Daglezja zielona, jedlica zielona, jedlica Douglasa (Pseudotsuga menziesii (Mirb.) Franco) – gatunek drzewa z rodziny sosnowatych. Jest wyjątkowo wysokim, długo żyjącym i szybko rosnącym drzewem iglastym. W optymalnych warunkach przekracza 100 m wysokości i żyje ponad 1300 lat. Występuje w zachodniej części Ameryki Północnej od Kolumbii Brytyjskiej po środkowy Meksyk, na wysokościach od poziomu morza do 3350 m n.p.m. Gatunek geograficznie dzielony jest na dwie odmiany: typową P. menziesii var. menziesii występującą wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego i siną P. menziesii var. glauca rosnącą w głębi lądu. Na większości zasięgu gatunek ten jest kluczowym składnikiem dużych ekosystemów leśnych. Występuje w szerokim zakresie warunków klimatycznych. Chociaż preferuje głębokie, wilgotne, przepuszczalne gleby, może rosnąć na różnych typach gleb. Szybko zasiedla obszary po pożarach lasów lub innych zaburzeniach i w początkowej fazie wzrostu toleruje częściowe zacienienie.
Drzewo wytwarza mocne, trwałe drewno bez sęków, a przy jego szybkim tempie wzrostu i znacznym rozmiarze stanowi jedno z najważniejszych ekonomicznie źródeł drewna na świecie, szczególnie w zachodniej części Ameryki Północnej. Od XIX wieku gatunek powszechnie sadzony w Europie, Nowej Zelandii, Australii i Chile. Został introdukowany również w Polsce (ma status zadomowionego antropofita). Drewno jest używane między innymi do produkcji sklejki i konstrukcji budowlanych. Ponadto daglezja zielona jest popularnym drzewem ozdobnym.
Systematyka i zmienność Jest to jeden z czterech gatunków rodzaju daglezja Pseudotsuga.
Gatunek został odkryty przez szkockiego lekarza i botanika Archibalda Menziesa (1754–1842), prawdopodobnie w na zachodnim wybrzeżu wyspy Vancouver, dokąd przybił statek kapitana George’a Vancouvera podczas rejsu po północno-wschodnim Oceanie Spokojnym. Z podróży przywiózł okaz, który brytyjski botanik Lambert opisał w jako Pinus taxifolia Lamb. Próbki gatunku zostały ponownie niezależnie zebrane przez Meriwethera Lewisa ok. i w Kolejne publikowane w ciągu 150 lat nazwy naukowe gatunku bazowały na tych trzech odkryciach. Dopiero w portugalski botanik João Manuel António do Amaral Franco (1921–2009) za pierwszą poprawnie opublikowaną nazwę uznał tę nadaną w przez Charlesa François Brisseau de Mirbel (1776–1854), czyli Abies menziesii Mirb., zaś gatunek umieścił w rodzaju Pseudotsuga i opisał pod nazwą Pseudotsuga menziesii (Mirb.) Franco. Nazwa ta była w późniejszych latach wielokrotnie kwestionowana, jednak z czasem została przyjęta w środowisku amerykańskim. W Europie jeszcze pod koniec XX wieku w użytku były nazwy Pseudotsuga taxifolia (Poir.) Britton oraz Pseudotsuga douglasii (D. Don) Carr.
Okaz typowy, który został pozyskany przez Menziesa, znajduje się w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Londynie.
Spośród wielu nazw synonimicznych gatunku najbardziej znane są: Pinus taxifolia Lambert 1803, Abies menziesii Mirbel 1825, Pseudotsuga douglasii (Lindley) Carrière, Pseudotsuga taxifolia (Lambert) Britton.
Wyróżnia się dwa taksony niższego rzędu w randze podgatunków lub odmian, przy czym w piśmiennictwie fachowym utrwalone są odmiany: P. menziesii var. menziesii (syn. P. menziesii subsp. menziesii) – odmiana typowa, o silnym wzroście, wyższa, o ciemnozielonych igłach, prostych łuskach wspierających w szyszkach, występująca wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego na mniejszych wysokościach. P. menziesii var. glauca (Beissn.) Franco (syn. P. menziesii subsp. glauca (Beissn.) E. Murray 1982) – daglezja sina, odmiana o mniej silnym wzroście, niższa, o sinozielonych, bardzo zmiennych igłach, odgiętych ku nasadzie łuskach wspierających w szyszkach, występująca w głębi lądu na większych wysokościach.
