Nosorożec biały (Ceratotherium simum) – gatunek ssaka nieparzystokopytnego z rodziny nosorożcowatych (Rhinocerotidae). Jest to największy z żyjących obecnie nosorożców, czwarty największy lądowy ssak.
Długość ciała (bez ogona) wynosi 340–420 cm, a masa 1350–3500 kg. Uzbrojony jest w dwa rogi, z których większy, nosowy, osiąga długość do 1,5 metra, czołowy jest mniejszy. Od nosorożca czarnego różni się szerokimi, niechwytnymi wargami, przystosowanymi do ścinania nisko trawy, przez co odgrywa istotną rolę ekologiczną. Zamieszkuje sawanny, stroniąc od obszarów nadmiernie suchych czy chłodnych. Prowadzi zwykle samotny tryb życia, aczkolwiek samice z młodymi mogą zbierać się w grupy, rzadziej młode samce – w obronie przed dominującym. Zaloty są agresywne. Samica po 16-miesięcznej ciąży rodzi zwykle jedno młode, które karmi mlekiem. Porody odbywają się co 2–3 lata.
Występują 2 podgatunki, z których północny jest krytycznie zagrożony wyginięciem. Południowy niemalże wyginął, jednak z kilkudziesięciu osobników udało się odtworzyć podgatunek, obecnie liczący około 10 000 zwierząt. Pomimo zagrożenia dalej pada ofiarą kłusowników, sprzedających rogi do Azji celem zastosowania w tradycyjnej medycynie.
Genetyka Większość nosorożcowatych cechuje się diploidalną liczbą chromosomów 82, także nosorożec biały. Tylko nosorożec czarny ma 84. Jest to prawie największa liczba chromosomów wśród ssaków, jedynie niektóre gatunki gryzoni mają ich więcej w genomie. Ponadto w kariotypie podgatunku południowego dostrzeżono translokację robertsonowską.
Budowa lewo|mały|Nosorożec biały jest największym z współczesnych nosorożcowatych Nosorożcowate należą do największych współczesnych ssaków, mimo że nie dorastają rozmiarów swych wymarłych krewnych Indricotheriinae. Nosorożec biały to największy współczesny przedstawiciel rodziny. Jest zarazem czwartym największym lądowym ssakiem. Wyprzedzają go jedynie 3 gatunki słoni. Długość ciała (bez ogona) 340–420 cm, długość ogona 50–70 cm, wysokość w kłębie 150–180 cm; masa ciała 1350–3500 kg (średnio 2300 kg). Kolejne, piąte miejsce zajmuje nosorożec czarny. Waży między 800 a 1300 kg.
Skóra ma barwę brązowawą do szarej, owłosienie jest ubogie, występuje właściwie wyłącznie na czubkach uszu i ogonie.
Dymorfizm płciowy u nosorożcowatych raczej nie występuje, samce i samice są zwykle podobnej wielkości bądź samce nieznacznie tylko przerastają płeć przeciwną. W przypadku nosorożca białego jednak jest on silniej wyrażony niż u innych gatunków i istotnie samce są nieco większe i cięższe od płci przeciwnej.
Zwierzę ma masywną głowę.
Najbardziej zwracającą uwagę cechą dzisiejszych nosorożcowatych, od której zresztą bierze źródłosłów nazwa rodziny, jest obecność rogów. U afrykańskich przedstawicieli rodziny występują zwykle 2 rogi, większy nosowy i mniejszy czołowy. Nosorożec biały nosi róg nosowy mający średnio ok. 90 cm bądź od 94 do 102 cm, maksymalnie 150 cm, i róg czołowy osiągający także do 55 cm, a więc róg nosowy jest mniejszy niż u nosorożca czarnego, którego róg nosowy może osiągać aż 130 cm długości, więcej zaś niż u taksonów azjatyckich. Także i tu obserwuje się pewien dymorfizm płciowy: samice mają rogi dłuższe i węższe, samce zaś krótsze i grubsze.
W przeciwieństwie do wielu innych rogatych zwierząt, jak wołowate, kameleony czy inne jaszczurki, rogi nosorożców nie posiadają kostnego rdzenia. W całości buduje je keratyna ze zmagazynowanym wapniem i melaniną. Podobną budowę mają paznokcie innych zwierząt. Czyni to rogi nosorożców podatnymi na zużycie. Ścierają się one z czasem. Z drugiej strony cały czas rosną, nawet aż 7 cm na rok, jednakże wyjściowy efekt często sumuje się do zera. Ścieranie natomiast czyni rogi cieńszymi u czubka. Ponadto skład chemiczny rogu zależy od miejsca życia osobnika.
