thumb|Przyszowa, 1930 thumb|Dawny Kościół św. Mikołaja w Przyszowej (1612–1907) alt=Kościół św. Mikołaja w Przyszowej|mały|Kościół św. Mikołaja w Przyszowej thumb|Madonna z Przyszowej, XIV wiek thumb|Zespół Regionalny Przyszowianie thumb|Morze mgieł nad Przyszową thumb|Dwór w Przyszowej, XVI w. mały|Remiza ochotniczej straży pożarnej w Przyszowej Przyszowa – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Łukowica.
W latach 1975–1998 Przyszowa administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.
W 2025 roku wieś liczyła 2652 mieszkańcówhttps://www.lukowica.pl/pl/254/3767/raport-o-stanie-gminy-lukowica-za-225-rok.html.
Powierzchnia miejscowości to 18,6 km²
Etymologia Nazwa Przyszowa pochodzi od staropolskiego imienia Przysz. Było ono skróconą formą dawnych imion dwuczłonowych: Przyboj, Przybór, Przybygniew, Przybygost, Przybylut, Przybyrad i Przybysław. Pierwotnie oznaczała „osadę należącą do Przysza”.
Najstarsze zachowane zapisy nazwy pochodzą z XIV wieku. W rachunkach papieskich obejmujących lata 1325–1327 występuje forma Prissowa, odnotowana ponownie w 1328 roku. W 1335 zapisano Prsissova, w 1338 Przissova, a w rachunku dotyczącym należności za 1342 rok ponownie Prissowa. W zapisach z lat 1345–1358 występują formy Prissowa, Prissova, Przissowa i Przissova; w 1351 roku odnotowano ponadto wariant Pribissowa, obok Prissowa. Z 1357 roku pochodzi również zapis inter Przyszowam.
W 1399 roku odnotowano formy de Przessow, de Przissow i de Przisszowa, a w 1400 roku de Przischowi. W 1401 roku zapisano de Pryssowa. W XV wieku występowały także formy Przyssowa, Przyschowa, Pressowa (1412) i Przyszsowa (1418). W relacji odnoszącej się do 1431 roku występuje ponadto forma de Przischow.
W XVI wieku poświadczone są formy Przissowa (1530 i 1538), Przisowa (1581) oraz Przeszowa (1584). Forma Przeszowa została odnotowana ponownie w 1615 roku. Obecna forma Przyszowa jest poświadczona od 1629 roku.
W miejscowej tradycji zachowały się także dwa ludowe wyjaśnienia nazwy wsi. Pierwsze wiąże ją z przybyszami, którzy osiedlili się w tej okolicy. Pierwotną formą miała być Przybyszowa, później skrócona do Przyszowa. Drugie wywodzi nazwę od sów gnieżdżących się niegdyś w starych dębach wokół pierwszego dworu. Określenie „przy sowach” miało z czasem przybrać formę Przysowa, a następnie Przyszowa.
Geografia Przyszowa jest położona w Kotlinie Sądeckiej, w dolinie rzeki Słomki, na wysokości 420 – 803 m n.p.m. Po zachodniej stronie Przyszowej wznoszą się szczyty Beskidu Wyspowego: Kuklacz Przyszowski (670 m), Łyżka (także Wyszka, 803 m), Pępówka (774 m) i Bąkowiec (599 m), po wschodniej Piekło (653 m) i Okręglica (603 m). Przyszowa graniczy z Siekierczyną, Kaniną, Wysokiem, Długołęką-Świerkla, Stroniem, Łukowicą oraz Roztoką.
+Integralne części wsi PrzyszowaSIMCNazwaRodzaj0449208Berdychówczęść wsi0449214Bucznikczęść wsi0449220Cabałówkaczęść wsi0449237Górkiczęść wsi0449243Kierkówczęść wsi0449250Leszczeczęść wsi0449266Ogrójecczęść wsi0449272Okręglicaczęść wsi0449289Podkaninaczęść wsi0449295Podzagórówczęść wsi0449303Wądoleczęść wsi0449310Wieśczęść wsi0449326Wilcza Góraczęść wsi0449332Zagórówczęść wsi0449349Zagórzeczęść wsi0449355Zalasczęść wsi Niestandaryzowaną częścią wsi jest Cydzówkahttps://www.malopolska.org/images/pliki/roczniki/rm_15_2013/rm_15_2013_p19.pdfObwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()..