Daglezja zielona pojawia się w śladach kopalnych sprzed około 50 milionów lat (eocen) i morfologicznie niewiele zmieniła się od tamtego czasu. Uważa się za prawdopodobne, że dwie odmiany ewoluowały podczas powtarzających się długich okresów izolacji geograficznej, naprzemiennie z krótkimi przepływami wymiany genów. Wymiana taka zachodzi obecnie, gdyż obie występują sympatrycznie w południowej Kolumbii Brytyjskiej i północno-wschodnim stanie Waszyngton. Badanie średniej odległości genetycznej między ponad 100 populacjami rozproszonymi w całym zasięgu gatunku wskazało, że te dwie odmiany istnieją od co najmniej pół miliona lat i że mogły się rozdzielić podczas środkowego plejstocenu.
W toku badań nad zmiennością gatunku na początku populacje o cechach pośrednich między odmianą typową a siną zaliczono do trzeciej odmiany caesia (nie wyróżnianej w ujęciu uznającym daglezję siną za odmianę). Późniejsza analiza chemiczna zawartości terpenów w liściach potwierdziła wyraźny podział na dwie uznane odmiany, a także wskazała rozkład geograficzny ich form przejściowych, identyfikując w obu po kilka ras chemicznych. Istnienie ras potwierdziły późniejsze badania enzymów i znalezione wzorce zmienności allozymów, na podstawie których populacje odmiany typowej zaliczono do jednej grupy, zaś populacje odmiany sinej podzielono na podgrupę północną i podgrupę południową. Wyniki badań genetycznych RAPD w ogólności potwierdziły ten podział. Wykazały jednak wyraźną granicę między odmianą typową a podgrupą północną odmiany sinej w Oregonie, co sugeruje, że zetknęły się one w tym miejscu stosunkowo niedawno.
Rozmieszczenie geograficzne Daglezja zielona pochodzi z zachodniej części Ameryki Północnej, gdzie jej naturalny zasięg rozciąga się od Kolumbii Brytyjskiej na północy (55°N) do Puebla w środkowym Meksyku na południu (19°N). Rośnie wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego (odmiana menziesii) i w głąb kontynentu w Górach Skalistych (odmiana glauca), na terenie Kanady (Alberta, Kolumbia Brytyjska), Stanów Zjednoczonych (Arizona, Kalifornia, Kolorado, Idaho, Minnesota, Montana, Nevada, Nowy Meksyk, Oregon, Teksas, Utah, Waszyngton, Wyoming) i Meksyku (Chihuahua, Coahuila, Colima, Durango, Hidalgo, Nuevo León, Oaxaca, Puebla, Sinaloa, Sonora, Zacatecas). Subpopulacje meksykańskie są często niewielkie i izolowane. Zasięg odmiany typowej rozciąga się na dystansie około 2,2 tysiąca kilometrów, zaś odmiany sinej blisko . W Stanach Zjednoczonych daglezja zielona zajmowała w obszar , a w Kanadzie .
Gatunek w obrębie naturalnego zasięgu występuje na wysokościach od do Przy tym, odmiana menziesii rośnie od poziomu morza do , a w miarę przesuwania się w głąb lądu i na południe odmiana glauca rośnie na terenach górzystych, na wysokości od .
Do Wielkiej Brytanii gatunek został introdukowany w Od połowy XIX w. wprowadzany był na świecie do uprawy leśnej i parkowej, a w rozpowszechniony został w strefie klimatu umiarkowanego na obydwu półkulach. Występuje w stanach Alaska, Nowy Jork, Polsce, Holandii, Wielkiej Brytanii i innych krajach Europy, w Australii, Nowej Zelandii, Chile i Chinach. Odmiana menziesii naturalizowała się na wielu obszarach, w Nowej Zelandii do tego stopnia, że jest uważana za inwazyjną, zagrażającą rodzimym lasom. W Polsce uważana za zadomowiony gatunek obcy, ale nie określono jej jako inwazyjnej.
Morfologia Pokrój Drzewo strzeliste, o pojedynczym pniu. Odmiana typowa bardzo dużych rozmiarów, odmiana sina średniej wielkości. Korona młodych drzew wąska do szerokostożkowatej, z wiekiem zwykle staje się spłaszczona lub nieregularna. Gałęzie odchodzą od pnia niemal poziomo, u młodszych okazów typowo rosną od samego dołu, u starszych często dopiero od znacznej wysokości (powyżej ). Pień Osiąga wysokości i średnicy. W Polsce po 30 latach osiąga , a dorasta do . Generalnie w Europie drzewa tego gatunku osiągają mniejszą wysokość i mają cieńsze pnie niż te rosnące w Ameryce Północnej. Odmiana glauca dorasta tylko do wysokości, sporadycznie do . Kora zmienna. U młodych drzew cienka, gładka, szarobrązowa, z żywicznymi naciekami, zaś u starszych drzew korkowata, gruba na , do czarnej lub czerwonobrązowej i z wiekiem głęboko, podłużnie spękana.
