Przejście Północno-Zachodnie

thumb|400px|Popularne szlaki Przejścia Północno-Zachodniego thumb|400px|Archipelag Arktyczny: Przejście Północno-Zachodnie – zdjęcie satelitarne Przejście Północno-Zachodnie () – droga morska łącząca Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym, prowadząca drogami wodnymi wewnątrz Archipelagu Arktycznego na północ od kontynentalnej Ameryki Północnej.

Europejczycy poszukiwali przejścia przez 300 lat jako alternatywnego szlaku handlowego między Europą a Azją. Istnienie przejścia potwierdził jako pierwszy brytyjski badacz polarny Robert McClure (1807–1873), który przebył przejście z zachodu na wschód na statku i na saniach w latach 1850–1853. Pierwszym, który w całości przepłynął przejście, choć w kilku etapach w latach 1903–1906, był norweski polarnik i późniejszy zdobywca bieguna południowego Roald Amundsen (1872–1928). Mimo udowodnienia przynajmniej okresowej żeglowności przejścia nie nabrało ono komercyjnego znaczenia, ponieważ ukończony w 1914 roku Kanał Panamski zapewniał już łatwiejszą trasę z Atlantyku na Pacyfik.

Status prawny przejścia jest sporny – z jednej strony Kanada utrzymuje, że przejście leży wewnątrz kanadyjskich wód terytorialnych, z drugiej strony Stany Zjednoczone uważają je za wody międzynarodowe.

Globalne ocieplenie i zmiany klimatyczne sprawiają, że zasięg i grubość lodu w Arktyce maleją, co powoduje coraz większe otwarcie przejścia dla żeglugi. W latach 2013–2019 liczba statków pokonujących przejście wzrosła ze 113 do 160 (o 44%). Modele klimatyczne pokazują, że w połowie XXI w. cały Ocean Arktyczny może pozostawać wolny od lodu przez kilka miesięcy letnich. Zwiększenie ruchu przez przejście niesie ze sobą zagrożenia dla środowiska naturalnego związane z ryzykiem zanieczyszczenia wskutek wycieku ropy naftowej i innych substancji chemicznych czy zanieczyszczeniem hałasem.

Geografia thumb|400px|Archipelag Arktyczny: Przejście Północno-Zachodnie – mapa Przejście Północno-Zachodnie to droga morska łącząca Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym biegnąca na północ od kontynentalnej Ameryki Północnej.

Przejście zlokalizowane jest ok. 800 km na północ od koła podbiegunowego północnego (ok. 1930 km od bieguna północnego) i wiedzie przez ok. 1450 km cieśnin wewnątrz Archipelagu Arktycznego. Wejście do przejścia utrudniają liczne góry lodowe dryfujące między Grenlandią a Ziemią Baffina, a wyjście masy lodu wpychane do Cieśniny Beringa między kontynentami azjatyckim i północnoamerykańskim.

Istnieje wiele potencjalnych szlaków Przejścia Północno-Zachodniego, lecz z uwagi na obecność lodu i płycizny w cieśninach, dróg żeglownych jest kilka. W 2009 roku Rada Arktyczna wydała raport Arctic Marine Shipping Assessment 2009 Report, w którym na podstawie badań lodu morskiego w latach 2006–2015 zidentyfikowano następujące żeglowne szlaki Przejścia Północno-Zachodniego: 1. Kanał Parry’ego (Cieśnina Lancastera – Cieśnina Barrowa – Cieśnina Melville’a) – Cieśnina Księcia Walii – Zatoka Amundsena 2. Kanał Parry’ego (Cieśnina Lancastera – Cieśnina Barrowa – Cieśnina Melville’a) – Cieśnina McClure’a – Zatoka Amundsena 3(a). Cieśnina Lancastera – Cieśnina Barrowa – Peel Sound – Cieśnina Franklina – Larsen Sound – Cieśnina Wiktorii – Zatoka Królowej Maud – Dease Strait – zatoka Coronation – Dolphin and Union Strait – Zatoka Amundsena 3(b). Cieśnina Lancastera – Cieśnina Barrowa – Peel Sound – Cieśnina Franklina – Larsen Sound – James Ross Strait – Rae Strait – Simpson Strait – Zatoka Królowej Maud – Dease Strait – zatoka Coronation – Dolphin and Union Strait – Zatoka Amundsena 4. Cieśnina Lancastera – Cieśnina Barrowa – Cieśnina Księcia Regenta – Bellot Strait – Cieśnina Franklina – Larsen Sound – Cieśnina Wiktorii – Zatoka Królowej Maud – Dease Strait – zatoka Coronation – Dolphin and Union Strait – Zatoka Amundsena 5. Cieśnina Hudsona – Foxe Channel – Basen Foxe’a – Fury and Hecla Strait – Boothia – Bellot Strait – drogi 3(a), 3(b) lub 5