Funkcją rogów jest obrona zwierzęcia. Kontrowersyjne jest odcinanie rogów zwierzętom celem ochrony ich przed kłusownikami. Istnieje bowiem obawa, że pozbawienie matki rogu, a więc narzędzia obrony, znacząco zwiększa śmiertelność młodych padających ofiarą lwów i krokut cętkowanych. Samce nosorożców używają rogów także w walkach między sobą.
W przeciwieństwie do taksonów azjatyckich w żuchwie nie ma ciosów.
Nosorożec biały posiada szerokie wargi przydatne w pasieniu się trawą, odróżniając się od nosorożca czarnego o chwytnej górnej wardze. Od tejże wargi pochodzi wedle części źródeł jego nazwa, jako że nie jest on barwy białej. Holenderskie wijd stanowić miało odpowiednik angielskiego wide, szeroki, nie white, biały, i odnosiło się do szerokiej wargi właśnie, podobnie afrykanerskie wyd. Wyjaśnienie to nie wydaje się jednak poprawne. Nie występuje natomiast chwytna górna warga obserwowana u innych gatunków. Kształt ucha także odróżnia nosorożca białego od czarnego.
Wzrok jest słaby i nosorożce słabo widzą na odległość. Mierzące się wzrokiem samce muszą zbliżyć się do siebie na kilka metrów, by się widzieć. Znacznie lepiej rozwinęły się słuch i węch tych ssaków, ten ostatni wykorzystywany jest do znakowania terytoriów odchodami i moczem.
Tułów jest masywny. Na karku występuje garb, przed którym leży krótka szyja. W dwóch trzecich grzbietu leży kolejny garb, w okolicy krzyżowej, co odróżnia nosorożca białego od czarnego o bardziej zakrzywionym profilu.
Kończyny wydają się krótkie. Kończą się trzema palcami.
Systematyka thumb|left|Podgatunek północny w Zoo Dvůr Králové Zwierzę opisano naukowo w 1817, czego dokonał brytyjski przyrodnik i podróżnik . Jako miejsce typowe podał Afrykę Południową. Gatunek umieścił w rodzaju Rhinoceros. Obecnie nosorożca białego klasyfikuje się w odrębnym rodzaju Ceratotherium, kreowanym przez Graya w 1868. W rodzaju Rhinoceros pozostawiono dwa współczesne gatunki, mianowicie nosorożca indyjskiego i nosorożca jawajskiego. Wraz z rodzajem Dicerorhinus obejmującym nosorożca sumatrzańskiego zalicza się je do podrodziny Rhinocerotinae, podczas gdy Ceratotherium razem z drugim afrykańskim rodzajem Diceros umieszcza się w Dicerotinae. W 1908 Lydekker opisał kolejny podgatunek cottoni.
Wyróżnia się dwa podgatunki nosorożca białego: nosorożec południowy (Ceratotherium simum simum); podgatunek nominatywny, status IUCN – NT (bliski zagrożenia). nosorożec północny (Ceratotherium simum cottoni); status IUCN – CR (krytycznie zagrożony). Na podstawie ograniczonych danych genetycznych i morfologicznych pojawił się pogląd, zgodnie z którym oba te podgatunki stanowią oddzielne gatunki. Jednakże nie zyskał on poparcia innych autorów, zwracających uwagę na niewielkie różnice morfologiczne między nosorożcem północnym i południowym. Badania mtDNA także wsparły niewyróżnianie nowego gatunku (poziom różnic 0,9%; dla porównania pomiędzy dzisiejszymi ludźmi przy poziomie 0,7% nie dzieli się ich na różne podgatunki), podobnie identyczne powtórzenia par. Linie wyodrębniły się od pół do jednego miliona lat temu, jednak ostateczne rozdzielenie nastąpiło 200 000 lat temu. Później jednak, w ostatnim interglacjale, poszerzenie terenów trawiastych doprowadziło do ponownego kontaktu i być może przepływu genów. W efekcie formy te nadal uznaje się za podgatunki, niemniej różnice genetyczne są znacznie większe od dzielących podgatunki nosorożca czarnego. Jak podkreśla Dinerstein, pogląd o odrębnych gatunkach pojawił się już w czasie, kiedy to nosorożec północny był praktycznie wymarły na wolności, licząc pojedyncze osobniki.
