mały|Zalew rejowski Skarżysko-Kamienna (do 24 kwietnia 1928 Kamienna) – miasto w centralnej Polsce, północnej części województwa świętokrzyskiego, siedziba władz powiatu skarżyskiego. Położona na Wyżynie Kieleckiej, u zbiegu Przedgórza Iłżeckiego, Garbu Gielniowskiego i Płaskowyżu Suchedniowskiego, nad rzeką Kamienną.
W województwie kieleckim lat 1950–1975 Skarżysko-Kamienna stanowiło – od roku 1954, obok Kielc, Radomia, Ostrowca Świętokrzyskiego i Starachowic – powiat miejski.
Skarżysko-Kamienna tradycyjnie stanowi ważny ośrodek przemysłowy i węzeł komunikacyjny – drogowy i kolejowy. Według danych z 31 grudnia 2017 r. miasto miało 45 953 mieszkańców. W 2014 było drugim najbardziej zadłużonym miastem powiatowym w Polsce, a w 2017 było poza pierwszą dziesiątką tego rankingu. Od 2015 w mieście funkcjonuje młodzieżowa rada miasta oraz budżet obywatelski.
Toponimia Do 24 kwietnia 1928 roku miasto nosiło nazwę Kamienna; zwyczajowo i potocznie określane jest pierwszym członem nazwy – Skarżysko.
Położenie mały|Dworzec kolejowy thumb|Zalew Rejów (zbiornik) na Kamionce oraz stadion Miasto położone jest nad rzeką Kamienną oraz jej dopływami Kamionką, Bernatką i Oleśnicą, na pograniczu Płaskowyżu Suchedniowskiego i Garbu Gielniowskiego oraz na północnym obrzeżu Gór Świętokrzyskich. Graniczy bezpośrednio z województwem mazowieckim; jeden z największych ośrodków miejskich województwa.
Skarżysko-Kamienna leży w historycznej Małopolsce, w dawnej ziemi sandomierskiej; jego lewobrzeżna część, na północ od rzeki Kamiennej, stanowi również część ziemi radomskiejKrzysztof Zemeła: Historia Skarżynska-Kamiennej. Rozwój osadnictwa do końca XVII wieku. Rada i Zarząd Miasta Skarżyska-Kamiennej, Skarżysko-Kamienna 1991, s. 4..
Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 64,39 km².
Historia W XV w. funkcjonowała tutaj dymarka i kopalnia rudy żelaza.
W 1884 roku przeprowadzono przez teren miejscowości kolej, od której wkrótce poprowadzono rozgałęzienia, co spowodowało powstanie węzła kolejowego. Po niedługim czasie w pobliżu węzła powstała Odlewnia Żeliwa i Emaliernia „Kamienna”. W 1920 roku istniało na terenie gminy 20 zakładów wytwórczych, w tym 6 zakładów przemysłowych branży metalowej, zatrudniających ponad 1000 pracowników i około 1000 pracowników zatrudnionych na stacji i w warsztatach naprawczych taboru kolejowego. Prawa miejskie miejscowość uzyskała z dniem 1 stycznia 1923 roku. W 1924 roku uruchomiono po dwóch latach budowy Państwową Fabrykę Amunicji.
W dniu 8 września 1939 roku miasto zostało zajęte przez wojska niemieckie, a fabrykę przejął prywatny koncern zbrojeniowy „Hasag”. Podczas okupacji niemieckiej w latach 1942–1944 przy fabryce amunicji na terenie Skarżyska istniały trzy obozy Werk A, Werk B, Werk C, w których niewolniczą pracę wykonywali żydowscy więźniowie . Zmarłych i zamordowanych palono w prowizorycznym krematorium na terenie strzelnicy zakładowej. W czasie wojny na terenie zakładu zginęło łącznie około 35 tysięcy ludziKwartalnik historyczny „Karta”, nr 70, rok 2012, s. 69.. Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku całą fabrykę ewakuowano. Kilkudziesięcioosobowa grupa żydowskich uciekinierów (w tym kobiety) z obozu pracy przy fabryce została zamordowana 17 sierpnia 1944 w Lesie Siekierzyńskim koło Suchedniowa przez żołnierzy z oddziału Armii Krajowej.
16 stycznia 1945 r. do miasta wkroczyły oddziały 3 Gwardyjskiej Armii, 6 armii i 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej I Frontu UkraińskiegoRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 315..
W 1957 roku uruchomiono fabrykę obuwia. W latach 70. XX wieku powstała fabryka domów.
Żydzi w Skarżysku-Kamiennej
Zarządcy Jan Zbroja 1918 (wójt)Tadeusz Wojewoda: Samorząd terytorialny Skarżyska-Kamiennej w okresie międzywojennym. "Z dziejów regionu i miasta", R. 1/2010, s. 93.
