thumb|upright=1.3|Front wschodni w czasie bitwy pod Moskwą: Bitwa pod Moskwą (także bitwa o Moskwę, obronna operacja moskiewska, obrona Moskwy, operacja Tajfun) – największa bitwa II wojny światowej w postaci wieloetapowej kampanii wojennej, do której obie strony zaangażowały około 7 milionów żołnierzy, trwająca od września/października 1941 do stycznia 1942, która składała się z dwóch okresów strategicznie ważnych walk na 600 km odcinku frontu wschodniego II wojny światowej. Radziecki wysiłek obronny udaremnił atak Wehrmachtu na Moskwę, stolicę i największe miasto Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Moskwa była jednym z głównych celów wojskowych i politycznych sił Osi podczas ich inwazji na ZSRR.
Pierwszy etap bitwy pod Moskwą, niemiecka ofensywa strategiczna o kryptonimie operacja Tajfun, opierał się na dwóch uderzeniach w ramach manewru okrążającego, jednego na północ od Moskwy przeciwko Frontowi Kalinińskiemu wykonanego przez 3 i 4 Armię Pancerną, które miały jednocześnie za zadanie przeciąć linię kolejową Moskwa–Leningrad, oraz drugiego na południe od obwodu moskiewskiego przeciwko Frontowi Zachodniemu na południe od Tuły w wykonaniu 2 Armii Pancernej. W tym samym czasie 4 Armia miała posuwać się bezpośrednio w kierunku Moskwy od zachodu.
Początkowo Armia Czerwona prowadziła strategiczną obronę obwodu moskiewskiego, budując trzy linie obronne, rozmieszczając nowo powstałe armie rezerwowe oraz sprowadzając wojska z Syberyjskiego i Dalekowschodniego Okręgu Wojskowego. Gdy niemiecka ofensywa została zatrzymana, rozpoczął się drugi etap bitwy pod Moskwą, radziecka strategiczna kontrofensywa i pomocnicze operacje ofensywne na mniejszą skalę, które zmusiły armie niemieckie do powrotu na pozycje wokół miast: Orzeł, Wiaźma i Witebsk oraz prawie otoczyły trzy armie niemieckie. Dla Niemców był to poważny cios i koniec nadziei na szybkie zwycięstwo nad ZSRR. W wyniku nieudanej ofensywy, feldmarszałek Walther von Brauchitsch został odwołany ze stanowiska najwyższego dowódcy armii niemieckiej, zaś Adolf Hitler zastąpił go osobiście na tym stanowisku.
Tło sytuacyjne
Plany operacji Barbarossa, niemieckiej inwazji na Związek Radziecki, zakładały zdobycie Moskwy w ciągu czterech miesięcy. 22 czerwca 1941 r. siły Osi przekroczyły zachodnią granicę ZSRR, zniszczyły większość radzieckich sił powietrznych na ziemi i wkroczyły w głąb terytorium wroga, stosując taktykę blitzkriegu w celu niszczenia całych armii radzieckich. Niemiecka Grupa Armii Północ nacierała w stronę Leningradu, Grupa Armii Południe przejęła kontrolę nad Ukrainą, a Grupa Armii Środek w lipcu 1941 r. przekroczyła Dniepr na drodze do Moskwy.
15 lipca 1941 r. wojska niemieckie zdobyły Smoleńsk, ważną warownię na drodze do Moskwy. Na tym etapie kampanii, choć Moskwa była bezbronna, bezpośrednia ofensywa na miasto odsłoniłaby niemieckie flanki. Częściowo, aby zaradzić tym zagrożeniom i spróbować zabezpieczyć cenne ukraińskie zasoby żywności i surowców, Adolf Hitler nakazał skierować główny atak na północ i południe, by wyeliminować siły radzieckie wokół Leningradu i Kijowa. Opóźniło to niemiecki atak na Moskwę. Kiedy postęp w kierunku radzieckiej stolicy wznowiono 30 września, siły niemieckie zostały osłabione, a Sowieci zgromadzili nowe siły do obrony miasta.
Początkowy niemiecki postęp (30 września – 10 października) Plany thumb|Mapa podwójnego okrążenia Wiaźma–Briańsk Dla Hitlera radziecka stolica była celem drugorzędnym i uważał on, że jedynym sposobem na pokonanie Związku Radzieckiego było osiągnięcie nad nim przewagi ekonomicznej. Uważał, że można to osiągnąć, przejmując cenne zasoby gospodarcze Ukrainy położone na wschód od Kijowa. Kiedy Walther von Brauchitsch, naczelny dowódca armii niemieckiej, poparł bezpośrednie uderzenie na Moskwę, powiedziano mu, że „tylko skostniałe mózgi mogą wymyślić taki pomysł”. Franz Halder, szef Sztabu Generalnego Armii, był również przekonany, że przejęcie Moskwy będzie miało sens dopiero po tym, jak armia niemiecka wyrządzi wystarczającą szkodę siłom radzieckim. Ten pogląd podzielała większość oficerów w ramach najwyższego niemieckiego dowództwa. Dlatego Hitler nakazał swoim generałom zniszczenie sił radzieckich w okolicach Kijowa, a następnie zajęcie Ukrainy. Ruch był udany, w wyniku czego do dnia 26 września zginęło, odniosło rany lub dostało się do niewoli prawie 700 000 żołnierzy Armii Czerwonej, a dalsze postępy sił Osi były kontynuowane.