Zawiła wydaje się sprawa nazwy wernakularnej zwierzęcia. Nosorożec biały, po angielsku white rhinoceros, nie nosi barwy białej. Wedle części autorów nazwa pochodzi od szerokiej wargi. Holenderskie wijd stanowić miało odpowiednik angielskiego wide, szeroki, nie white, biały, i odnosiło się do szerokiej wargi właśnie, podobnie afrykanerskie wyd. Wyjaśnienia te, mimo że rozpowszechnione, nie wydają się jednak poprawne. Pierwsze wzmianki pochodzą od Barrowa z końca XVIII wieku, wspominającego lokalnego przywódcę, który miał ustrzelić kilka nosorożców białych. Identyfikacja upolowanego gatunku przedstawia jednak trudności. Zwierzę pojawiło się w literaturze europejskiej na początku XIX wieku pod inną nazwą. Pisał o nim Burchell, określając go Rhinoceros simus, aczkolwiek później określano go eponimem od Burchella właśnie, pojawiało się też określenie flat-nosed, oznaczające płaskonosy. Skąd się więc wzięła nazwa biały na określenie tego właśnie gatunku, tłumaczono rozmaicie, przynajmniej na 10 różnych sposobów, uwzględniając poza wyżej wymienioną hipotezą kolor skóry, rogu, albinizm, tarzanie się w bajorkach, wpływ światła słonecznego, zróżnicowanie geograficzne, odchody czapli złotawej, wiek, płeć, a nawet porównanie do rasy białej człowieka.
Tryb życia Cykl życiowy mały|Samica z młodym Nosorożcowate rozmnażają się powoli. Samice zaczynają miesiączkować i być zdolne do zapłodnienia już w wieku około 3,7 lat, co obserwowano w niewoli. Na wolności, gdzie warunki pokarmowe są znacznie gorsze, rzadko jednak dochodzi do takich sytuacji, a trzyletnie źrebię może jeszcze przebywać pod matczyną opieką. Przedłużanie gatunku zaczyna się raczej w wieku 6–7 lat. Jeszcze później do rozrodu przystępują samce, w wieku 13–15 lat. Osiągnięcie dojrzałości pod względem anatomicznym nie oznacza bowiem wcale, że samiec może spokojnie przystąpić do przekazywania swych genów następnemu pokoleniu. Nie chodzi tylko o rzadkie występowanie samic zdolnych do rozrodu, dojrzewających późno i odbywających długie przerwy pomiędzy kolejnymi ciążami. Na obszarach, gdzie zbiera się dużo płodnych samic, obecne mogą też być starsze, większe samce, blokujące swym młodszym konkurentom dostęp do samic.
Agresywne zachowania samców skutkować mogą zgonem samców i samic. Samica w rui może przemierzyć terytoria kilku samców, które interesują się jej stanem, sprawdzając jej mocz. Zaloty mogą trwać od 5 do 20 dni, przebiegają również bardzo agresywnie. U wszystkich nieparzystokopytnych zaloty mają w sobie dużo agresji, jednak u nosorożcowatych zjawisko to występuje intensywniej. Jego funkcja nie została wyjaśniona. Samiec krzywdzący jedyną płodną samicę w pobliżu nie osiągnie bowiem dzięki temu większego sukcesu rozrodczego. Być może zachowania takie służą zmuszeniu do kopulacji samic niechętnych rozmnażaniu, na przykład wobec dostępności większych samców, lub też mają utrzymać wędrującą samicę na obszarze zajmowanym przez danego samca.
Ciąża trwa długo, 16 miesięcy. Nie występuje wyraźny okres narodzin, aczkolwiek występują dwa piki (marzec i lipiec). Pomiędzy kolejnymi porodami upływa od 2 do 2,5–3 lat. Córka nosorożca białego może po kolejnym porodzie jej matki powtórnie do niej dołączyć. Jak tylko wstanie, noworodek poszukuje sutków matki, zazwyczaj już 2–3 godziny po porodzie. Przez pierwsze dni chwieje się na nogach. Młode szybko rośnie. Karmienie mlekiem trwa rok, niekiedy półtora, przy czym samce ssą dłużej od samic. Matka może zajmować się młodym kilka lat. Długość pokolenia wynosi 14,69 roku. Samica pozostaje płodna długo.
Struktura społeczna lewo|mały|Nosorożec biały wykazuje większą tendencję do gromadzenia się niż inne. Tutaj w Parku Narodowym Waterberg Jako wielkie zwierzę nosorożec biały dużą część czasu poświęcić musi na pożeranie pokarmu. Pół dnia (50–60% doby) żeruje na niskiej roślinności, urządzając przerwy na odpoczynek, często na przewiewnych graniach wzgórz bądź pod drzewami, najcieplejsze części dnia lubi spędzać także w bagnistych stawikach, aczkolwiek płytkich, jako że brak mu umiejętności sprawnego pływania i może się utopić.