Smells Like Teen Spirit – singel amerykańskiego zespołu grunge’owego Nirvana, wydany w 1991 roku na albumie Nevermind. Został napisany przez Kurta Cobaina, Krista Novoselica i Dave’a Grohla, produkcją zajął się zaś Butch Vig. Charakterystyczne cechy utworu to budowa zwrotka-refren, czteroakordowy riff użyty we wstępie oraz w refrenie, a także kontrast między cichymi i spokojnymi zwrotkami a głośnym, dynamicznym refrenem.
Sukces „Smells Like Teen Spirit” sprawił, że Nevermind trafił na szczyty list przebojów na początku 1992 – okresu, który często jest określany wyjściem rocka alternatywnego z podziemia. Utwór był pierwszym i największym przebojem Nirvany, uplasował się na 6. miejscu listy Hot 100 magazynu Billboard. Ponadto osiągnął w Stanach Zjednoczonych status platynowej płyty (co oznacza co najmniej milion sprzedanych egzemplarzy), podczas gdy album Nevermind w 1999 osiągnął w tym kraju status dziesięciokrotnej platynowej płyty, co oznacza sprzedaż ponad 10 milionów egzemplarzy.
Utwór zyskał również uznanie krytyków, zdobywając tytuł singla roku (i albumu roku dla Nevermind) w plebiscycie Village Voice Pazz & Jop i wygrywając dwukrotnie MTV Video Music Awards za teledysk. Został okrzyknięty „hymnem apatycznych dzieci” pokolenia X.
Historia utworu Nagrywanie W wywiadzie dla magazynu Rolling Stone w styczniu 1994 Kurt Cobain wyjawił, że „Smells Like Teen Spirit” był próbą napisania utworu w stylu Pixies, zespołu, który fascynował lidera Nirvany. Jak wyjaśnił:
Cobain zaczął pisać „Smells Like Teen Spirit” kilka tygodni przed rozpoczęciem sesji nagraniowej do albumu Nevermind w 1991. Gdy przedstawił wstępną wersję pozostałym członkom zespołu, utwór składał się tylko z głównego riffu oraz melodii refrenu. Krist Novoselic uznał, że melodia ta jest bezsensowna, więc Cobain kazał zespołowi przez półtorej godziny ćwiczyć tylko główny riff. W wywiadzie z 2001 Novoselic wspominał, że po ciągłym graniu tego samego fragmentu pomyślał: Chwila. Może byśmy tak trochę to zwolnili? I zacząłem grać refren, a Dave – rytm na perkusji. W rezultacie wszyscy trzej członkowie zespołu są wymieniani jako autorzy.
Tytuł utworu wziął się z żartobliwego napisu, jaki farbą w sprayu wykonała na ścianie mieszkania Cobaina przyjaciółka wokalisty, Kathleen Hanna (wówczas wokalistka zespołu Bikini Kill): „Kurt pachnie jak Teen Spirit” (ang. smells like Teen Spirit). Cobain zinterpretował ten napis jako slogan nawiązujący do idei rewolucji, gdyż często rozmawiali razem o anarchii, punk rocku i na podobne tematy. W rzeczywistości Hanna miała na myśli dezodorant Teen Spirit, który właśnie pojawił się w sprzedaży i którego używała Tobi Vail (wówczas dziewczyna Cobaina, również z Bikini Kill). Wokalista twierdził później, że nie zrozumiał aluzji, gdyż o istnieniu dezodorantu tej marki dowiedział się dopiero kilka miesięcy po wydaniu singla.
„Smells Like Teen Spirit” był jednym z kilku utworów Nirvany powstałych w wyniku współpracy z producentem Butchem Vigiem od momentu pierwszych wspólnych sesji nagraniowych w 1990. Przed rozpoczęciem nagrań zespół wysłał Vigowi kasetę demo z próbnymi wersjami utworów, w tym „Smells Like Teen Spirit”. Mimo że dźwięk na taśmie był zniekształcony (zespół nagrywał przy ustawionej wysokiej głośności), producent uznał, że utwory są obiecujące. Nirvana zarejestrowała „Smells Like Teen Spirit” w studiu Sound City w Los Angeles w maju 1991. Vig zasugerował kilka zmian aranżacyjnych w utworze, m.in. przeniesienie gitarowej improwizacji do refrenu i skrócenie go. Zespół nagrał kluczowe ścieżki w trzech podejściach, wybierając drugą z zarejestrowanych wersji do umieszczenia na singlu.