Wpływ zmian klimatycznych na żeglowność Przejścia Północno-Zachodniego Globalne ocieplenie i zmiany klimatyczne sprawiają, że zasięg i grubość lodu w Arktyce maleją, a sama Arktyka notuje prawie dwukrotnie szybszy wzrost temperatury niż inne obszary na Ziemi. Topnienie lodu i śniegu powoduje, że zmniejsza się powierzchnia odbijająca promienie słoneczne, a zwiększa się powierzchnia absorbująca ciepło – arktyczne wzmocnienie. Ciepło absorbowane przez wodę podnosi temperaturę Oceanu Arktycznego. Modele klimatyczne pokazują, że w połowie XXI w. cały Ocean Arktyczny może pozostawać wolny od lodu przez kilka miesięcy letnich.

Historia poszukiwań Geneza Odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba (1451–1506) i zajęcie nowo odkrytych ziem przez Hiszpanię doprowadziło do konfliktu z Portugalią. Zgodnie z traktatem z Alcáçovas (1479) wszystkie nowo odkryte terytoria na południe od Wysp Kanaryjskich miały należeć do Portugalii. Konflikt rozwiązał papież Aleksander VI (1431–1503) wydając bullę Inter caetera i dzieląc świat między Hiszpanię i Portugalię. Linia podziału była następnie negocjowana i została ostatecznie określona w traktacie z Tordesillas (1494).

Wschodzące morskie potęgi Holandii, Francji i Anglii zostały pozbawione nie tylko nowych ziem, ale też morskich szlaków handlowych do Azji wokół Afryki i Ameryki Południowej. Stąd narodziła się potrzeba znalezienia alternatywnej drogi morskiej z Europy do Azji. Ówczesne błędne przekonanie, że słona woda morska nie zamarza, a lód na morzach buduje spływająca z lądu woda słodka, legło u podstaw przeświadczenia o istnieniu przejścia na północy.

Wyprawy XV–XVI wiek 200px|thumb|Trasa wyprawy Johna Cabota (1497) Pierwszym, który poszukiwał alternatywnego szlaku do Azji był John Cabot (1450–1499). W 1497 roku dopłynął do wybrzeży Labradoru albo do Cape Breton (miejsce lądowania Cabota nie jest jednoznacznie zidentyfikowane), a sam Cabot był przekonany, że dopłynął do Azji. Po powrocie do Anglii udało mu się pozyskać wsparcie króla i kupców dla ponownej wyprawy, której cztery z pięciu statków zaginęły na morzu. Sam Cabot został uznany za zmarłego w 1499 roku. Wyprawa z 1509 roku syna Cabota Sebastiana (1472–1557) w poszukiwaniu drogi do Chin na północ od Labradoru nie jest tak dobrze udokumentowana jak wyprawa jego ojca, a informacje o podróży pochodzą z relacji samego Sebastiana. Wybór trasy na północy sugeruje, że poszukiwał Przejścia Północno-Zachodniego. Sebastian Cabot – według relacji własnej – dotarł na wody współczesnej Arktyki – do Cieśniny Davisa, Cieśniny Hudsona i Zatoki Hudsona.

Odkrycie Johna Cabota najprawdopodobniej przyczyniło się do zainteresowania przejściem zachodnim Portugalii – uważano, że nowo odkryte tereny przypadały Portugalii na mocy traktatu z Tordesillas (1494). W latach 1498–1504 portugalscy żeglarze, m.in. João Fernandes, bracia Gaspar (1450–1501) i Miguel Corte-Real (1448–1502?), udali się na poszukiwania nowych ziem na północnym Atlantyku. Według niektórych źródeł Gaspar Corte-Real miał dotrzeć do Cieśniny Davisa i Sukkertoppen, a nawet do wschodniego wybrzeża Nowej Fundlandii, co nie zostało jednak jednoznacznie potwierdzone. W 1501 roku Corte-Real dotarł do Labradoru, lecz zaginął w drodze powrotnej do Portugalii. W latach 1524–1525 portugalski żeglarz w służbie króla Hiszpanii Estêvão Gomes (1483/84–1538), przekonany, że znajdzie krótszą i łatwiejszą drogę na Moluki niż szlak Magellana, przepłynął wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej od Florydy do przylądka Cape Race na Nowej Fundlandii. Po bezskutecznych poszukiwaniach wyprawa powróciła do Hiszpanii.

