy budynek konstrukcji zrębowej, przekształcany później (w XIX i XX wieku), prawdopodobnie przeznaczony dla administracji majątku. Przy parku, od południa, w II połowie XIX wieku założono dwa stawy, zasilane wodami rzeczki Strugi, uzupełniono też i zróżnicowano gatunkowo drzewostan. Północno-zachodnią część parku przeznaczono na sad, z którego zachowało się kilka drzew owocowych. Główna droga dojazdowa założenia prowadziła zapewne od dworu do skarpy nad Bugiem. Przed dworem był owalny lub okrągły trawnik. W parku wyznaczono esowate ścieżki i wysadzoną wierzbami kruchymi groblę. W najbliższym otoczeniu dworu w II połowie XIX wieku zasadzono świerki pospolite, glediczje, robinie akacjowe, brzozy, lipy, klon pospolity, miłorząb. Przed 1939 park dworski był dostępny dla miejscowych w niedziele. mały|Dwór w Brańszczyku (2025) mały|Park dworski mały|Część zabudowań w Skansenie im. Marii Żywirskiej w Brańszczyku Błędnie podaje się, że w zachowanym do dziś murowanym dworze w Brańszczyku w 1904 przyszła na świat Maria Żywirska. W rzeczywistości córka Stanisława Byczyńskiego, ostatniego zarządcy majątku Rudzkich w Brańszczyku, urodziła się w drewnianym dworze. Byczyńscy mieli nabyć dwór i zabudowania gospodarcze folwarku w Brańszczyku w II połowie XIX wieku. W 1915 wycofujące się wojska rosyjskie spaliły dwór. Byczyńscy odbudowali go w 1920 jako budynek murowany. Użyto cegieł ze zrujnowanych w czasie I wojny światowej budynków gospodarczych folwarku. Dwór zyskał zachowany do dziś klasycystyczny charakter. W 1939 posiadłość przeszła w ręce Ireny z Rudzkich i jej męża Zalewskiego. Przeprowadzili modernizację budynku, współpracując z architektem Teodorem Bursche z Warszawy.
W czasie II wojny światowej dwór służył jako miejsce pomocy uchodźcom z innych regionów Polski oraz żołnierzom Armii Krajowej i Armii Ludowej.
W 1950 majątek został upaństwowiony. W dworze utworzono dom opieki dla starszych 30 osób (Państwowy Dom Opieki Społecznej). Na terenie dawnego sadu i części parku powstały budynek sanatoryjny, garaż, kotłownia oraz szklarnia. Dwór przebudowano w latach 60. XX wieku na budynek mieszkalny. Parterowy budynek, dawniej mieszkanie dla administracji majątku, przeznaczono na biura Gminnej Rady Narodowej w Brańszczyku i mieszkania urzędnicze. Budynek figurował w rejestrze zabytków (nr A-11/78 z 9 listopada 1978), ale został z niego wykreślony (nr 11/82 z 14 kwietnia 1982) z powodu rozbiórki w 1982. Do dziś nie zachowały się dworskie czworaki (domy mieszkalne dla pracujących w folwarku), cegielnia, murowane stajnie, obory i magazyny.
W II połowie lat 60. i w latach 70. XX wieku w północno-wschodniej części założenia wzniesiono murowany Dom Opieki Społecznej z dłuższą elewacją na osi północ–południe. Później w części parku między budynkiem DPS a dworem powstał kwadratowy basen z okrągłą czaszą fontanny. W latach 90. XX wieku w Brańszczyku pojawili się orioniści. Powstało Centrum Ksiedza Orione (Dom Emeryta, Dom Rekolekcyjny, Drabina Jakubowa).
Kompozycja parku została naruszona przez wzniesienie nowego budynku DPS i urządzenia jego otoczenia. Dawny układ założenia parkowo-dworskiego jest współcześnie mało czytelny. Dwór i park jako siedziba Domu Pomocy Społecznej w Brańszczyku są własnością samorządu gminy Brańszczyk. Centralnym punktem kompozycji parkowej jest staw z wyspą o powierzchni ok. 1 ha. Na wyspie stoi figura Matki Bożej. Zachował się też młyn nad Strugą oraz dawny dom zarządcy, współcześnie budynek przedszkola. Park ma zróżnicowany gatunkowo drzewostan (świerk pospolity, robinia akacjowa, klon pospolity, klon srebrzysty, lipa drobnolistna, brzoza brodawkowata, klon jesionolistny, żywotnik, grab pospolity, kasztanowiec biały, dąb szypułkowy oraz zapewne naturalne zadrzewienie terenu w postaci sosny czarnej z XVIII wieku oraz jesionu wyniosłego z połowy XVIII wieku).
Na części dawnych terenów dworskich powstał Skansen im. Marii Żywirskiej.
Przypisy
Kategoria:Brańszczyk