thumb|upright|Popiersie Karola Brzostowskiego w Sztabinie
Hrabia Karol Brzostowski (ur. 11 lutego 1796 w Michaliszkach, zm. 25 lipca 1854 w Paryżu) – reformator społeczny, właściciel ziemski, twórca Rzeczypospolitej Sztabińskiej, producent maszyn rolniczych oraz konstruktor mechanicznej dojarki pedałowej i młocarni-sieczkarni, kawaler Orderu Virtuti Militari.
Życiorys Lata młodości Był synem Michała Hieronima Brzostowskiego i Ewy Chreptowiczówny, córki Joachima Litawora Chreptowicza. Urodził się 11 lutego 1796 roku w Michaliszkach na Wileńszczyźnie.
Gdy miał 10 lat, zmarł jego ojciec, a kilka lat później matka. Po ojcu odziedziczył dobra na Litwie: Michaliszki, Czechy i Markuny, a także prawo do dóbr starostwa bystrzyckiego. Po matce otrzymał dobra sztabińskie oraz pałac w Warszawie, który następnie sprzedał Elertowi.
Brzostowscy byli skoligaceni z Chreptowiczami, Radziwiłłami i innymi rodami arystokratycznymi. Dzieciństwo i wczesną młodość Brzostowski spędził w domu rodzinnym i w majątku Chreptowiczów. Uczęszczał do szkół w Wilnie i we Francji. Posługiwał się językami francuskim, niemieckim i łacińskim oraz interesował się naukami ścisłymi, szczególnie mechaniką i fizyką.
W 1815 roku, jeszcze przed osiągnięciem pełnoletności, został uwłasnowolniony. Podjął wówczas próby uporządkowania spraw majątkowych, w tym znacznego zadłużenia pozostawionego przez rodziców. Następnie zdecydował się na karierę wojskową.
Wstąpił do wojska Królestwa Polskiego i służył jako adiutant polowy generała Aleksandra Rożnieckiego. Podczas służby zajmował się również inżynierią wojskową; prawdopodobnie odbył praktykę w jednym z zakładów produkujących uzbrojenie. 10 marca 1818 roku złożył dymisję z powodu złego stanu zdrowia, uzyskując pozwolenie na noszenie munduru. Wojsko opuścił w stopniu kapitana i ponownie zajął się sprawami majątkowymi.
Po uporządkowaniu najważniejszych spraw dotyczących majątków litewskich w 1819 roku osiadł na stałe w dobrach sztabińskich. Zamieszkał w dworku w Cisowie, skąd zarządzał majątkiem i prowadził działania zmierzające do spłaty wierzycieli oraz przebudowy gospodarczej dóbr.
W dobrach sztabińskich rozpoczął realizację przedsięwzięć, które z czasem utworzyły kompleks rolno-przemysłowy określany jako Rzeczpospolita Sztabińska. W pozostawionych zapiskach podkreślał znaczenie pracy i samodzielnego utrzymywania się, krytykował zbytek i życie ponad stan. Negatywnie oceniał również pracę pańszczyźnianą, uznając pracę przymusową za poniżającą człowieka.
Powstanie listopadowe Podczas powstania listopadowego Brzostowski ponownie podjął służbę wojskową. Początkowo pracował w składnicach uzbrojenia w Suwałkach, a następnie został przeniesiony do Warszawy.
Został przydzielony do sztabu Korpusu Rezerwy dowodzonego przez generała Ludwika Paca. 14 kwietnia 1831 roku mianowano go majorem, pozostawiając przy dotychczasowych obowiązkach, a następnie skierowano do wykonywania zadań zlecanych przez ministra wojny. Brał udział w bitwie pod Ostrołęką, podczas której został ciężko ranny. Za udział w walkach otrzymał Złoty Krzyż Virtuti Militari.
W literaturze pojawia się informacja, że po upadku powstania Brzostowski, obawiając się represji, wyemigrował wraz z innymi żołnierzami i oficerami do Francji i Anglii. Zachował się jednak akt przysięgi na wierność carowi, złożonej przez Brzostowskiego 7 września 1831 roku, z adnotacją o jego wyjeździe do dóbr sztabińskich. Wskazuje to, że po zakończeniu powstania mógł powrócić bezpośrednio do majątku, a późniejsze podróże zagraniczne odbywać legalnie.
Na początku powstania zapisał siostrze Izabeli współwłasność dóbr sztabińskich. Po złożeniu przysięgi powrócił do Cisowa i kontynuował rozpoczęte wcześniej reformy.
Reformy w dobrach sztabińskich Odziedziczone przez Brzostowskiego dobra krasnoborsko-sztabińskie obejmowały około 770 włók, z czego 500 stanowiły lasy, a około 270 nadawało się do uprawy. Gleby były słabe, a część majątku została zdewastowana w wyniku gospodarki prowadzonej przez dzierżawców.