Kompozycja Utwór jest utrzymany w tonacji f-moll, z głównym riffem złożonym z czterech power chordów (F5-B5-As5-Des5), granych przez Cobaina jako seria szesnastek z synkopami. W nagraniu akordy gitarowe zostały na siebie podwójnie nałożone, gdyż zespół, zgodnie ze słowami Viga, „chciał, by brzmiały potężniej”. Dość nietypowym zabiegiem było zagranie akordów enigmatycznych na czterech strunach, przez co okazjonalnie przechodzą one w akordy typu „sus”. Ponieważ zaś akordów enigmatycznych nie można zaliczyć ani do skali molowej, ani do durowej, przypominają one progresję I-IV-bIII-bVI. Rikky Rooksby pisał o tym: To asymetryczna natura riffu Cobaina czyni go tak świetnym. Słuchacze często zauważali, że utwór przywodzi na myśl przebój grupy Boston z 1976, „More Than a Feeling”. Sam Cobain częściowo potwierdził tę opinię, mówiąc, że to był skopiowany riff. Jest bardzo podobny do riffu Boston albo do [utworu] „Louie Louie”.
thumb|alt=Zdjęcie z 1996 roku. Młoda kobieta zwrócona jest w stronę fotografa prawym bokiem. W lewej dłoni trzyma mikrofon, prawą zaś, na której widoczny jest pierścionek, unosi otwartą. Wokalistka ubrana jest w koszulkę z wizerunkiem półnagiego mężczyzny.|Kathleen Hanna – przyjaciółka Cobaina, która „wymyśliła” tytuł utworu
„Smells Like Teen Spirit” wykorzystuje dość konwencjonalną strukturę, składającą się z cztero-, ośmio- i 12-taktowych sekcji, w tym ośmiotaktowe strofy, ośmiotaktowy wstęp do refrenu i refren i 12-taktowy refren główny. Pomiędzy elementami struktury utworu występują wyraźne przejścia w głośności i dynamice. Ta budowa, cechująca się cichymi zwrotkami z chwiejnym, przepuszczonym przez efekt chorus dźwiękiem gitary i następującymi po nich wielkimi, głośnymi, inspirowanymi hardcore punkiem refrenami, stała się często powielanym wzorcem w rocku alternatywnym.
Utwór rozpoczyna Cobain, grając główny riff, po czym uruchamia przesterowanie w momencie, gdy włącza się reszta zespołu. Podczas strof Cobain gra prostą, dwunutową partię gitarową, a Novoselic – ośmionutową linię basu, stanowiącą zarys progresji akordów. Następnie Cobain powtarza te same dwie nuty w każdym takcie, śpiewając frazę „Hello, hello, hello, how low”, po czym kontynuuje w „głośnej” części refrenu główny riff. Po drugim refrenie Cobain gra 16-taktowe gitarowe solo, które naśladuje melodię jego śpiewu w strofie i „cichej” części refrenu. Trzecia i ostatnia strofa jest wydłużona przez Cobaina, powtarzającego wielokrotnie wers „A denial” mocno nadwerężonym (podczas wcześniejszych partii utworu) głosem.
Wydanie i odbiór „Smells Like Teen Spirit” został wydany 10 września 1991 jako pierwszy singel z albumu Nevermind i pierwsze nagranie zespołu pod szyldem wytwórni Geffen Records. Nie liczono na to, że stanie się przebojem, jednak singel trafił do studenckich rozgłośni radiowych i stacji grających alternatywnego rocka, które zaczęły często go odtwarzać. Danny Goldberg z firmy menedżerskiej Nirvany (Gold Mountain) przyznał później: Nikt z nas nie słyszał w tym crossoverowego singla, ale publika to natychmiast usłyszała (...) Usłyszeli go w alternatywnym radiu i ruszyli niczym lemingi, by go kupić. Teledysk miał swoją premierę w nadawanym późną nocą programie MTV, 120 Minutes, poświęconym rockowi alternatywnemu. Stał się na tyle popularny, że stacja zaczęła go emitować również w ciągu dnia. Wkrótce album Nevermind zaczął się sprzedawać w tempie tysięcy kopii na tydzień, spychając Dangerous Michaela Jacksona z pierwszej pozycji zestawienia najlepiej sprzedających się albumów (według magazynu Billboard) w styczniu 1992.
