Odyseja (ang. The Odyssey) – amerykańsko-brytyjski film akcji fantasy z 2026 roku w reżyserii i na podstawie scenariusza Christophera Nolana. Stanowi adaptację starożytnego greckiego eposu Homera Odyseja. Przedstawia historię Odyseusza, króla Itaki (w którego wcielił się Matt Damon), w trakcie podróży do domu po wojnie trojańskiej. W rolach drugoplanowych wystąpili Tom Holland, Anne Hathaway, Robert Pattinson, Lupita Nyong’o, Samantha Morton, Zendaya i Charlize Theron.
Film został wyprodukowany przez Nolana i jego żonę, Emmę Thomas, w ramach ich wytwórni filmowej Syncopy. Nolan rozpoczął pracę nad scenariuszem w marcu 2024 roku, opierając się na licznych tłumaczeniach Odysei i starając się stworzyć realistyczną adaptację mitologii greckiej. W październiku 2024 prawa do dystrybucji kupiła wytwórnia Universal Pictures, a w grudniu 2024 film został publicznie ogłoszony. Okres zdjęciowy trwał od lutego do sierpnia 2025 w kilku państwach. Budżet filmu wyniósł 250 milionów dolarów amerykańskich, co czyni go najdroższym w dorobku Nolana. Był to ponadto pierwszy w historii film nakręcony w całości na taśmie 70 mm IMAX.
Premiera Odysei odbyła się 6 lipca 2026 w Londynie. Dystrybucja kinowa rozpoczęła się 17 lipca 2026. Film spotkał się z uznaniem krytyki filmowej. Zarobił ponad 1,7 miliarda dolarów, co czyni go drugim najbardziej dochodowym filmem 2026 roku. Wywołał szereg kontrowersji, m.in. ze względu na rozbieżności z historią i materiałem źródłowym i decyzje castingowe.
Fabuła W starożytnej Itace mija 20 lat od czasu, gdy król Odyseusz wyruszył na wojnę trojańską. Liczni adoratorzy pragną wziąć ślub z jego żoną, Penelopą, jednak królowa wraz z synem, Telemachem, wierzą, że Odyseusz powróci do domu. Telemach, chcąc poznać losy ojca po wojnie, wyrusza z Mentorem w podróż do Sparty. 10 lat wcześniej Odyseusz wraz ze swoją armią dostaje się do Troi wewnątrz konia trojańskiego. Po zakończeniu wojny podróżuje ze swoją załogą do Itaki. Po drodze mierzą się z mitycznymi stworzeniami: cyklopem Polifemem, Lajstrygonami, wróżbitką Kirke, armią zmarłych w Hadesie, syrenami oraz potworami morskimi Charybdą i Skyllą. Ostatecznie Odyseusz trafia na wyspę nimfy Kalipso.
Obsada Główna thumb|upright|Rzeźba przedstawiająca Odyseusza, głównego bohatera filmu
Matt Damon jako Odyseusz – mityczny władca Itaki, sławny z przebiegłości uczestnik wojny trojańskiej. Tom Holland jako Telemach – syn Odyseusza i Penelopy, który pragnie odnaleźć ojca. Anne Hathaway jako Penelopa – żona Odyseusza i matka Telemacha, władczyni Itaki, która pod nieobecność męża odpędza potencjalnych zalotników. Robert Pattinson jako Antinoos – zalotnik Penelopy. Pattinson uznał go za amoralnego i porównał do Lestera Diamonda, granego przez Jamesa Woodsa w filmie Kasyno (1995). Lupita Nyong’o w podwójnej roli, jako: Helena Trojańska – żona Menelaosa i najpiękniejsza kobieta na świecie, której porwanie wywołało wojnę trojańską, Klitajmestra – siostra Heleny i żona Agamemnona. Samantha Morton jako Kirke – czarodziejka, półbogini z wyspy Ajaja. John Leguizamo jako Eumajos – wierny sługa Odyseusza, niewidomy świniopas. Zendaya jako Atena – bogini mądrości, wojny i rzemiosła, która chroni Odyseusza w jego podróży. Charlize Theron jako Kalipso – nimfa z wyspy Ogygii, która usiłuje zatrzymać Odyseusza jako swojego nieśmiertelnego męża. Jon Bernthal jako Menelaos – grecki król Sparty, mąż Heleny i brat Agamemnona. jako Eurylochos – zastępca i szwagier Odyseusza. Bill Irwin jako Polifem – cyklop, syn Posejdona. Elliot Page jako Sinon – grecki żołnierz, dawny sługa Antinoosa, zrekrutowany w dzieciństwie do armii. Bohater nie pojawia się w Odysei Homera, a w filmie został stworzony na bazie Eneidy Wergiliusza. jako Agamemnon – grecki król Myken, mąż Klitajmestry, brat Menelaosa i dowódca Achajów w wojnie trojańskiej.