Do dworu należało 3600 morgów (2015 ha) gruntów uprawnych, łąk i pastwisk, natomiast chłopi użytkowali około 4500 morgów (2519 ha). Pozostałą powierzchnię zajmowały lasy, tereny pozbawione starodrzewu, piaszczyste wydmy i bagna. Dobra zamieszkiwało mniej niż 3000 osób, w tym około 2400 chłopów.
W czerwcu 1819 roku Brzostowski rozpoczął oczynszowanie chłopów pańszczyźnianych. Zawarł roczne umowy dzierżawy działek, gruntów, ogrodów i łąk, liczących po 15–20 morgów, z gospodarzami z ośmiu wsi: Długiego, Janówka, Jasionowa, Krasnegoboru, Krasnoborek, Kamienia, Kunichy i Kryłatki. Łącznie umowy objęły 79 gospodarzy. Następnie oczynszowano również pozostałych gospodarzy.
Grunty pomierzono i podzielono na działki o powierzchni jednej morgi, które oddawano w dzierżawę w drodze licytacji. Ziemię orną użytkowano w czteropolowym systemie zmianowania. Oprócz zbóż ozimych i jarych oraz ugoru gospodarze byli zobowiązani do uprawy ziemniaków i przekazywania ich określonej części do dworu w ramach tzw. zsypki kartoflanej. Obowiązywało także przestrzeganie kolejności upraw.
Wprowadzano również nowe uprawy, m.in. chmiel, kapustę, buraki pastewne, koniczynę i pasternak, oraz rozwijano hodowlę zwierząt.
Rozwój przemysłu Równolegle z reformami rolnymi Brzostowski rozwijał w dobrach sztabińskich działalność przemysłową, wykorzystując miejscowe zasoby surowców.
W 1819 roku zawarł umowę z Gustawem Uklańskim, majstrem huty szklanej mieszkającym w Królestwie Prus, dotyczącą budowy i dzierżawy manufaktury szklanej w Koziej Szyi. Zakład powstał w odległości około pół mili od Cisowa. Po bankructwie dzierżawcy Brzostowski przejął jego prowadzenie i, korzystając z literatury technicznej, nauczył się podstaw hutnictwa.
Po kilku latach manufaktura zaczęła przynosić dochody. Jej wyroby trafiały zarówno na rynek Królestwa Polskiego, jak i do zachodnich guberni Imperium Rosyjskiego. Wokół zakładu rozwinęła się osada fabryczna nazywana Hutą Sztabińską.
Zabudowania huty wzniesiono w latach 1819–1820. Obejmowały halę hutniczą, prostownię tafli szklanych, tłuczarnię, potażnię i magazyn wyrobów. Budynki wykonano z drewna na kamiennych fundamentach. Według spisu z 1854 roku w magazynie znajdowało się ponad pół miliona butelek, 18 tys. szklanek, ponad 117 tys. kieliszków, ponad 40 tys. słojów, gąsiorów i słoików, 13,8 tys. karafek, 2,5 tys. kałamarzy oraz ponad 100 tys. innych wyrobów szklanych, w tym naczyń laboratoryjnych i aptekarskich.
Początkowo w hucie pracowali sprowadzeni z terenów dawnych Prus Wschodnich majstrowie i rzemieślnicy narodowości niemieckiej. Przyuczali oni do zawodu synów miejscowych chłopów. Kierownictwo zakładu sprawował pisarz huty Szymon Walejewski, którego zastępcą był majster Fryderyk Wencel. W zakładzie pracowali również chłopscy terminatorzy.
Około 50 mieszkańców okolicznych wsi zajmowało się ponadto wypalaniem węgla drzewnego i popiołu, wyrębem i dostawą drewna oraz transportem surowców i gotowych wyrobów.
Przemysł metalowy w dobrach sztabińskich rozwijał wcześniej Joachim Litawor Chreptowicz, wykorzystując miejscowe złoża rudy darniowej. Brzostowski kontynuował tę działalność. Gdy w 1824 roku rozpoczęto budowę Kanału Augustowskiego, podjął się dostarczania żelaznych odlewów potrzebnych do budowy śluz.
Sprowadził z Prus formierza nazwiskiem Gize i urządził prowizoryczny warsztat w Janówku, wykorzystując szopę po dawnym browarze przy karczmie. Dostawy związane z budową kanału przyniosły mu około 70 tys. złotych polskich. Następnie rozpoczął rozbudowę zakładów metalowych we wsi Huta.
Powstały tam odlewnia, wielki piec, wytwórnia maszyn i narzędzi rolniczych, magazyny oraz warsztaty. W głównym budynku przemysłowym, w którym znajdowały się kasa i kancelaria, zainstalowano aparat telegrafu elektromagnetycznego połączony linią z Cisowem. Urządzenie zbudował Brzostowski.