Historia Najstarsze znane ślady obecności człowieka na terenie dzisiejszej Przyszowej odkryto na górze Łyżce. Znaleziono tam m.in. fragmenty naczyń datowane na XVIII–XVI wiek p.n.e., które przypuszczalnie pochodzą z późnego okresu kultury mierzanowickiej, a także fragmenty ceramiki z późniejszych epok, m.in. z epoki żelazaBogusław Chorąży, Materiały archeologiczne z góry Łyżka w Beskidzie Wyspowym (stanowisko 6 w Przyszowej, gm. Łukowica), w: Tomasz Kalicki (red.), Łyżka jako obiekt archeologiczny i geoturystyczny, Łukowica: Gminny Ośrodek Kultury, Sportu i Turystyki w Łukowicy, 2026, s. 54–62, ISBN 978-83-67617-82-6.. Pochodzenie i przeznaczenie znajdujących się na górze konstrukcji kamiennych pozostają przedmiotem badań; brane są pod uwagę m.in. ich funkcje kultowe i groboweTomasz Kalicki (red.), Łyżka jako obiekt archeologiczny i geoturystyczny, Łukowica 2026, s. 67–71.. Z Łyżką wiąże się również miejscowa tradycja o zamku, zwanym Starym Zamczyskiem, oraz skarbach ukrytych przez św. Kingę przed TataramiMarceli Żuk-Skarszewski, Przyszowa, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, Warszawa 1888, s. 235–237..
Pierwsze źródłowe wzmianki o Przyszowej pochodzą z XIV wieku. Parafia istniała tu już w 1325 rokuBolesław Kumor, Powstanie i rozwój sieci parafialnej w Małopolsce Południowej do końca XVI w., „Prawo Kanoniczne”, t. 6, nr 1–4, 1963, s. 525. Rok 1325 podano jako datę pierwszej wzmianki; rachunki obejmują lata 1325–1327., choć dokładny czas powstania miejscowości i parafii nie jest znany. Pod koniec XIV wieku Przyszowa była wsią rycerską. W 1399 roku jej dziedzicem był Zbyszko z PrzyszowejJerzy Rajman, Pierwszy wiek miasta Limanowej, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny WSP w Krakowie”, z. 181, „Prace Historyczne”, t. XVIII, 1997, s. 21, przyp. 5.; z miejscowością związany był wówczas również Jakusz z PrzyszowejBolesław Ulanowski (wyd.), Najdawniejsze księgi sądowe krakowskie, „Starodawne Prawa Polskiego Pomniki”, t. VIII, cz. II, Kraków 1886, s. 709, 720 i 725, zapiski nr 8790, 8880 i 8933..
W XV i XVI wieku dzieje Przyszowej były ściśle związane z Wierzbiętami herbu Janina. Pierwszym znanym przedstawicielem rodu w Przyszowej był Michał Wierzbięta, wzmiankowany w 1417 rokuArkadiusz Urbaniec, Tajemnica zaginionej wsi Janina, Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej, 3 lipca 2021; Kunice, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiski z 1417 i 1419 roku. Zapis z 1417 roku określa go jako Michała z Przyszowej; Arkadiusz Urbaniec utożsamia go z Michałem Wierzbiętą, poświadczonym pod tym mianem w 1423 roku.. W 1423 roku posiadał połowę Przyszowej i połowę pobliskiej Janiny — nieistniejącej dziś wsi nad Słomką, w okolicy SiekierczynyJanina oraz Falkowa, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN.Arkadiusz Urbaniec, Tajemnica zaginionej wsi Janina, Muzeum Regionalne Ziemi Limanowskiej, 3 lipca 2021..
W 1431 roku Wierzbięta z Przyszowej, brat Michała, uczestniczył w wyprawie na klasztor kartuzów w Lechnicy na Spiszu, w rejonie dzisiejszego Czerwonego Klasztoru na SłowacjiJan Długosz, Historia Polonica, ks. XI, kol. 576, relacja pod rokiem 1431; w tekście występuje forma „Wyerzbiatha de Przischow”. Sławomir Wróblewski identyfikuje tę postać z bratem Michała, zaznaczając, że jego udział w wyprawie na Czerwony Klasztor przekazuje tradycja.. W 1443 roku pełnił urząd włodarza Starego Sącza, należącego wówczas do klasztoru klarysekKamienica, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiska z 1443 roku; ZDM III nr 661.. Około 1446 roku jego śmierć zapoczątkowała wieloletni konflikt przyszowskich dziedziców z mieszczanami Nowego SączaSławomir Wróblewski, Janina – średniowieczna siedziba rycerska w ziemi sądeckiej, „Rocznik Sądecki”, t. XXXVIII, 2010, s. 74–90, zwłaszcza s. 79–80.. Synowie zmarłego, wśród nich Marcin i Jan, obwiniali mieszczan o zabójstwo ojca i przez kolejne lata dochodzili swoich roszczeń przed władzami królewskimi. Spór zakończyła ugoda z 1470 roku: mieszczanie Nowego Sącza zobowiązali się wypłacić Wierzbiętom rekompensatę, a dziedzice Przyszowej zrezygnowali z dalszych roszczeńSzczęsny Morawski, Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, Kraków 1865, s. 244–248, dyplomy CXLVII–CXLVIII. Ugoda z 1470 roku przewidywała wypłatę 24 grzywien w celu zakończenia sporu. W układzie z 1468 roku wymienieni są Marcin i Jan; wydany tekst ugody z 1470 roku podaje Marcina i Wierzbiętę..
