Zygfryd – opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza, opublikowane w 1946 roku przez Spółdzielnię Wydawniczą „Czytelnik”. Przedstawia historię akrobaty z wędrownego cyrku, który wchodzi w relację z lokalnym urzędnikiem.

Krytycy wskazali na obecność w Zygfrydzie wątku homoerotycznego, który wpływa na relację między Stefanem a młodym akrobatą. Według badaczy, fascynacja starszego bohatera prowadzi do wprowadzenia Zygfryda w świat kultury i sztuki, a opowiadanie skłania czytelnika do refleksji nad losem jednostki, nie sprowadzając się jednak do programu przemian obyczajowych.

Na podstawie opowiadania powstała adaptacja filmowa Zygfryd w reżyserii Andrzeja Domalika, której premiera odbyła się w 1987 roku. Za realizację filmu Domalik otrzymał nagrodę za debiut reżyserski na 11. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku.

Okoliczności powstania utworu W latach 30. XX wieku Jarosław Iwaszkiewicz wielokrotnie odwiedzał Sandomierz w celach wypoczynkowych. Zygfryd powstał w 1936 roku podczas jednego z takich pobytów. W tym samym roku pisarz stworzył również opowiadania Nauczyciel, Młyn nad Utratą i Róża, a także sztukę Lato w Nohant oraz powieść Pasje błędomierskie. Inspiracją dla opowiadania były osobiste doświadczenia autora związane z pobytem w Sandomierzu. W 1936 roku oglądał tam występy trupy cyrkowej, w której występowali m.in. śląski akrobata Reinhold oraz Ukrainka oddana do cyrku na wychowanie. W tym samym czasie w sandomierskiej katedrze prowadzono prace związane z odkrywaniem średniowiecznych fresków. Rok później Iwaszkiewicz otrzymał honorowe obywatelstwo Sandomierza za zasługi dla miasta.

Zygfryd zaliczany jest do utworów o tematyce homoseksualnej napisanych przez Iwaszkiewicza w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Do tego nurtu należą również opowiadania Przyjaciele i Nauczyciel. Opowiadanie ukazało się drukiem w 1946 roku w Warszawie nakładem Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” w zbiorze Nowa miłość i inne opowiadania. W tomie znalazły się także utwory Nowa miłość, Róża, Bitwa na równinie Sedgemoor oraz Matka Joanna od Aniołów. Drugie wydanie opublikowano rok później. Utwór przetłumaczono m.in. na język niemiecki jako Zygfryd (1962), rosyjski jako Zigfrid (1977) oraz chiński jako Qigefeilide (1993).

Fabuła alt=Katedra w Sandomierzu|mały|Katedra w Sandomierzu

Narrator, architekt prowadzący prace przy renowacji kościoła w małym mieście, poznaje Stefana, emerytowanego urzędnika i fundatora remontu. Do miasta przybywa wędrowny cyrk, którego występy zwracają uwagę obu mężczyzn, szczególnie dzięki popisom akrobaty Zygfryda. Między artystą a Stefanem nawiązuje się znajomość oparta na rozmowach o kulturze, podróżach i książkach. Pod wpływem tych spotkań Zygfryd zaczyna interesować się światem poza cyrkiem i stawia pytania dotyczące sensu życia oraz prawdy. Zmiany zachodzące w młodym akrobacie wpływają na jego występy i relacje z otoczeniem. Podczas jednego z przedstawień Zygfryd wykonuje swój numer na drabinie, po czym spada i ponosi śmierć. W tej samej chwili umiera również Stefan, obserwujący występ z loży.

Opinie krytyków Wojciech Śmieja nawiązując do felietonów obyczajowych Tadeusza Boya-Żeleńskiego, zwrócił uwagę na sposób przedstawienia homoseksualności w opowiadaniu. Jego zdaniem „Konstrukcja postaci i kształt narracji kierują czytelnika, który zapewne podziela stereotypowy obraz homoseksualizmu charakterystyczny dla epoki, ku współczuciu – być może, nieoczekiwanemu – wobec nieszczęśliwego pana Stefana umierającego równocześnie z młodym akrobatą. W opowiadaniu nie mamy, rzecz jasna, do czynienia z jakimś społecznym projektem reformy obyczajów, nie wpisuje się ono też w projekt Boya. Iwaszkiewicz, operując czysto literackimi środkami wyrazu, próbuje wzruszyć czytelnika i skłonić go do refleksji. Obszarem obserwacji jest tu, oderwany od abstrakcyjnego „oni”, los jednostki przeżywającej, nie całkiem zresztą świadomie, swą fascynację homoerotyczną”.

German Ritz zwrócił uwagę na rolę sublimacji w konstrukcji opowiadania, interpretując ją jako mechanizm przekształcania tłumionej fascynacji erotycznej w doświadczenie estetyczne i kontakt ze światem kultury. W jego opinii „Zygfryd opisuje pragnienie wyrwania się młodego akrobaty (Zygfryda) z jego naturalnego środowiska życiowego. Następuje to przez kontakt ze sztuką. Spotkanie z nią nie jest czymś spontanicznym, wynika z sublimującego aktu, spowodowanego niejasną homoseksualną fascynacją starego mężczyzny, który wprowadza Zygfryda we własny świat kultury. Spotkanie ze sztuką kończy się tragedią. Zygfryd traci swą wewnętrzną pewność i pada ofiarą śmiertelnego wypadku. Homoseksualny „subtekst” redukuje się do niewyraźnej, ogólnej erotyzacji biegu zdarzeń [...] Nic dziwnego, że to opowiadanie Iwaszkiewicza stało się tak znane. Nie wymaga ono homoseksualnego sposobu odczytania sublimacji”.

Zbiór Nowa miłość i inne opowiadania, w którym opublikowano Zygfryda, został wraz z tomem Nowele włoskie uhonorowany nagrodą tygodnika „Odrodzenie” w 1947 roku.

Adaptacja Na podstawie opowiadania powstała adaptacja filmowa Zygfryd w reżyserii Andrzeja Domalika, której premiera odbyła się w 1987 roku. W głównych rolach wystąpili Gustaw Holoubek (Stefan Drawicz), Tomasz Hudziec (Zygfryd), Maria Pakulnis (Maria), Jan Nowicki (Waldo) oraz Adam Ferency (Emil). Zdjęcia realizowano w Sandomierzu, m.in. w kościele Świętego Ducha. Film zdobył kilka nagród i wyróżnień, w tym nagrodę za debiut reżyserski na 11. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku i Nagrodę im. Andrzeja Munka dla Domalika oraz Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego dla Pakulnis..

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Polskie opowiadania Kategoria:Opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza Kategoria:Literatura LGBT Kategoria:Utwory literackie z 1946