thumb|Rzeki i jeziora Ugandy thumb|Mount Kadam, Uganda Uganda – państwo położone we wschodniej Afryce nad Jeziorem Wiktorii, o pow. 241 tys. km². Graniczy z Sudanem Południowym, Demokratyczną Republiką Konga, Rwandą, Tanzanią i Kenią. Nazwa kraju pochodzi od plemienia Buganda, zajmującego regiony na jego południu. Tam też znajduje się stolica Ugandy, Kampala. Kraj jest słabo rozwinięty, ludność zajmuje się głównie rolnictwem i hodowlą. Nie posiada dostępu do morza.
Etymologia Nazwa kraju pochodzi od nazwy królestwa Buganda, które obejmowało część terenów dzisiejszej Ugandy. Brytyjczycy objęli królestwo protektoratem i przyjęli tę nazwę w swoim języku.
Historia Na początku naszej ery część ludów zamieszkujących obecne tereny północnej Ugandy, głównie ludy Bantu, prowadziły osiadły tryb życia i zajmowały się rolnictwem. W pierwszej połowie I tysiąclecia plemiona te podporządkowali sobie zbrojnie Niloci przybyli z północy. W X-XI wieku powstało tu państwo Kitwara, którego szczyt rozwoju przypadł na wiek XIV-XV. Po rozpadzie Kitwary powstało wiele małych państw plemiennych. Najważniejszymi z plemiennych państw były królestwa Ankole, Bunjoro, Toro i Buganda. W XIX wieku Buganda objęła hegemonię w regionie. Wraz z XIX wiekiem pojawili się tu Arabowie, którzy szerzyli tu islam i arabską kulturę. Szczególny rozkwit nastąpił podczas panowania Mutesy I (1860-84). Monarcha ten przyjął islam i nawiązywał kontakty z innymi państwami (w tym z Egiptem i Zanzibarem), a także z przybyszami z Europy (głównie Brytyjczycy).
Od połowy XIX wieku zaczęli pojawiać się misjonarze. W 1888 roku rozpoczęła działalność Brytyjska Kompania Wschodnioafrykańska. W 1894 roku kompania objęła Bugandę protektoratem. Do 1909 roku obszar całego kraju objęto protektoratem a wyznaczone granice objęły wiele różnych grup językowych i kulturowych (co rzutowało i rzutuje na przemiany w Ugandzie po uzyskaniu pełnej niepodległości). Na początku XX wieku do kraju licznie przybywali Hindusi, którzy stali się gospodarczą i finansową elitą kraju. W trakcie II wojny światowej Ugandyjczycy walczyli w szeregach armii brytyjskiej.
W 1945 roku w radzie prawodawczej po raz pierwszy zasiedli Afrykanie. Po zakończeniu II wojny światowej zaczęły powstawać pierwsze afrykańskie organizacje polityczne. Zdelegalizowano je w 1949 roku za działalność antykolonialną. W 1952 roku utworzony został niepodległościowy Narodowy Kongres Ugandy, w 1955 prawicowa Partia Demokratyczna, a w 1958 Narodowy Związek Ugandy. W 1960 Narodowy Kongres Ugandy uległ przekształceniu w Ludowy Kongres Ugandy (UPC), który przyjął doktrynę lewicową.
9 października 1962 proklamowano niepodległość, a rok później ogłoszono kraj republiką. Pierwszym prezydentem kraju został Edward Mutesa, a premierem Milton Obote z UPC. Uganda początkowo była państwem federalnym, co zmieniło się w 1966 roku, gdy Obote odsunął od władzy Mutesę i zlikwidował system federalny. W 1969 roku Obote wprowadził rządy jednopartyjne oraz zapowiedział nacjonalizację przemysłu i handlu.
W 1971 roku rządy Obote zlikwidował drogą zamachu stanu samozwańczy generał Idi Amin. Obalony Obote schronił się w sąsiedniej Tanzanii. Rządy Amina szybko przerodziły się w brutalną dyktaturę. W wyniku działań dyktatora życie straciło około 300 tysięcy Ugandyjczyków. Polityka wojskowego reżimu była zmienna i pełna sprzeczności. Początkowo Amin pozostawał w przyjaznych relacjach z Wielką Brytanią, Izraelem i RPA, po czym uznał te kraje za największych przeciwników Ugandy, a za sojuszników obrał kraje arabskie. W 1972 roku wysiedlił wszystkich Hindusów, co przyczyniło się do załamania handlu. Rządy Amina doprowadziły do coraz większego chaosu i kryzysu gospodarczego. Sytuacji nie polepszały liczne konflikty z sąsiadami podsycane przez nacjonalistyczną retorykę rządu. W 1979 wybuchła wojna domowa. Wojska tanzańskie weszły do Ugandy, zajęły Kampalę i obaliły reżim Amina, który ratował się ucieczką z kraju. W wyniku wyborów w 1980 urząd ponownie objął Milton Obote. Jego rządom przypisuje się ok. 100 000 ofiar śmiertelnych.
