mały|250px|Etnobotanik Richard Evan Schultes podczas pracy
Etnobotanika – dziedzina nauki z pogranicza botaniki i etnologii. Przedmiotem badań i poznania są związki między roślinami i kulturą społeczeństw ludzkich. Etnobotanicy zajmują się poznaniem sposobów, mechanizmów i kulturowego kontekstu używania roślin w społecznościach ludzkich, w szczególności w celach i zastosowaniach spożywczych, medycznych, kosmetycznych, magicznych, tekstylnych, budowlanych, religijnych. Określenia „etnobotanika” () po raz pierwszy użył w 1895 roku John W. Harshberger (1869–1929), botanik z Uniwersytetu Pensylwanii. Od tamtej pory etnobotanika przeszła wiele przemian i jest dzisiaj rozległą dyscypliną naukową o wielkim znaczeniu poznawczym, ale także o ogromnym potencjale praktycznym.
Obiekt badań Etnobotanika bywa mylnie kojarzona tylko z badaniami nad roślinami psychoaktywnymi. Do takich ważnych z punktu widzenia etnobotaniki roślin można zaliczyć m.in.: mały|Lulek czarny (Hyoscyamus niger) Pokrzyk wilcza jagoda (Atropa belladona), lulek czarny (Hyoscyamus niger), mandragora (Mandragora officinarum) – rośliny kojarzone z europejskimi czarownicami okresu średniowiecza, zawierające aktywne alkaloidy – atropinę, hioscyjaminę i skopolaminę. Konopie indyjskie (Cannabis indica) – roślina rozpowszechniona w wielu kulturach jako magiczna bądź lecznicza. Peyotl (Lophophora williamsii) z Meksyku, San pedro (Trichocereus pachanoi) z Peru – kaktusy zawierające meskalinę, będące ważnym elementem rytuałów niektórych plemion Indian. Odkryty i używany do artystycznych celów przez Stanisława Witkiewicza. Banisteriopsis caapi, Psychotria viridis – rośliny wchodzące w skład napoju szamanów z terenów Ekwadoru – ayahuaski. Zawierają DMT oraz inhibitory MAO, których połączenie jest źródłem silnych przeżyć mistycznych. Calea zacatechichi – roślina pochodząca z gór Meksyku i Kostaryki. Stosowana przez rdzenną ludność, wydatnie zwiększa ilość snów i wpływa na ich treść L Mayagoitia, JL Diaz, CM Contreras, Journal of Ethnopharmacology 18 (1986) 229-243 Eleavier Scientific Publishers Ireland Ltd.. Tymczasem większość współczesnych etnobotaników zajmuje się dokumentacją całości wiedzy o roślinach w społecznościach tradycyjnych, jej przemianami, źródłami oraz zróżnicowaniem w społecznościach i pomiędzy nimi. mały|Pokrzyk wilcza jagoda (Atropa belladonna)
Czasopisma naukowe zajmujące się etnobotaniką – czasopismo ogólnodostępneTytuł profesora dla dr hab. Łukasza Łuczaja https://www.ur.edu.pl/pl/wydzialy/wydzial-biologii-i-ochrony-przyrody/wydzial/aktualnosci/tytul-profesora-dla-dr-hab-lukasza-luczaja-2 (dostęp: 2025-05-31). – czasopismo ogólnodostępneDr hab. Monika Kujawska https://www.uni.lodz.pl/nauka-i-badania/promocje-doktorskie-i-habilitacyjne-2022/profil/dr-hab-monika-kujawska (dostęp: 2025-05-31).
– czasopismo ogólnodostępneDr hab. Monika Kujawska https://www.uni.lodz.pl/pracownicy/monika-kujawska (dostęp: 2025-05-31).
Przykłady etnobotanicznych baz danych Baza danych roślin używanych przez Indian Ameryki Północnej Native American Ethnobotany
Bibliografia polskiego piśmiennictwa etnobotanicznego z XIX i XX wieku – artykuł Piotra Klepackiego „Etnobotanika w Polsce”Ogród Botaniczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie-Download.