Burmistrzowie Antoni Biernacki 1918–1923Tadeusz Wojewoda: Samorząd terytorialny Skarżyska-Kamiennej w okresie międzywojennym. "Z dziejów regionu i miasta", R. 1/2010, s. 95, 96, 99. Tadeusz Miażdżyński 1924–1925Tadeusz Wojewoda: Samorząd terytorialny Skarżyska-Kamiennej w okresie międzywojennym. "Z dziejów regionu i miasta", R. 1/2010, s. 99. Wawrzyniec Ergietowski 1925–1928Tadeusz Wojewoda: Samorząd terytorialny Skarżyska-Kamiennej w okresie międzywojennym. "Z dziejów regionu i miasta", R. 1/2010, s. 100. Konstanty Bobowski ?–1934Tadeusz Wojewoda: Samorząd terytorialny Skarżyska-Kamiennej w okresie międzywojennym. "Z dziejów regionu i miasta", R. 1/2010, s. 101, 102, 105. Franciszek Tatkowski 1934 Mateusz Dębski 1946-1949Tadeusz Wojewoda: Samorząd terytorialny Skarżyska-Kamiennej w okresie międzywojennym. "Z dziejów regionu i miasta", R. 1/2010, s. 105.
Przyroda thumb|Rzeka Kamienna na południowo-zachodnich rubieżach miasta (fot. Agnieszka Brodniewicz). Skarżysko-Kamienna usytuowane jest w otoczonej zalesionymi wzniesieniami kotlinie, dodatkowo przeciętej doliną Kamiennej i jej dopływów. Podłoże stanowią głównie gleby piaszczyste i piaszczysto gliniaste, z domieszką okruchów skalnych; w dolinie Kamiennej występują żyźniejsze osady rzeczne z pokładami gleb torfowych. Znaczna część nurtu rzeki przebiegającego przez obszar miasta jest nieuregulowana, tworząc zawiłe meandry wyznaczające skomplikowaną granicę południowo-wschodniej części Skarżyska. Na południowo-zachodnich krańcach miasta wzdłuż rzeki rozciągają się łąki będące jej naturalnym rozlewiskiem, znajdujące się pod wodą po wiosennych roztopach i długotrwałych opadach w sezonie wiosenno-letnim.
Lasy Miasto okalają rozległe kompleksy leśne, których znaczną część obejmują obszary chronionego krajobrazu oraz parki krajobrazowe (w tym Suchedniowsko-Oblęgorski Park Krajobrazowy i Sieradowicki Park Krajobrazowy). Dominujące gatunki lasotwórcze w obrębie Nadleśnictwa Skarżysko-Kamienna to sosna (ok. 70% powierzchni) oraz jodła (ok. 20%). Inne powszechnie spotykane gatunki to brzoza, olcha, dąb, świerk, modrzew, buk oraz grab. Powierzchnia lasów w granicach administracyjnych miasta wynosi 2571 ha (2005).
Nadleśnictwo Skarżysko zarządza gruntami Skarbu Państwa o łącznej powierzchni 15802,86 ha.
Klimat Klimat jest dość urozmaicony, ma charakter przejściowy – od oceanicznego Europy Zachodniej do kontynentalnego Europy Wschodniej. Zmienność tego klimatu jest zauważalna głównie w okresie późnej jesieni i na przedwiośniu. Średnia temperatura roczna 7,8 °C. Okres wegetacyjny trwa średnio 205 dni, ze średnią temperaturą 12,9 °C. Opady roczne średnio wynoszą 633 mm.
Demografia
Piramida wieku mieszkańców Skarżyska-Kamiennej w 2014 roku: center|690x480px mały|Jedno ze skarżyskich osiedli Podział administracyjny Dzielnice i osiedla:
Gospodarka MESKO S.A. mały|upright=0.6 Mesko S.A. (wcześniej Bumar Amunicja, dawniej Zakłady Metalowe MESKO) – nierozerwalnie związane z historią i rozwojem miasta, największe przedsiębiorstwo, kontynuuje tradycje przedsiębiorstwa powołanego w 1922, a działającego od 25 sierpnia 1924 roku początkowo jako Państwowa Fabryka Amunicji, następnie Zakłady Metalowe MESKO S.A. W okresie PRL przedsiębiorstwo należało do zjednoczenia Predom i zajmowało się także m.in. produkcją urządzeń AGD (maszynki, sokowirówki) oraz maszyn liczących.
Przez pewien okres zakłady należały do grupy Bumar i istniały jako Bumar Amunicja SA, w skład której wchodzą Dezamet, FPS, Z. Ch. Nitrochem, BZE Belma i Kraśnik. Później ponownie powrócono do nazwy „Mesko”. mały MESKO S.A. jest częścią Narodowego Koncernu Polska Grupa Zbrojeniowa S.A. (dawniej Bumar).
PGE Polska Grupa Energetyczna PGE Polska Grupa Energetyczna S.A. dawniej ZEORK – Zakłady Energetyczne Okręgu Radomsko Kieleckiego.
Skarżyska Strefa Gospodarcza Skarżyska Strefa Gospodarcza Sp. z o.o. utworzona została w dniu 28 lutego 2003 roku, powołana Uchwałą nr 3/26/2002 Rady Miasta, jest właścicielem nieruchomości zlokalizowanych w dzielnicy „Zachodnie”, obejmuje m.in. tereny poprzemysłowe Zakładów Metalowych „MESKO SA”.