Wkrótce w kraju wybuchła wojna domowa wywołana konfliktami plemiennymi, rywalizacją między partiami i represjami wobec przeciwników politycznych. W 1985 roku Obote został obalony w puczu, a prezydentem został Tito Okello. W 1986 roku odbył się kolejny pucz, w wyniku którego rządy objął Yoweri Museveni. Doprowadził on do względnej stabilności politycznej i gospodarczej kraju. W latach 1986–1991 nasiliła się walka pomiędzy rządem a partyzantami popierającymi Okello, Amina i Obote. Walki zakończyły się sukcesem rządu, a w 1994 roku największe zgrupowania partyzanckie wycofały się z konfliktu na mocy amnestii. W połowie lat 80. utworzona ponadto została partyzancka Armia Bożego Oporu prowadząca od 1987 roku antyrządową rebelię. Walki ze sfanatyzowanymi partyzantami trwają do dziś. Oddziały Armii Bożego Oporu wymordowały około 100 tysięcy mieszkańców Ugandy. W ostatnich latach postępuje stabilizacja kraju oraz liberalizacja polityczno-gospodarcza. W 1996 w pierwszych, od uzyskania niepodległości, wyborach prezydenckich wygrał urzędujący Yoweri Museveni. Od tamtego czasu Museveni sukcesywnie zyskuje kolejne reelekcje. W grudniu 2017 parlament usunął górny limit wieku urzędującego prezydenta, umożliwiając Museveniemu dalsze rządy.
10 października 2019 r. Simon Lokodo, ugandyjski minister ds. etyki i uczciwości ogłosił zamiar wprowadzenia ustawy o zwalczaniu homoseksualizmu. Ustawa ta przewidywałaby karę śmierci za „kwalifikowany homoseksualizm”. 24 października 2019 r. Parlament Europejski podjął rezolucję, w której została ona potępiona.
Uganda zmaga się z wieloma wyzwaniami, takimi jak, gwałtowny wzrost liczby ludności, ograniczenia infrastruktury (w tym energetycznej), korupcja, słabość instytucji demokratycznych czy naruszenia praw człowieka.
Ustrój polityczny Ustrój państwa to republika konstytucyjna.
Władza wykonawcza Obecnym prezydentem jest Yoweri Museveni. Prezydent powołuje premiera (obecnie Ruhakana Rugunda) i rząd, którego jest szefem i w skład którego wchodzi również wiceprezydent. Członkiem rządu może zostać członek Zgromadzenia Narodowego lub osoba mająca bierne prawo wyborcze do Zgromadzenia.
Obecnie prezydent wybierany jest absolutną większością głosów w głosowaniu powszechnym na 5-letnią kadencję, bez limitu kadencji. W przypadku nieuzyskania ponad 50%+1 głosu, przeprowadzana jest II tura.
Władza ustawodawcza Jednoizbowy parlament tworzy Zgromadzenie Narodowe, na które składa się 445 członków. Dwudziestu pięciu z nich nominowanych jest przez grupy interesów (10 – reprezentanci wojska, 5 – niepełnosprawnych, 5 – młodzieży, 5 – pracowników). Reszta wybierana jest w powszechnych, odbywających się co pięć lat wyborach. 112 mandatów przysługuje wyłącznie kobietom. 18 członków mianuje prezydent .
Partie polityczne Ugandy były represjonowane od 1986. Mogły teoretycznie istnieć, lecz nie były w stanie dotrzeć do elektoratu poprzez środki masowego przekazu. Trwająca cały czas wojna pogłębiała przepaść między partią rządową a innymi. W 2005 po przeprowadzonym referendum konstytucyjnym został przywrócony system wielopartyjny. Następnego roku został wybrany w pośrednich wyborach prezydenckich Yoweri Museveni (przez kolegium elektorskie), pomimo sprzeciwu społeczności międzynarodowej.
Najważniejsze partie polityczne: Forum Sprawiedliwości (, JEEMA) Forum Zmiany Demokratycznej (, FDC) Kongres Obywateli Ugandy (, UPC) Partia Demokratyczna (, PD) Narodowy Ruch Oporu (, NRM) Sojusz Na Rzecz Przemiany Narodowej (, ANT)
Władza sądownicza W kraju obowiązuje zestawienie anglosaskiego systemu prawnego i prawa zwyczajowego.
Sądem najwyższej instancji jest Sąd Najwyższy Ugandy, z prezesem i co najmniej 6 sędziami.