Znaczenie badań etnobotanicznych Wyniki badań etnobotanicznych pojawiają się na gruncie wielu nauk. Na pierwszym miejscu należy wymienić etnologię i antropologię kulturową. Badania etnobotaniczne umożliwiają wskazanie jaką rolę rośliny pełnią w różnych społecznościach, ale i dla medycyny i farmacji. Rośliny są stosowane jak element medycyny tradycyjnej. Stanowią podstawowe źródło leków w krajach, w których dostęp do nowoczesnych metod leczenia nadal jest ograniczony. Dane dotyczące tradycyjnego zastosowania roślin są również wykorzystywane w poszukiwaniu nowych terapii i leków. Wiele nauk dotyczących przeszłości takich jak historia, archeologia, archeobotanika często odwołuje się do wyników badań etnologicznych. Wiedza botaniczna ma znaczenie również w przemyśle żywnościowym (tradycje związane z jedzeniem).
W etnobotanice istotna jest znajomość rozbieżności między taksonomią akademicką a ludową, gdyż lokalne nazwy roślin odnoszą się głównie do rodzajów, a nie gatunków, a także mogą odpowiadać innym gatunkom niż w oficjalnych spisach.
Zakres badań etnobotanicznych (wybrane zagadnienia) Etnobotanika medyczna (ang. medical ethnobotany) Etnobotanika medyczna jest skupiona na wiedzy oraz praktykach związanych z użytkowaniem roślin leczniczychWiedza lokalna na temat użycia roślin leczniczych i jadalnych w Ameryce Południowej. https://ncn.gov.pl/przyklady-projektow/kujawska (dostęp: 2025-05-19).. Jest to nauka łącząca ze sobą antropologię, medycynę, farmakologię oraz botanikę. Wiąże się ona z pojęciami takimi jak „ludowa fitoterapia”, „ziołolecznictwo”, „medycyna ludowa”, „etnofarmakologia” oraz „leki naturalne”. Znajomość właściwości roślin i sposobów ich wykorzystywania była widoczna zarówno w przeszłości (o czym świadczą starożytne źródła pisane np. Historia naturalna autorstwa Gajusza Pliniusza Sekundusa), jak i w XXI wieku. Wyniki badań etnobotanicznych wpływają na rozwój nie tylko medycyny tradycyjnej, ale również farmacji oraz medycyny konwencjonalnej.
Pojęcie etnobotaniki często jest tożsame z wiedzą dotyczącą tradycyjnego wykorzystywania roślin. Wynikiem prowadzonych badań etnobotanicznych jest udokumentowanie tradycyjnej wiedzy dotyczącej roślin leczniczych, a także spisywanie list gatunków wykorzystywanych w tym celu przez różne społeczności. Są to wartościowane przez naukowców badania, ponieważ na całym świecie jest obserwowany spadek bioróżnorodności wraz z jednoczesną utratą wiedzy tradycyjnej dotyczącej użytkowania roślin.
Wiele badań dotyczy roślin leczniczych wykorzystywanych przez społeczności migrantów. To zagadnienie często łączy się z problemami z opieką zdrowotną, z którymi spotkają się migranci (dostęp do ubezpieczenia zdrowotnego, bariery językowe, kulturowe, ekonomiczne, rasizm).
Etnobotanika miejska (ang. urban ethnobotany) Przedmiotem badań etnobotaniki miejskiej jest poznanie wzajemnych relacji ludzi i roślin w mieście. Znaczenie w tym temacie ma postępujący na całym świecie proces urbanizacji. W literaturze są wyróżniane dwa rodzaje tematów badawczych. Pierwszy z nich łączy antropologię i botanikę. Badania koncentrują się na roślinach, które są użytkowane przez mieszkańców miast. Drugi stanowi połączenie antropologii i ekologii. W tym przypadku w badaniach są podejmowane tematy dotyczące związku bioróżnorodności w mieście z różnymi grupami społecznymi i ich praktykami kulturowymi (m.in. sposobów użytkowania przestrzeni w mieście, percepcji przestrzeni wraz z pojęciem estetyki).
Etnobotanika i migracje Wiele dużych miast (np. Londyn, Nowy Jork) charakteryzuje się etniczną wielokulturowością. W społecznościach migrantów można zaobserwować przywiązanie do rodzimych zwyczajów, które są elementem integrującym oraz stają się silnym wyznacznikami tożsamości (ang. cultural marker of identity).