Z końcem lata Hitler skierował swoją uwagę na Moskwę i wyznaczył Grupę Armii Środek do tego zadania. Siły zaangażowane w operację Tajfun obejmowały trzy armie (2., 4. i 9.) wspierane przez trzy armie pancerne (2., 3. i 4.) oraz 2 Flotę Powietrzną Luftwaffe. W operację było zaangażowanych do dwóch milionów niemieckich żołnierzy, wraz z 1 000–2 470 czołgami i działami pancernymi oraz 14 000 dział. Jednak niemiecka siła powietrzna została znacznie uszczuplona podczas letniej kampanii; Luftwaffe straciła 1603 zniszczone samoloty, a 1028 zostało uszkodzonych. 2 Flota Powietrzna miała tylko 549 sprawnych maszyn, w tym 158 bombowców średnich i nurkujących oraz 172 myśliwce, dostępne dla operacji Tajfun. Atak opierał się na standardowej taktyce blitzkriegu, polegającej na tym, że grupy pancerne pędziły głęboko na tyły radzieckich formacji i wykonywały podwójny manewr okrążający, rozdzielając dywizje Armii Czerwonej i niszcząc je w kotłach.
Przed Wehrmachtem stały trzy fronty radzieckie, które tworzyły linię obronną opartą na miastach Wiaźma i Briańsk, utrudniając drogę do Moskwy. Armie składające się na te fronty brały już udział w ciężkich walkach. Mimo to stanowiły ogromne natężenie sił, złożone z 1 250 000 ludzi, 1000 czołgów i 7600 dział. Radzieckie siły powietrzne poniosły latem przerażające straty od ok. 7500 do 21 200 samolotów. Niezwykłe osiągnięcia przemysłowe zaczęły jednak uzupełniać ponoszone straty, a na początku operacji Tajfun Wojskowe Siły Powietrzne mogły wystawić już 936 samolotów, z których 578 było bombowcami.
Po zlikwidowaniu oporu radzieckiego na froncie od Wiaźmy do Briańska siły niemieckie miały naciskać na wschód, okrążając Moskwę, poprzez oskrzydlenie jej z północy i południa. Ciągłe walki zmniejszyły ich skuteczność, a trudności logistyczne stawały się coraz bardziej dotkliwe. Gen. Heinz Guderian, dowódca 2 Armii Pancernej, napisał, że niektóre z jego zniszczonych czołgów nie zostały wymienione od początku inwazji, a na początku operacji moskiewskiej brakowało do nich paliwa.
Bitwy o Wiaźmę i Briańsk thumb|left|Schemat działań wojsk niemieckich podczas operacji Tajfun Początkowy niemiecki atak poszedł zgodnie z planem. 4 Armia Pancerna przedostała się przez środek radzieckich pozycji prawie bez oporu ze strony wroga, a następnie podzieliła swoje mobilne siły na północ, aby dokończyć okrążenie Wiaźmy z 3 Armią Pancerną i innymi jednostkami, a także na południe, aby zamknąć pierścień okrążenia wokół Briańska we współdziałaniu z 2 Armią Pancerną. Radzieccy obrońcy, wciąż budujący swoje umocnienia, zostali wyparci, a szpice 3 i 4 Armii Pancernej spotkały się we Wiaźmie 10 października 1941 r. Cztery armie radzieckie (19., 20., 24. i 32.) zostały zamknięte w dużym kotle na zachód od miasta.
Otoczone wojska radzieckie nadal walczyły, a Wehrmacht musiał rzucić 28 dywizji, aby je wyeliminować, wykorzystując wojska, które mogłyby wesprzeć ofensywę w kierunku Moskwy. Resztki radzieckich frontów Zachodniego i Rezerwowego wycofały się i obsadziły nowe linie obronne wokół Możajska. Chociaż straty były duże, niektóre z okrążonych jednostek uciekły w małych grupach, od plutonów po pełne dywizje strzeleckie. Radziecki opór w pobliżu Wiaźmy dał także czas radzieckiemu dowództwu na wzmocnienie czterech armii broniących Moskwy (5., 16., 43. i 49.). Trzy dywizje strzeleckie i dwie dywizje pancerne zostały przeniesione ze wschodniej Syberii, a kolejne przygotowywano do transportu.