Sędziów powołuje prezydent w porozumieniu z 8-osobową niezależną Komisją Służby Sądowniczej, a wybór zatwierdza parlament. Sędzia przechodzi w stan spoczynku z ukończeniem 70 roku życia.
Struktura sądów: sąd najwyższy – najwyższy sąd apelacyjny – – pełniący również funkcję sądu konstytucyjnego (w liczbie co najmniej 5 sędziów, lub większej liczbie nieparzystej, do 15 włącznie) – rozpatruje apelacje z sądu wysokiego. sąd pracy – – sąd oparty na prawie słuszności i arbitrażu. sąd wysoki – – jurysdykcja nieograniczona w zakresie wartości i powagi przestępstwa – rozpatruje apelacje z sądów grodzkich; posiada 8 wydziałów (I antykorupcyjny, II cywilny, III gospodarczy, IV kryminalny, V egzekucyjny i komorniczy, VI rodzinny, VII przestępstw międzynarodowych, VIII gruntów i nieruchomości) i 20 jednostek terenowych. sądy grodzkie I stopnia – – sądom przewodniczą sędziowie I klasy, którzy muszą być wykwalifikowanymi prawnikami. Sąd obejmuje zwykle jeden dystrykt. Mają ograniczoną jurysdykcję karną, do przestępstw, których maksymalną karą nie jest kara śmierci/dożywocia. jurysdykcja cywilna jest ograniczona do spraw, w których wartość przedmiotu sprawy nie przekracza 20 mln szylingów ugandyjskich; jurysdykcja jest również ograniczona w sprawach cywilnych, których przedmiot lub przyczyna podlega wyłącznie cywilnemu prawu zwyczajowemu. sądy grodzkie II stopnia – – przewodniczy im sędzia pokoju mający dyplom prawniczy. Mają ograniczoną jurysdykcję karną, cywilną i terytorialną. Mieszczą się zwykle w siedzibach okręgów, które obejmują. Ich jurysdykcję karną określa ustaw o sądach grodzkich, i obejmuje, m.in. udział w zamieszkach i bezprawnych zgromadzeniach, nadużycia urzędu, czy podstęp. W sprawach cywilnych wartość przedmiotu sprawy nie może przekraczać pół miliona szylingów ugandyjskich.
Oprócz tego funkcjonują są sądy kadi, sądy rad lokalnych, sądy rodzinne i dziecięce, oraz inne instytucje sądownicze i kwazi-sądownicze podlegające sądowi wysokiemu.
Polityka zagraniczna Uganda podlega jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (z zastrzeżeniami) i Międzynarodowego Trybunału Karnego.
Uganda jest stroną, m.in.: konwencji o różnorodności biologicznej ramowej konwencji ONZ w sprawie zmian klimatu Protokołu z Kioto konwencji ONZ w sprawie przeciwdziałaniu pustynnieniu konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem konwencji bazylejskiej (dotycząca kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych) konwencji ONZ o prawie morza konwencji o rybołówstwie i ochronie zasobów żywych morza pełnego konwencji wiedeńskiej w sprawie ochrony warstwy ozonowej konwencji ramsarskiej
Siły zbrojne Uganda dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi. Uzbrojenie sił lądowych Ugandy składało się w 2014 roku m.in. z: 350 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 25 zestawów artylerii holowanej. Marynarka wojenna Ugandy dysponowała w 2014 roku ośmioma okrętami obrony przybrzeża. Ugandyjskie siły powietrzne z kolei posiadały w 2014 roku uzbrojenie w postaci m.in. 13 myśliwców, 17 samolotów transportowych, 7 samolotów szkolno-bojowych, 23 śmigłowców oraz sześciu śmigłowców szturmowych.
Wojska ugandyjskie w 2014 roku liczyły 45 tys. żołnierzy zawodowych oraz 2 tys. rezerwistów. Według rankingu (2014) ugandyjskie siły zbrojne stanowią 88. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 280 mln dolarów (USD).
Podział administracyjny
Uganda jest podzielona na 134 dystrykty w czterech regionach (Północnym, Wschodnim, Centralnym oraz Zachodnim) i miasto stołeczne.
Dystrykty Ugandy: Abim, Adjumani, Agago, Alebtong, Amolatar, Amudat, Amuria, Amuru, Apac, Arua Budaka, Bududa, Bugiri, Bugweri, Buhweju, Buikwe, Bukedea, Bukomansimbi, Bukwo, Bulambuli, Buliisa, Bundibugyo, Bunyangabu, Bushenyi, Busia, Butaleja, Butambala, Butebo, Buvuma, Buyende Dokolo Gomba, Gulu Hoima Ibanda, Iganga, Isingiro Jinja