Skarżyski Inkubator Technologiczny Inkubator powstał na terenie dawnego Z3 ZM Mesko przy ulicy Asfaltowej. Nowy budynek inkubatora składa się z dwóch hal o przeznaczeniu produkcyjno-magazynowym, oraz części socjalno-biurowej o łącznej powierzchni użytkowej 3,5 tys. m². Utworzenie Skarżyskiego Inkubatora Technologicznego realizowane jest w ramach Działania 1.4 „Wsparcie inwestycyjne dla instytucji otoczenia biznesu” Osi 1 „Rozwój przedsiębiorczości” Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Świętokrzyskiego na lata 2007–2013.
Tereny Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice Na terenie Skarżyska-Kamiennej znajdują się tereny należące do Specjalnej Strefy Ekonomicznej Starachowice, obejmujące obszar 9,7 ha i zagospodarowane w blisko 79%.
Transport thumb|Dworzec kolejowy w Skarżysku-Kamiennej nocą thumb|Lokomotywa Pt47 na dworcu kolejowym w Skarżysku-Kamiennej thumb|Ulica 1 Maja w Skarżysku-Kamiennej Miasto jest węzłem komunikacyjnym – leży na przecięciu głównych szlaków drogowych oraz kolejowych z Warszawy do Krakowa i z Łodzi do Rzeszowa.
W 2011 oddano do użytku nowy odcinek S7 między Skarżyskiem-Kamienną a Kielcami. Intensywnie modernizowana jest infrastruktura dworca PKP w mieście. Budowany jest nowy dworzec dla autobusów dalekobieżnych oraz busów komunikacji regionalnej.
Transport kolejowy W mieście znajduje się jedna stacja kolejowa – Skarżysko-Kamienna, oraz dwa przystanki kolejowe – Skarżysko Milica i Skarżysko Zachodnie; w granicach administracyjnych miasta jest także przystanek kolejowy miejscowości Skarżysko Kościelne. Skarżysko-Kamienna jest jednym z największych towarowych węzłów kolejowych w kraju, stanowiącym skrzyżowanie linii Warszawa Zachodnia – Kraków Główny oraz Łódź Kaliska – Dębica. W północno-wschodniej części miasta znajduje się duża stacja rozrządowa, jedna z kilku na sieci PKP. Skarżysko-Kamienna jest siedzibą zakładu przewozów towarowych oraz zakładu taboru spółki PKP Cargo. Od 2011 r. PKP Cargo notuje zyski, co nie miało miejsca w latach poprzednich.
Transport drogowy Przez miasto przebiegają następujące trasy: 30px Droga ekspresowa S7 (Gdańsk – Warszawa – Radom – Skarżysko-Kamienna – Kielce – Kraków) 30px Droga krajowa nr 42 (Kamienna – Radomsko – Skarżysko-Kamienna – Starachowice – Rudnik). W 2005 roku zakończono pierwszy etap budowy węzła drogowo-kolejowego, umożliwiającego bezkolizyjny przejazd DK7, uprzednio krzyżującą się z DK42 oraz linią kolejową do Tomaszowa Mazowieckiego. Drugi etap budowy został zakończony w 2007 roku.
Pod koniec 2019 roku otwarto obwodnicę Skarżyska-Kamiennej w ciągu drogi S7. Niemal 8 kilometrowy odcinek pozwala na sprawne przepuszczenie tranzytu przez miasto, jednocześnie obecność 3 węzłów (Skarżysko-Kamienna Południe, Skarżysko-Kamienna Zachód, Skarżysko-Kamienna Północ), zapewnia komfortowy dostęp miasta do tej trasy.
Publiczny transport zbiorowy
thumb|MAN NL 202 Miejskiej Komunikacji Samochodowej na ulicach Skarżyska W Skarżysku-Kamiennej funkcjonuje komunikacja miejska obsługująca 14 linii na terenie miasta. W szczytowym okresie działalności, przypadającym na koniec lat osiemdziesiątych XX wieku, lokalne przedsiębiorstwo transportowe (wówczas pod nazwą MPK) obsługiwało 37 linii (plus dodatkowo warianty poszczególnych linii) – od tamtej pory jednak wiele połączeń i kursów zostało zlikwidowanych.
Połączenia podmiejskie oraz dalekobieżne obsługiwane były przez Państwowe Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej w Skarżysku, a następnie, po przeprowadzonej w 2003 roku prywatyzacji, przez PKS-Iwopol spółka z o.o. Przedsiębiorstwo, pomimo zmiany właściciela, było w coraz gorszej kondycji finansowej. Wyraźnym początkiem ostatecznego upadku było zajęcie części taboru na pokrycie długów wobec wierzycieli. Na początku 2007 likwidacja spółki stała się nieunikniona – PKS-Iwopol przestał istnieć z dniem 1 kwietnia 2007, a pozostały tabor, kursy oraz część załogi przejął starachowicki PKS.