Przy odlewni działały warsztaty mechaniczne, w których obrabiano część odlewów. W 1848 roku wyprodukowano przedmioty i maszyny o łącznej masie 1680 cetnarów, czyli około 68,5 t. W 1850 roku produkcja osiągnęła 127 t, a w 1852 roku 157 t.
W zakładach wytwarzano m.in. naczynia żelazne, tygle, moździerze, lichtarze, dzwony, elementy ogrodzeń oraz drobne przedmioty użytkowe i ozdobne. Produkowano także galanterię metalową, w tym statuetki, wazy, naczynia do wody święconej, nagrobki i pomniki.
Fabryka maszyn rolniczych wytwarzała m.in. skonstruowane przez Brzostowskiego mechaniczną dojarkę pedałową oraz młocarnię-sieczkarnię. Produkowano także kilka typów młocarń, sieczkarnie systemu Lestera, siewniki do zboża i warzyw, koparki do ziemniaków, kosiarki do liści buraków, kieraty, młynki do czyszczenia zboża, maszyny do obierania i płukania ziemniaków, urządzenia do drenowania gruntów i mieszania ciasta, olejarnie, sikawki przeciwpożarowe, windy, wozy, sanie, zegary, pługi, kultywatory, opielacze do ziemniaków i brony.
Latem dzień pracy w zakładach trwał 11 godzin: od 5.00 do 8.00, od 9.00 do 12.00 oraz od 14.00 do 19.00. Trzy razy dziennie odbywały się apele. Zakłady metalowe w Hucie Sztabińskiej zatrudniały 52 pracowników, w tym dwóch oficjalistów oraz 19 czeladników i terminatorów. Kilkunastu robotników wykonywało ponadto prace pomocnicze.
Około 60 mieszkańców dóbr zatrudniano przy transporcie surowców i wyrobów, pracach ziemnych i budowlanych oraz wyrębie drewna. W Sztabinie nad Biebrzą Brzostowski zbudował przystań dla berlinek. Drogą wodną wysyłano wyroby przez Goniądz i Wiznę do Łomży i Ostrołęki, natomiast do Suwałk, Grodna i Kowna przewożono je furmankami.
Oprócz hut szkła i zakładów metalowych w dobrach sztabińskich działały browar, fabryka wódek gatunkowych w Cisowie, gorzelnia w dawnym folwarku Popowszczyzna, a także cegielnia, garbarnia i tartak.
Instytucje społeczne i samorząd W Cisowie działała kasa oszczędnościowa oprocentowana na 5%, z której depozyty można było wycofać w dowolnym czasie. Funkcjonowała również kasa pożyczkowa, określana jako lombard wiejski. Warunkiem uzyskania pożyczki była nieposzlakowana opinia pożyczkobiorcy. Pożyczek, zabezpieczanych na budynkach, inwentarzu lub przyszłych zarobkach we dworze, udzielano na 6%. Można je było spłacać w terminie kilkuletnim, rocznym lub półrocznym, a także w niewielkich cotygodniowych ratach.
W ostatnim roku życia Brzostowskiego pożyczek udzielano również bez weksli i innych zabezpieczeń.
W dobrach obowiązywały przepisy określające kary za kradzieże, niedbalstwo i inne wykroczenia. Część regulacji dotyczyła ograniczania nadużywania alkoholu. Szynkarz miał obowiązek kontrolowania stanu osób przebywających w karczmie i płacił grzywnę w wysokości 6 złotych polskich za osobę doprowadzoną do stanu upojenia. Osobom uznanym za nałogowo nadużywające alkoholu można było zakazać wstępu do karczmy.
Grzywny nakładano również na osoby spędzające nadmiernie dużo czasu w karczmie oraz na karczmarzy, którzy nie informowali administracji o takich przypadkach. Pieniądze z kar trafiały do wiejskich kas i były przeznaczane na cele społeczne.
Podczas głodu w 1846 roku mieszkańcy dóbr mogli kupować ze składów Brzostowskiego zboże i siano po cenach niższych od targowych. Otrzymywali również zwolnienia od części obciążeń oraz możliwość korzystania z pożyczek z funduszy dworskich.
W dobrach organizowano także pomoc zdrowotną. Brzostowski sprowadzał lekarstwa i zakładał apteki wiejskie, utrzymywane m.in. ze środków pochodzących z kar. Po pożarze Sztabina wiosną 1846 roku, w którym spłonęło wiele domów, z odszkodowania wypłaconego przez Dyrekcję Ubezpieczeń sfinansował wzniesienie nowych budynków.
W dobrach działały szkoły fabryczna i niedzielna, a nauczanie prowadzili również wędrowni nauczyciele. Brzostowski osobiście uczył robotników i terminatorów technologii stosowanych w odlewnictwie, budowie maszyn, mechanice precyzyjnej i destylacji spirytusu. W testamencie przewidział obowiązek utrzymywania nauczycieli i szkół przez miejscową społeczność.