200px|thumb|Trasa wyprawy Verrazzano (1524) W 1524 roku włoski żeglarz w służbie francuskiego króla Franciszka I (1494–1547) Giovanni da Verrazzano (1485–1528) zbadał wschodnie wybrzeże Ameryki od Karoliny po Nową Funlandię. Verrazzano wziął Pamlico Sound i Albemarle Sound za Ocean Spokojny i na mapie z wyprawy umieścił rzekome morze na zachód od wybrzeża Karoliny Północnej – niewielka mierzeja sugerowała możliwość łatwego przejścia z Atlantyku na Pacyfik.

W 1534 roku na zlecenie Franciszka I na poszukiwanie zachodniej drogi morskiej do Azji wyruszył francuski korsarz Jacques Cartier (1491/1492–1557), który zbadał wybrzeże Labradoru, zachodnie brzegi Nowej Fundlandii, Gaspé Bay i Zatokę Świętego Wawrzyńca. Podczas kolejnej wyprawy w 1535 roku dotarł do Mont Royal. Chociaż poszukiwania przejścia zakończyły się niepowodzeniem, to wyprawa Cartiera zbadała tereny ważne dla przyszłego francuskiego osadnictwa w Quebecu i Montrealu.

W 1540 roku na nowej mapie świata Sebastian Münster (1488–1552) powielił błąd Verrazzano, a powszechne stosowanie tej mapy rozpowszechniło wizję Verrazzano. Pod jej wpływem angielski geograf Richard Hakluyt (1552–1616) propagował w okresie późniejszym ideę kolonizacji Ameryki Północnej przez Wielką Brytanię. Jednak jeszcze w 1541 roku angielski żeglarz Robert Burlow bezskutecznie próbował zainteresować króla Henryka VIII (1491–1547) poszukiwaniami na północy krótszej drogi morskiej do Indii Wschodnich.

W 1562 roku na mapie świata włoskiego kartografa Giacomo Gastaldiego (1500–1566) po raz pierwszy pojawiła się Cieśnina Anian – rzekoma cieśnina oddzielająca Amerykę Północną od Azji. Cieśnina łączyła Ocean Spokojny z wielkim północnym morzem śródlądowym, które z kolei łączyło się z Oceanem Atlantyckim. Takie przedstawienie napędzało nadzieje na znalezienie Przejścia Północno-Zachodniego. Cieśnina Anian została również umieszczona przez Abrahama Orteliusa (1527–1598) na mapie świata Typus Orbis Terrarum (1564).

Kolejnym angielskim żeglarzem poszukującym przejścia był Martin Frobisher (1535–1594), który w 1576 roku dotarł do Resolution Island na południowy wschód od Ziemi Baffina, odkrywając zatokę, nazwaną później na jego cześć Zatoką Frobishera. Po powrocie do Anglii, na podstawie własnych relacji o możliwości występowania złóż złota, pozyskał wsparcie finansowe królowej na przeprowadzenie dwóch wypraw w 1577 i 1578 roku, jednak przywiezione rudy nie zawierały cennych metali.

200px|thumb|Trasy wypraw Davisa w latach 1585–1587, ilustracja z książki Clementsa Markhama A life of John Davis, the navigator, 1550-1605, discoverer of Davis straits (1889) W 1585 roku na poszukiwania przejścia popłynął John Davis (1550–1605), który uzyskał wsparcie sekretarza królowej Francisa Walsinghama (1532–1590) i finansowanie zamożnych kupców. Dotarł do Grenlandii, opłynął przylądek Kap Farvel i popłynął na północ wzdłuż jej zachodniego wybrzeża. Następnie przebył cieśninę – nazwaną na jego cześć Cieśniną Davisa i dotarł na wschodnie wybrzeże Ziemi Baffina. Nie znalazł przejścia i zawrócił, lecz przekonany był o jego istnieniu – albo na zachód od zatoki Cumberland, albo na północ od Cieśniny Davisa. Kolejne próby znalezienia przejścia podjął w 1586 i 1587 roku. Druga wyprawa dotarła do 72°92´N, następnie udała się na zachód, a potem wobec lodu uniemożliwiającego dalszą podróż, skręciła na południe wzdłuż wschodniego wybrzeża Ziemi Baffina. Davis zbadał zatokę Cumberland, odnotowując wejścia do Zatoki Frobishera i Zatoki Hudsona, i poprzez fiord Labradoru dotarł do Hamilton Inlet. Podczas wyprawy zmapowano duże odcinki wybrzeży Grenlandii, Ziemi Baffina i Labradoru i sporządzono szczegółowe notatki o warunkach meteorologicznych, geologicznych i przyrodniczych. Raport Davisa o Inuitach jest jedną z najwcześniejszych relacji o ich życiu.

XVII wiek