Korzenie Początkowo tworzy korzeń palowy, który w ciągu pierwszych kilku lat szybko rośnie. Płytkie gleby, wysokie lustro wody lub skaliste podłoże powodują silne rozrastanie się korzeni bocznych. Korzenie boczne mają tendencję do wrastania ukośnie w głębsze warstwy gleby i przyczyniają się do lepszego zakotwiczenia drzewa. Rozmiar systemu korzeniowego jest powiązany z rozmiarem korony, a nie wysokością pnia i stosunek ich wielkości wynosi średnio 1,1 dla stanowisk otwartych i 0,9 dla gęstych stanowisk leśnych. Liście Igły równowąskie o długości , rzadziej do , i szerokości , miękkie, zaostrzone lub tępe. U odmiany glauca igły są krótsze i grubsze, dorastają do długości. Kolor igieł zmienny, zwykle jednolity na gałęzi, ale sąsiednie gałęzie na tym samym drzewie mogą mieć wyraźnie inny kolor. Z wierzchu połyskujące, jasnozielone do ciemnozielonych (odmiana menziesii) lub sinozielone do niebieskozielonych (odmiana glauca), od spodu z dwoma wyraźnymi, białawymi paskami woskowego nalotu. Osadzone na ogonkach ukośnie odstających od gałązek, ułożone na gałązkach spiralnie, niemal promieniście lub czasami w cieniu dwurzędowo. Gałązki wiotkie, z małymi okrągłymi bliznami po igłach. Pąki liściowe jajowate, zaostrzone, o rozmiarach 10 × 5 mm, nieżywiczne.
Szyszki Szyszki męskie nietrwałe, złożone z licznych mikrosporofili, żółte do czerwonych, o długości , zwisają po spodniej stronie pędów. Szyszki żeńskie początkowo długości , koloru od zielonego do czerwonego, jajowate, złożone z licznych łusek nasiennych (makrosporofili). W czasie kwitnienia szyszki są wzniesione, a ich łuski są rozpostarte. Później łuski się stulają, zielenieją, szyszki zaczynają zwisać i dojrzewając drewnieją, z zielonych stają się jasnobrązowe, osiągając długość i szerokość do , u odmiany glauca dorastają tylko do długości. Wiszą na krótkich szypułkach. Łuski wspierające trójklapowe, znacznie dłuższe od łusek nasiennych, proste i przylegające, skierowane ku szczytowi szyszki (odmiana menziesii) lub silnie odgięte ku nasadzie (odmiana glauca). Opadają w całości. Nasiona o rozmiarach , jasnobrązowe, z żółto-brązowym skrzydełkiem o długości .
Biologia Rozwój Kwitnienie i owocowanie Gatunek jednopienny. Drzewa zwykle zaczynają kwitnąć w wieku od 12 do 15 lat. Męskie strobile skupione w klastrach wyrastają w pobliżu nasady tegorocznych odcinków pędów i w większości w dolnej części korony, zawiązki szyszek nasiennych rosną pojedynczo (czasem po 2–3) w pobliżu końców pędów ubiegłorocznych i głównie w górnej części korony. Pąki męskie i żeńskie rozwijają się przez rok i w początkowej fazie wzrostu są nierozróżnialne od siebie i od pąków liściowych. Dopiero na jesieni roku poprzedzającego kwitnienie uwidaczniają się różnice: męskie pąki są jajowate, wegetatywne ciemniejsze, a żeńskie sporo od nich większe. Do kwitnienia, pylenia i zapylania (anemogamia) dochodzi wiosną kolejnego roku. U odmiany typowej w marcu i kwietniu w cieplejszej części zasięgu, w chłodniejszych rejonach dopiero w maju lub na początku czerwca. W przypadku odmiany sinej wczesne kwitnienie występuje od połowy kwietnia do początku maja w Kolorado, ale dopiero od początku maja do końca czerwca w północnym Idaho. Okres kwitnienia w Polsce przypada na miesiące kwiecień i maj.
Na niskich i średnich wysokościach szyszki odmiany typowej dojrzewają i otwierają się uwalniając nasiona od połowy sierpnia w południowym Oregonie do połowy września w północnym Waszyngtonie i południowej Kolumbii Brytyjskiej. U odmiany sinej dojrzewanie szyszek waha się od końca lipca na niższych wysokościach w stanie Montana do połowy sierpnia w północnym Idaho. W Polsce nasiona dojrzewają od końca sierpnia do połowy września.