Jesienią pogoda zaczęła się zmieniać, utrudniając działania obu stronom. 7 października spadł pierwszy śnieg i szybko stopił się, zamieniając drogi i otwarte tereny w błotniste pułapki, zjawisko znane w Rosji od wieków jako rasputica. Niemieckie grupy pancerne zostały znacznie spowolnione, co pozwoliło siłom radzieckim wycofać się i przegrupować.
W niektórych przypadkach siły radzieckie były w stanie kontratakować. Na przykład niemiecka 4 Dywizja Pancerna wpadła w zasadzkę ustawioną przez pośpiesznie utworzony 1 Specjalny Korpus Strzelecki gen. Dmitrija Leluszenki, w tym 4 Brygadę Pancerną gen. Michaiła Katukowa, w pobliżu miasta Mcensk. Nowo wyprodukowane czołgi T-34 były ukryte w lesie, gdy mijała je niemiecka kolumna. Podczas gdy drużyna radzieckiej piechoty powstrzymywała jej atak, radzieckie czołgi zaatakowały z obu flanek i zniszczyły niemieckie Panzer IV. Szok po porażce był dla Wehrmachtu tak wielki, że zarządzono specjalne śledztwo w tej sprawie. Guderian i jego żołnierze odkryli, ku ich przerażeniu, że radzieckie czołgi T-34 były prawie niewrażliwe na niemieckie pociski czołgowe. Powodem był nowatorski pochyły pancerz. Jak napisał generał: „Nasze czołgi Panzer IV z krótkimi działami 75 mm mogły zniszczyć T-34, jedynie uderzając w silnik od tyłu”. Guderian zauważył także w swoich wspomnieniach, że „Rosjanie nauczyli się już kilku rzeczy”. W 2012 r. historyk Niklas Zetterling zakwestionował znaczenie potyczki pod Mcenskiem, zauważając, że tylko niewielka grupa bojowa z 4 Dywizji Pancernej była w nią zaangażowana, podczas gdy większość dywizji walczyła gdzie indziej, obie strony wycofały się z pola bitwy po walce, a Niemcy stracili tylko sześć zniszczonych czołgów i trzy uszkodzone. Dla niemieckich dowódców, takich jak Erich Hoepner i Fedor von Bock, starcie to było nieistotne; ich głównym zmartwieniem był opór wewnątrz kotła, a nie poza nim.
thumb|left|Niemiecka kolumna pancerna zbliża się do frontu moskiewskiego, październik 1941 r. Inne kontrataki dodatkowo spowolniły niemiecką ofensywę. 2 Armia, która działała na północ od sił Guderiana w celu okrążenia Frontu Briańskiego, znalazła się pod silną presją Armii Czerwonej wspomaganej przez wsparcie powietrzne.
Według niemieckich ocen początkowej porażki radzieckiej 673 000 żołnierzy zostało schwytanych przez Wehrmacht zarówno w kotle wiaziemskim, jak i briańskim, chociaż ostatnie badania sugerują niższą – ale wciąż ogromną – liczbę 514 000 jeńców, co zmniejsza siłę radziecką o 41%. Przez radzieckie dowództwo zostały podane straty osobowe w wysokości 499 001 osoby (bezpowrotne i tymczasowe). 9 października Otto Dietrich z niemieckiego Ministerstwa Propagandy, cytując samego Hitlera, prognozował na konferencji prasowej rychłe zniszczenie armii broniących Moskwy. Morale niemieckiej ludności cywilnej – niskie od początku Barbarossy – znacznie się poprawiło wraz z pogłoskami o żołnierzach mających wrócić do domu przed Bożym Narodzeniem i obietnicami wielkiego bogactwa z przyszłego Lebensraum na wschodzie.
thumb|Rasputica pod Moskwą, listopad 1941 r. Jednak opór Armii Czerwonej spowolnił Wehrmacht. Kiedy Niemcy dotarli 10 października w kierunku linii możajskiej na zachód od Moskwy, napotkali kolejną linię obronną obsługiwaną przez nowe siły radzieckie. Tego samego dnia gen. Gieorgij Żukow, który został odwołany z Frontu Leningradzkiego 6 października, przejął kontrolę nad obroną Moskwy oraz połączonymi frontami Zachodnim i Rezerwowym, a jego zastępcą został gen. Iwan Koniew. 12 października Żukow nakazał koncentrację wszystkich dostępnych sił na wzmocnionej linii możajskiej, co poparł gen. Aleksandr Wasilewski ze Stawki. Luftwaffe nadal kontrolowało niebo, gdziekolwiek się pojawiło, a grupy bombowców nurkujących Stuka wykonywały 537 lotów bojowych dziennie, niszcząc średnio ok. 440 pojazdów i 150 dział lub moździerzy.