Pod koniec XV wieku Wierzbiętowie powiększyli swoje posiadłości o dobra w okolicach Bilska, niedaleko Rożnowa. W 1486 roku Wierzbięta z Przyszowej, żonaty z Elżbietą, córką Wiernka z Bilska, nabył część tamtejszych dóbr od jej siostry Małgorzaty RatołdowejKrużlowa, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiski z 1486 i 1488 roku (GK 22, s. 445–447; ZCz. 5, s. 157–158).. W 1489 roku Elżbieta wraz z mężem objęła część spadku po swoim bracie Mikołaju Wiernku, a rok później Wierzbięta odkupił dalsze udziały od jej siostry StachnyBilsko, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiski z lat 1489–1490.. W 1505 roku nabył od Jana Dymlińskiego kolejną część Bilska wraz z łąką w Łącznem (dziś części Łososiny Dolnej)Łączne, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiska z 1505 roku, ZCz. 7, s. 217–218..
W 1519 roku Grzegorz Wierzbięta przekazał swoje dobra w Przyszowej i Bilsku bratankom Jakubowi i Feliksowi, synom Marcina Wierzbięty. Feliks, dworzanin królewski, otrzymał wówczas m.in. posiadłości w Bilsku, Białej (dziś części Michalczowej), Woli pod Ostrą Górą, położonej na terenie dzisiejszego Bilska, oraz KrużlowejKrużlowa oraz Bilsko, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiski z 1519 roku.. Grzegorz Wierzbięta osiadł w Nowym Sączu, gdzie w 1521 roku wsparł klasztor franciszkanów przy dzisiejszej ulicy Pijarskiej, fundując nowy dach szpitala klasztornegoLeon Białkowski, Ziemia sandecka. Stan jej społeczno-gospodarczy w pierwszej połowie XVI wieku, „Przegląd Historyczny”, t. 12, nr 1, 1911, s. 100, przyp. 2.Stanisław Tomkowicz, Inwentarz zabytków powiatu sądeckiego, z rękopisów autora wydali i komentarzami opatrzyli Piotr i Tadeusz Łopatkiewiczowie, Kraków 2007, s. 134, przyp. 609.Zespół poklasztorny Franciszkanów, „Szlaki turystyczne Małopolski”, PTTK.. W 1525 roku Małgorzata, siostra Jakuba i Feliksa, otrzymała należną jej część majątku po rodzicachŁukowica, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN, zapiski z lat 1518 i 1525..
Jakub Wierzbięta został podstarostą sądeckim. W pierwszej połowie XVI wieku założył w obrębie Przyszowej, od strony Siekierczyny, Nową Janinę. Jej nazwą określano później północną część wsi, obejmującą również tereny dzisiejszego BerdychowaJanina, w: Słownik historyczno-geograficzny województwa krakowskiego w średniowieczu, Instytut Historii PAN.. W 1535 roku uczestniczył w wojnie litewsko-moskiewskiej pod dowództwem hetmana Jana Tarnowskiego. Podczas zdobycia Staroduba szczególnie się wyróżnił; jego czyny — jak pisał hetman — „okryły jego dom wielką sławą”.
W 1560 roku synowie Jakuba — Andrzej, Mikołaj, Marcin, Stanisław i Wojciech — wraz z siostrą Anną podzielili rodzinny majątekSzczęsny Morawski, Sądecczyzna za Jagiellonów z miasty spiskiemi i księstwem oświęcimskiem, Kraków 1865, s. 417.. Andrzej otrzymał południową część Przyszowej wraz z Wądolem, główną siedzibą dworską i prawem patronatu miejscowego kościoła; z tej części wykształcił się późniejszy Niżni Dwór. Mikołajowi przypadło Stare Dworzysko, czyli późniejszy Wyżni Dwór, położony na terenie dawnej Janiny, dziś w obrębie Siekierczyny. Marcin objął Podoszczyznę i Zaręboszczyznę w północnej części Przyszowej, w tym wschodnią część późniejszego folwarku Berdychów. Stanisław otrzymał Nową Janinę w północnej części Przyszowej, od strony Siekierczyny, oraz folwark Załubincze pod Nowym Sączem, a Wojciech — Siekierczynę.