Utwór był nie tylko sukcesem komercyjnym, ale także zdobył uznanie krytyków. W 1991 zdobył pierwsze miejsca w corocznych plebiscytach Village Voice Pazz & Jop oraz Melody Maker, zaś na liście najlepszych singli roku magazynu Rolling Stone osiągnął miejsce drugie. Znalazł się też na szóstym miejscu zestawienia najlepszych singli według magazynu Billboard, podczas gdy Nevermind w tym samym tygodniu osiągnął pierwszą pozycję wśród albumów. Po zdobyciu pierwszego miejsca na liście Modern Rock Tracks otrzymał status platynowej płyty od Recording Industry Association of America. Mimo to wiele amerykańskich stacji CHR niechętnie odtwarzało utwór w normalnym czasie antenowym, poprzestając na godzinach nocnych. Utwór okazał się sukcesem również w innych krajach, na przykład w Wielkiej Brytanii zajął siódme miejsce na listach przebojów, spędzając na nich łącznie 184 tygodnie. Został dwukrotnie nominowany do Nagrody Grammy, w kategoriach: Best Hard Rock Performance oraz Best Rock Song, przegrał jednak rywalizację z utworami: „Give It Away” Red Hot Chili Peppers oraz „Laylą” Erica Claptona. Nagrodzenie 20-letniej piosenki Claptona (na dodatek w jej akustycznej aranżacji) w kategorii rockowej zamiast „Smells Like Teen Spirit” zostało nazwane przez magazyn Entertainment Weekly jednym z 10 największych nieporozumień w historii Grammy.
W 1992 Michael Azerrad pisał o utworze na łamach magazynu Rolling Stone: jest hymnem (a może antyhymnem?) generacji 'dlaczego pytać dlaczego?'. Tylko nie nazywajcie Cobaina głosem pokolenia. W podobnym tonie wypowiadali się inni przedstawiciele prasy muzycznej. The New York Times zauważył, że „Smells Like Teen Spirit” mógłby być nową wersją „Anarchy in the U.K.” grupy Sex Pistols gdyby nie gorzka ironia przebijająca z tytułu. Nikt nie wie tak dobrze jak Nirvana, że nastoletni duch jest taśmowo rozlewany do butelek, opakowywany w folię i sprzedawany. Zespół czuł się niekomfortowo z powodu sukcesu singla i na późniejszych koncertach na przekór temu nie wykonywał „Smells Like Teen Spirit”. Na krótko przed wydaniem następnego albumu, In Utero, Novoselic zaznaczył: gdyby nie ‘Teen Spirit’, nie wiem jak by było z Nevermind, dodając: nie ma następnych ‘Teen Spiritów’ na In Utero. Cobain wyjaśnił niechęć do wykonywania utworu na żywo: Ciągle lubię ‘Teen Spirit’, ale teraz prawie wstydzę się go grać (...) Wszyscy są tak bardzo skupieni na tym kawałku.
Utwór cieszył się uznaniem krytyków jeszcze długo po swojej premierze. W 2000 MTV i Rolling Stone umieściły „Smells Like Teen Spirit” na trzecim miejscu swojej wspólnej listy 100 najpopularniejszych utworów, tuż za „Yesterday” Beatlesów i „(I Can’t Get No) Satisfaction” Rolling Stonesów. Projekt „Songs of the Century” organizacji Recording Industry Association of America z 2001 przyznał utworowi miejsce 80. Magazyn NME nagrodził przebój Nirvany drugim miejscem na liście „100 najlepszych singli wszech czasów”, zaś w 2003 VH1 umieścił „Smells Like Teen Spirit” na szczycie swojej listy „100 największych hitów ostatnich 25 lat”. W tym samym roku utwór zajął trzecią pozycję w plebiscycie zorganizowanym przez magazyn Q. Na liście 500 utworów wszech czasów magazynu Rolling Stone z 2004 utwór uplasował się na miejscu dziewiątym, opisany jako fala uderzeniowa, która zmiotła ociągający się jive lat 80. z mapy muzyki popularnej. W odróżnieniu od większości gazet i magazynów muzycznych tygodnik Time, wypowiadając się o Nevermind, uznał „Smells Like Teen Spirit” za być może najgorszy utwór na albumie.
Tekst i interpretacja Tekst „Smells Like Teen Spirit” może być niełatwy do zrozumienia dla słuchaczy (co jest spowodowane absurdalną treścią i gardłowym, niewyraźnym śpiewem Cobaina). Problem został spotęgowany przez fakt, że broszura dołączona do Nevermind nie zawierała tekstów utworów (poza krótkimi fragmentami). Sposób nagrania i poziom czytelności tekstu spowodował trudności w nadawaniu „Smells Like Teen Spirit” przez stacje radiowe. Agent Geffen Records zrelacjonował słowa przedstawicieli jednej ze stacji radiowych:
MTV przygotowała wersję teledysku, w której na dole ekranu pojawiał się tekst utworu. Teledysk był nadawany w okresie zmiany repertuaru stacji na bardziej rockowy. Słowa utworu zostały umieszczone w broszurce dołączonej do singla „Lithium”, wydanego w 1992. Amerykański krytyk Dave Marsh stwierdził, że „Smells Like Teen Spirit” to „Louie Louie” lat 90., a o swoich próbach odszyfrowania znaczenia słów napisał: