Bitwa o Tobruk – długotrwała konfrontacja pomiędzy wojskami Osi a oblężonymi w libijskim mieście portowym Tobruk siłami alianckimi podczas kampanii afrykańskiej II wojny światowej, trwająca od 10 kwietnia do 27 listopada 1941 roku.
Pod koniec 1940 roku alianci pokonali włoską 10 Armię podczas operacji Compass i zamknęli jej niedobitki w Beda Fomm. Na początku 1941 roku znaczna część Sił Pustyni Zachodniej (Western Desert Force, WDF) została oddelegowana do udziału w kampaniach greckiej i syryjskiej. Gdy wojska niemieckie (Afrika Korps) i włoskie posiłki dotarły do Libii, na miejscu pozostały jedynie szkieletowe siły alianckie, pozbawione ciężkiego sprzętu i zaopatrzenia. Obrońcy miasta szybko stali się znani jako Szczury Tobruku.
Operacja Sonnenblume (6 lutego – 25 maja 1941) zmusiła aliantów do odwrotu w kierunku granicy egipskiej. Garnizon składający się głównie z australijskiej 9 Dywizji Piechoty (generał porucznik Leslie Morshead) pozostał w Tobruku, aby uniemożliwić siłom Osi korzystanie z portu, podczas gdy Siły Pustyni Zachodniej zreorganizowały się i przygotowały kontrofensywę. Oblężenie Tobruku przez wojska Osi rozpoczęło się 10 kwietnia, kiedy port został zaatakowany siłami pod dowództwem generała Erwina Rommla i było kontynuowane podczas trzech prób jego przerwania przez aliantów: operacji Brevity (15–16 maja), operacji Battleaxe (15–17 czerwca) i operacji Crusader (18 listopada – 30 grudnia). Uporczywa obrona Tobruku pozbawiła wojska Osi dostępu do ważnego portu morskiego pozwalającego odbierać zaopatrzenie znacznie bliżej granicy egipskiej niż w pozostałych libijskich portach: Bengazi, znajdującym się 900 km na zachód i Trypolisie 1500 km od granicy z Egiptem.
Oblężenie odciągnęło znaczne siły Osi od ofensywy w Egipcie, a garnizon Tobruku odparł kilka zmasowanych ataków nieprzyjaciela. Port był często ostrzeliwany przez artylerię, bombardowany przez bombowce nurkujące i średnie bombowce, podczas gdy RAF wykonywał loty obronne z odległych lotnisk w Egipcie. Siły morskie sprzymierzonych, takie jak brytyjska Flota Śródziemnomorska (w tym przybrzeżna eskadra), przeprowadziły blokadę, dostarczając posiłki i zaopatrzenie do miasta oraz wywożąc z niego rannych i jeńców. 27 listopada Tobruk został odblokowany przez brytyjską 8 Armię (która kontrolowała wszystkie brytyjskie i inne alianckie siły lądowe na Pustyni Libijskiej od września 1941 roku) w operacji Crusader.
Tło sytuacyjne
Po przystąpieniu Włoch do II wojny światowej spodziewano się rychłej konfrontacji w Afryce, w szczególności na granicy Libii, będącej kolonią włoską i Egiptu, formalnie niepodległego, ale znajdującego się w brytyjskiej strefie wpływów. Siłami brytyjskimi dowodził gen. Archibald Wavell, jeden z najlepiej wyszkolonych oficerów armii brytyjskiej. Musiał jednak bronić swymi skromnymi siłami całego obszaru Bliskiego Wschodu od Kenii po Egipt i wysp Morza Śródziemnego od Cypru po Maltę. Łącznie dysponował 90 tys. żołnierzy, z czego w Egipcie i Palestynie stacjonowało 63,5 tys., w tym oddziały z Nowej Zelandii, Australii i Indii. Siły powietrzne liczyły 205 przestarzałych samolotów, w tym tylko 75 myśliwskich. Przeciwnikiem Wavella na pograniczu libijskim był włoski marszałek Rodolfo Graziani stojący na czele piętnastu dywizji i dysponujący 313 samolotami; brakowało mu natomiast uzbrojenia i środków transportu. Ponadto żołnierz włoski był niechętny bezcelowej wojnie i bił się źle.
Graziani rozpoczął działania zbrojne 13 września 1940 roku. Wojska włoskie przekroczyły granicę i dotarły do Sidi Barrani, gdzie się zatrzymały, mimo że główna brytyjska linia obronna znajdowała się aż pod Mersa Matruh, 80 kilometrów dalej. Graziani nie chciał ryzykować, zwłaszcza że – jak meldował w listopadzie włoskiemu przywódcy Benito Mussoliniemu – stan dróg był fatalny, a wojsku brakowało wody i środków transportowych.
Operacja Compass, brytyjska kontrofensywa, rozpoczęła się w nocy z 8 na 9 grudnia. Zaskoczenie było zupełne. Atak 7 Dywizji Pancernej i hinduskiej 4 Dywizji Piechoty doprowadził do zdobycia Sidi Barrani i wzięcia do niewoli 40-tysięcznego garnizonu. W ciągu dziesięciu tygodni Brytyjczykom udało się opanować całą Cyrenajkę i dojść do El-Agheila, 800 km od granicy Egiptu, przy stratach nieprzekraczających dwóch tysięcy zabitych, rannych i zaginionych. Rozbitych zostało dziesięć dywizji włoskich, do niewoli dostało się 130 tys. ludzi. Graziani podał się do dymisji, a miejsce jego zajął gen. Italo Gariboldi. Włosi stracili 1000 dział i 400 czołgów. 22 stycznia 1941 roku, w wyniku dwudniowego szturmu wojsk brytyjskich, padł Tobruk – ważny port morski i baza zaopatrzeniowa armii włoskiej w Libii, w pobliżu granicy z Egiptem.
Wobec beznadziejnej sytuacji wojsk włoskich, Adolf Hitler postanowił wysłać do Afryki Północnej na pomoc sojusznikom wojska ekspedycyjne. Skierowanie Deutsches Afrika Korps do Libii odbyło się na prośbę włoskiego sztabu generalnego. Uzgodnił on z Oberkommando des Heeres i gen. Franzem Halderem podporządkowanie sił niemieckich dowództwu włoskiemu. Było to jednak podporządkowanie czysto teoretyczne. Gen. Erwin Rommel nie miał zamiaru słuchać rozkazów z Rzymu i energicznie przystąpił do działania.
24 marca 1941 roku wojska niemieckie i włoskie przeszły do ofensywy rychło przerwanej potężną burzą piaskową. Działania wznowiono 28 marca i już dwa dni później doszło do gwałtownych walk pod Marsa el Brega, a 1 kwietnia rozpoczęły się walki o Agedabię. W dniu 3 kwietnia linia brytyjskiej obrony została przełamana i Rommel mógł podzielić swoje siły na cztery grupy bojowe, które przeszły do pościgu za rozbitą brytyjską 2 Dywizją Pancerną. W ciągu następnego tygodnia zdobyto stolicę Cyrenajki – Bengazi, a poważniejszy opór Brytyjczycy zorganizowali dopiero w forcie Mechili, gdzie okrążono indyjską 3 Brygadę Piechoty, dowództwo 2 Dywizji Pancernej, australijski 3 Pułk Artylerii Przeciwpancernej oraz mniejsze oddziały. 8 kwietnia po trzydniowych walkach brytyjski garnizon został rozbity, a dzień wcześniej inna grupa bojowa, posuwająca się wzdłuż wybrzeża, zdobyła Dernę, gdzie do niewoli dostał się dowódca zimowej ofensywy wojsk brytyjskich, gen. Richard O’Connor.
Punktem zbiorczym wszystkich niemiecko-włoskich grup bojowych miał być Tobruk, lecz nie udało się zdobyć twierdzy z marszu, a wkrótce jej obrońców zasiliła australijska 9 Dywizja Piechoty. Poza tym wojska Osi musiały podzielić się na te, które stały pod Tobrukiem i na granicy z Egiptem. W tej sytuacji jednostki Afrika Korps musiały przystąpić do regularnego oblężenia.
Preludium Obrońcy thumb|Żołnierze australijskiej 9 Dywizji Piechoty – Szczury Tobruku W Tobruku początkowo broniła się australijska 9 Dywizja Piechoty gen. Leslie Morsheada wraz z 18 Brygadą z australijskiej 7 Dywizji Piechoty, czterema brytyjskimi pułkami artylerii, nie w pełni kompletną brytyjską 3 Brygadą Czołgów oraz indyjskim 18 Pułkiem Kawalerii. Cała załoga twierdzy liczyła około 36 tys. ludzi dysponujących 120 czołgami, 76 działami przeciwlotniczymi oraz sześcioma pułkami artylerii polowej i przeciwpancernej.
W drugiej połowie sierpnia, gdy zaczęto wycofywać oddziały australijskie, wzmocniono garnizon Tobruku za zgodą Naczelnego Wodza gen. Władysława Sikorskiego polską Samodzielną Brygadą Strzelców Karpackich oraz czechosłowackim 11 Batalionem Piechoty. We wrześniu zluzowano większość Australijczyków, którzy stracili ponad 3000 żołnierzy w walkach. Zastąpiono ich brytyjską 70 Dywizją Piechoty.
Atakujący Głównymi przeciwnikami „Szczurów Tobruku” były dywizje włoskie: Brescia, Pavia, Trento i Bologna oraz niemiecka 15 Dywizja Pancerna. Głównodowodzącym był, ale tylko teoretycznie, włoski generał Gastone Gambara. Faktycznie jednak dowodził gen. Erwin Rommel.
Umocnienia Tobruku thumb|Włoskie wojska w drodze do Tobruku, 1941 r. Prace nad umocnieniami wokół Tobruku rozpoczęto w marcu, wykorzystując stare włoskie umocnienia, dwie linie betonowych bunkrów oddalonych o 13–14 km od portu, tworząc pierścień obrony o długości ok. 48 km, wystarczająco daleko wysunięty poza samo miasto, aby port znalazł się poza zasięgiem artylerii wojsk Osi. Włosi zbudowali niewiele umocnień na drugiej linii obrony, z wyjątkiem skrzyżowania na drodze Bardija–El Adem, drut kolczasty był bardzo zużyty, a rów przeciwpancerny nie został ukończony. Alianci wybrali na kolejną linię obrony pierścień około 3,2 km od pierwszego obwodu i pracowali nad nim, podczas gdy oryginalna linia umocnień została odnowiona. Dwa bataliony australijskiej 24 Brygady Piechoty i nowo przybyła australijska 18 Brygada Piechoty obsadziły drugą linię obrony, a australijskie: 20 i 26 Brygady Piechoty objęły pozycję zewnętrzną do 9 kwietnia, podczas gdy nadal trwały prace nad umocnieniami. Po przybyciu do Tobruku trzy brygady australijskiej 9 Dywizji Piechoty zostały włączone do systemu obrony, a 18 Brygada znalazła się w rezerwie.
3 Brygada Pancerna została zreorganizowana w Tobruku i otrzymała uzupełnienia. Sprzęt i personel przysyłano z Egiptu drogą morską i składał się on z pułku samochodów pancernych, dwóch pułków z 15 czołgami lekkimi, 26 czołgami pościgowymi i czterema czołgami piechoty. W każdej brygadzie piechoty znajdowały się cztery pułki dział 25-funtowych, dwa pułki przeciwpancerne i kompania przeciwpancerna, a 4 Brygada Przeciwlotnicza miała 16 ciężkich i 59 lekkich dział, wszystkie oprócz dwóch dział Bofors rozmieszczonych wokół portu. Jednostki na zapleczu zgromadziły się w Tobruku, a 1⁄3 z 36-tysięcznego personelu to żołnierze garnizonowi lub maruderzy z różnych rozbitych jednostek. Pierwszy dowódca obrony twierdzy, australijski generał Leslie Morshead zaplanował aktywną obronę i podkreślił, że w przypadku batalionów odpowiadających za odcinek frontu o długości 8 km należy spodziewać się przełamania pozycji wszędzie tam, gdzie atakujący podejmą poważny wysiłek i że taki wyłom należy natychmiast zlikwidować, bo nie ma się dokąd wycofać.
Obrona Okrążenie Tobruku Do 8 kwietnia najbardziej wysunięte naprzód jednostki niemieckie dotarły do Derny, ale niektórym oddziałom, które przecięły linię Jebel Akhdar, zabrakło wody i paliwa już w Tengeder. Gen. Heinrich von Prittwitz und Gaffron, dowódca 15 Dywizji Pancernej, został wysłany z kolumną jednostek rozpoznawczych, przeciwpancernych, karabinów maszynowych i artylerii, aby zablokować wschodnie wyjście z Tobruku, gdy 5 Dywizja Piechoty Lekkiej Afrika ruszyła z południowego zachodu, a 27 Dywizja Piechoty Brescia zbliżała się z zachodu. 10 kwietnia Rommel uznał Kanał Sueski za cel Afrika Korps i nakazał zapobiec wyrwaniu się sił przeciwnika z Tobruku. Następnego dnia port został otoczony, ale pośpieszne natarcie zakończyło się porażką 5 Dywizji Piechoty Lekkiej po stronie wschodniej, grupy Prittwitza na południu (sam Prittwitz został zabity) i 27 Dywizji Piechoty Brescia na zachodzie. Jednostka rozpoznawcza udała się na Bardiję, a do Sollum wysłano mieszane siły, które próbowały dotrzeć do Mersa Matruh. Brytyjskie Siły Mobilne bryg. Williama Gotta na granicy od przełęczy Halfaya do Sidi Barrani przeprowadziły akcję opóźniającą wokół Sollum i fortu Capuzzo.
Droga do El Adem thumb|Włoscy strzelcy na pozycjach pod Tobrukiem