Badania etnobotaniczne w społecznościach migrantów są skupione głównie na dwóch zagadnieniach: zastosowaniu roślin jako lekarstw oraz wykorzystaniu roślin w celach konsumpcyjnych. Zastosowanie poszczególnych gatunków roślin jest związane z ich dostępnością w kraju przebywania migrantów. To z kolei stwarza możliwość podejmowania pytań badawczych związanych z kształtowaniem się tradycji przez migrantów oraz porównania ich z tradycjami w kraju ojczystym.
Na utrzymanie, porzucenie lub zmiany tradycji wśród społeczności migrantów wpływa wiele czynników. Jednym z aspektów jest stopień przywiązania się do swojej pierwotnej tożsamości kulturowej, tradycji, miejsca zamieszkania. Znaczenie ma również powód migracji, przeżyte traumy oraz przyjęcie migrantów w nowym miejscu (integracja, asymilacja, separacja, marginalizacja). Kolejnym czynnikiem jest dostępność do rodzimych produktów żywnościowych. W przypadku zamieszkania w innym kraju uzyskanie wszystkich składników może być problematyczne i powiązane z aspektem finansowym (wysokie ceny za produkty sprowadzane).
Etnobotanika i antropologia jedzenia Zagadnieniem, które jest zgłębiane w ramach badań etnobotanicznych jest wykorzystanie roślin jako składników pokarmowych (jedzenia). Żywność jest niezbędna do egzystencji. Niejednokrotnie stanowi wyznacznik tożsamości. Jest związana z tradycjami, a także tabu. W XX wieku antropolodzy (np. Franz Boas, Bronisław Malinowski) postrzegali jedzenie jako ważny element kultury badanych społeczeństw. Od tego czasu antropologia jedzenia rozwinęła się i obecnie obejmuje wiele różnych zagadnień badawczych (np. zagadnienia związane z feminizmem, ekonomią, globalizacją).
W przypadku społeczności migrantów jedzenie (w tym rośliny wykorzystywane w celach konsumpcyjnych) może stanowić element integrujący społeczeństwo poprzez tworzenie porozumienia między ludźmi. Zapoznanie się z historią, składnikami żywności, technikami przygotowania posiłków oraz tradycjami migrantów przyczynia się do wzrostu otwartości na inne kultury. Jedzenie może spełniać rolę czynnika silnie integrującego i przyczyniać się do zjednoczenia społeczeństwa.
Tematem, który obecnie staje się coraz popularniejszy w kontekście antropologii miast jest wykorzystanie roślin dzikich jako konsumpcyjnych. Zauważalny jest wyraźny wzrost zainteresowania tym zagadnieniem w kontekście popularyzacji nauki, co przejawia się poprzez rosnącą liczbę opracowań popularnonaukowych w Polsce na ten temat. Wynikiem wzrostu zainteresowania, a zarazem zapotrzebowania na rośliny dzikie są działania mające na celu zwiększenia zbiorów poprzez ich uprawę. Przyczynia się do zmiany statusu tych roślin z „dzikich” na „uprawne”.
Etnobotanika i społeczności tubylcze Celem badań etnobotanicznych wśród społeczności tubylczych jest poznanie wiedzy, praktyk i wierzeń tradycyjnych związanych z roślinami. Początkowo badania były skupione właśnie na tych zagadnieniach, a pierwszymi etnobotanikami byli Amerykanie. Z czasem podejście do roli roślin w kulturach społeczności tubylczych zmieniało się z utylitarnego do kognitywnego. Antropolodzy zaczęli koncentrować się na tym, w jaki sposób tubylcy postrzegają świat i klasyfikują przyrodę i w jaki sposób kultura wpływa na użytkowanie poszczególnych gatunków roślin. Zdecydowana większość badań koncentrowała się na społecznościach tubylczych w strefie tropikalnej. Zasadniczym problemem w prowadzeniu tego typu badań jest to, że podróż do takich rejonów wymaga najczęściej znacznych nakładów finansowych.
Historia badań etnobotanicznych w Polsce