Drugoplanowa
Produkcja Preprodukcja thumb|upright|Christopher Nolan, reżyser, scenarzysta i producent filmu, podczas premierowego pokazu w Nowym Jorku (14 lipca 2026) W listopadzie 2023 Christopher Nolan zdradził w wywiadzie z „Variety”, że po pracy nad filmem Oppenheimer (2023) jest otwarty na wszelkie pomysły na kolejny projekt, pod warunkiem pełnej kontroli artystycznej. W marcu 2024 Oppenheimer został uhonorowany licznymi Oscarami, w tym za najlepszy film i najlepszą reżyserię. Nolan wraz z żoną i współproducentką, Emmą Thomas, uznali, że sukces filmu daje im możliwość zastanowienia się nad tym, nad jakim projektem pracować jako następnym. Niedługo po ceremonii wręczenia Oscarów Nolan rozpoczął pracę nad scenariuszem. W maju 2024 Thomas zdradziła, że nie podjęli jeszcze decyzji co do praktycznych aspektów produkcji. W październiku 2024 media ogłosiły, że nowy film powstaje we współpracy z wytwórnią Universal Pictures, zdjęcia są planowane na początek 2025, a Nolan miał być autorem scenariusza i wyprodukować go wspólnie z Thomas w ramach wytwórni Syncopy. W przeciwieństwie do Oppenheimera, który wytwórnia Universal zakupiła w wyniku aukcji, tym razem zatwierdziła projekt z góry.
Tematyka i fabuła filmu były trzymane w tajemnicy przed opinią publiczną, co przyczyniło się do licznych medialnych spekulacji. Prasa publikowała plotki, że może to być dramat historyczny o wampirach, reboot filmu sensacyjnego Błękitny grom (1983) lub adaptacja brytyjskiego szpiegowskiego serialu telewizyjnego (1967–1968), nad którą Nolan pracował od 2009. Ostatecznie wszystkie te doniesienia zostały w mediach obalone. Nolan wypowiedział się, że powstawanie plotek jest minusem nieinformowania ludzi, nad czym pracują, choć niektóre pomysły mu się podobały. W grudniu 2024 Universal ogłosił, że film nosi tytuł Odyseja, będzie stanowić „mityczną i epicką” adaptację eposu Homera, a zdjęcia odbędą się w wielu państwach. Nolan był pierwotnie zaangażowany jako reżyser filmu Troja (2004), adaptacji Iliady Homera, który ostatecznie nakręcił Wolfgang Petersen. Zdradził, że Troja „trochę go przerosła”, ale za sprawą projektów z kolejnych 20 lat poczuł się dostatecznie kompetentny, by nakręcić adaptację Odysei. Budżet netto filmu wyniósł 250 milionów dolarów, najwięcej w całym dotychczasowym dorobku Nolana.
Nolan wypowiedział się, że ze względu na skalę produkcji film jest jego największym projektem i największym wyzwaniem w karierze. Dodał, że zdecydował się na adaptację Odysei, ponieważ nie została ona nigdy zekranizowana przez żadną z dużych wytwórni w Hollywood, co określił „dziwną luką w historii kina”. Wspólnie z Thomas określili epos jako fundament kultury, ponieważ zawiera elementy licznych gatunków, takich jak horror, mystery, romans czy dreszczowiec. W trakcie prac nad scenariuszem studiował liczne tłumaczenia Odysei, w tym te autorstwa , Emile’a Victora Rieu i . Inspirował się także filmowymi adaptacjami mitologii greckiej, które oglądał w młodości, w szczególności twórczością animatora i twórcy efektów specjalnych Raya Harryhausena. Scenariusz napisał w sposób nieliniowy. Wyznał, że choć był on bardzo wierny eposowi Homera, wprowadził pewne modyfikacje: większe zaakcentowanie roli psa Odyseusza, Argosa, więcej interakcji Odyseusza z Telemachem, humanizację bogini i czarownicy Kirke, aby była niepokojąca, ale jednocześnie budząca współczucie, a także komplikację ponownego spotkania Heleny Trojańskiej ze spartańskim królem Menelaosem. Tworząc postać Odydeusza, zwrócił uwagę na jego inteligencję i pomysłowość, w szczególności inspirując się tłumaczeniem Odysei z 2017 roku autorstwa Wilson.
Aby połączyć fantastykę Odysei z typowym dla swojej twórczości „namacalnym realizmem”, Nolan zdecydował się na realistyczne podejście do przedstawienia działań bogów za pomocą zjawisk naturalnych, które w czasach, w których rozgrywa się akcja, były uważane za nadprzyrodzone. Jako inspirację, zwłaszcza w zakresie stylu wizualnego i atmosfery, wskazał filmy Andriej Rublow (1966) Andrieja Tarkowskiego i Ran (1985) Akiry Kurosawy. Rozważał obsadzenie aktorów w rolach greckich bogów rzucających piorunami z Olimpu, ale uznał, że przedstawienie strachu bohaterów przed czynami bogów zapewni bardziej wciągające doświadczenie niż ich bezpośrednie pokazanie.
Dobór obsady W październiku 2024 media doniosły, że negocjacje w sprawie głównej roli odbywał Matt Damon, który uprzednio współpracował z Nolanem przy filmach Interstellar (2014) i Oppenheimer. W tym samym miesiącu prasa poinformowała, że angaż do filmu otrzymali Damon i Tom Holland. W ramach przygotowań do roli Damon poddał się intensywnemu programowi treningowemu i rygorystycznej diecie bezglutenowej, aby stać się „szczupłym, ale silnym”, w konsekwencji redukując masę do 76 kilogramów. Zapuścił też na rok pełną brodę, ponieważ Nolan, chcąc uchwycić „fizyczność prawdziwych włosów”, odmówił użycia sztucznego zarostu. W listopadzie 2024 do obsady dołączyli: Anne Hathaway, która uprzednio współpracowała z Nolanem przy filmach Mroczny Rycerz powstaje (2012) i Interstellar, Robert Pattinson, który wystąpił u Nolana w Tenecie (2020), Zendaya, Lupita Nyong’o i Charlize Theron. Damon, Holland, Hathaway i Pattinson zostali obsadzeni w rolach głównych, zaś Nyong’o i Zendaya w drugoplanowych. Pattinson jako jedyny aktor zażądał wglądu do scenariusza przed popisaniem umowy.
Od początku 2025 media donosiły o kolejnych osobach, które wystąpią w filmie. Angaże otrzymali aktorzy, którzy współpracowali uprzednio z Nolanem: , Elliot Page, , Bill Irwin, , i James Remar. Patel otrzymał propozycję roli w grudniu 2024. Dodatkowo do obsady dołączyli: Jon Bernthal, John Leguizamo, Samantha Morton, Jesse Garcia, Will Yun Lee, , , Mia Goth, Corey Hawkins, , , , , Iddo Goldberg, Ryan Hurst, Jovan Adepo i Sean Avery. Zatrudniony został również , który ostatecznie zrezygnował z filmu na krótko przed rozpoczęciem zdjęć z powodu konfliktów w harmonogramie, a jego rolę przejął . Skeet Ulrich zdradził, że wziął udział w castingu, ale nie otrzymał roli. W lutym 2025 Universal ogłosił, że Damon wcieli się w Odyseusza. Uprzednio media publikowały plotki, że główną rolę zagra Holland, ale opublikowany w lipcu 2025 zwiastun zdradził, że Holland wcieli się w Telemacha.
Projekt oprawy wizualnej Angaż do filmu otrzymali scenografka i kostiumografka Ellen Mirojnick, które pracowały także nad Oppenheimerem. Nolan zdradził, że w celu przedstawienia zbroi, broni i statków twórcy zagłębili się w „bardzo fragmentaryczne zapisy archeologiczne” z epoki brązu i starożytnej Grecji. Wypowiedział się: „Najstarsze wizerunki postaci homeryckich są zazwyczaj przedstawiane w sposób odzwierciedlający ludzi żyjących w czasach Homera. Istnieją zatem mocne argumenty za takim przedstawieniem, ponieważ właśnie tak pierwotna publiczność odebrała tę historię”. Dodał, że Mirojnick starała się pokazać poprzez zbroję noszoną przez Agamemnona jego wysoki status, więc użyła droższych materiałów, takich jak poczerniały brąz, srebro i siarka. Kostiumografka wspominała, że chciała postawić akcent na „namacalność, nadając każdemu kawałkowi lnu, skóry, zbroi i sandałowi fakturę i wymiary przeżytej historii”, a inspirację stanowiła dla niej kultura mykeńska. De Jong zaprojektowała model konia trojańskiego o wysokości 36 stóp (11 metrów) i masie 8800 funtów (czterech ton), który był transportowany na plan w 27 skrzyniach.
Efekty specjalne na potrzeby planów stworzyło nowozelandzkie studio , które pracowało nad filmem pod roboczym tytułem Charlie’s Tale. Cyklop został wygenerowany poprzez połączenie animatroniki, lalkarstwa i występu Billa Irwina na planie, a inspirację w jego projekcie stanowił obraz Francisco Goyi Saturn pożerający własne dzieci. Z kolei scena przemiany załogi Odydeusza w świnie została stworzona poprzez połączenie animatroniki, lalkarstwa, efektów prostetycznych i sztuki iluzji.
Zdjęcia thumb|Kamera IMAX 70 mm umieszczona w dźwiękoszczelnym sterowcu, skonstruowana i użyta na potrzeby filmu