Admirał Floty Związku Radzieckiego Kuzniecow (), skrócona nazwa: Admirał Kuzniecow – radziecki, następnie rosyjski lotniskowiec, znajdujący się w służbie od 1991 roku. Jedyny zbudowany okręt projektu 11435, klasyfikowany oficjalnie jako ciężki krążownik lotniczy (ros. skrót TAWKR). Jest okrętem flagowym Marynarki Wojennej Rosji. Półbliźniaczym okrętem (projektu 1143.6) jest pierwszy chiński lotniskowiec „Liaoning”.

W toku budowy okręt nosił kolejno imiona: „Riga”, „Leonid Breżniew” i „Tbilisi”, ostatecznie wszedł do służby pod nazwą „Admirał Floty Związku Sowieckiego Kuzniecow”. Jest to pierwszy i jedyny klasyczny lotniskowiec zbudowany dla marynarki ZSRR lub Marynarki Wojennej Rosji. W momencie wejścia do służby był największym okrętem zbudowanym w Europie lub należącym do państw europejskich (wyporność maksymalna 61 390 t, długość 306,45 m). Wyróżnia się tym, że był pierwszym lotniskowcem przystosowanym do przenoszenia nowoczesnych samolotów odrzutowych konwencjonalnego startu bez użycia katapulty, a przy pomocy skoczni (system STOBAR). Z tego powodu, pomimo swojej wielkości, okręt dysponuje jednak umiarkowaną siłą bojową, gdyż asortyment przenoszonych samolotów oraz masa ich uzbrojenia są ograniczone. Na gotowości bojowej okrętu negatywnie odbijały się również kłopoty finansowe Rosji, i pomimo możliwości przenoszenia do 50 statków powietrznych, w praktyce bazuje na nim nie więcej niż 30 samolotów i śmigłowców. Jedyne użycie bojowe okrętu miało miejsce w listopadzie 2016 roku podczas interwencji w wojnie domowej w Syrii. Od 2017 roku znajduje się w długotrwałym remoncie, przebiegającym z przeszkodami.

Geneza Jedynymi okrętami przystosowanymi do przenoszenia samolotów w Marynarce Wojennej ZSRR do lat 80. XX wieku była seria czterech okrętów projektu 1143 i pochodnych (typu Kijów), klasyfikowanych jako ciężkie krążowniki lotnicze (tiażołyj awianiesuszczij kriejsier – skrótowiec TAWKR, dosłownie: ciężki krążownik przenoszący lotnictwo), a za granicą jako lekkie lotniskowce. Taka klasyfikacja okrętów w połączeniu z silnym uzbrojeniem odpowiadającym krążownikom, a nietypowym dla lotniskowców, pozwoliła formalnie okrętom spełniać warunki do przechodzenia cieśnin tureckich (Bosfor i Dardanele), prawnie zamkniętych dla lotniskowców na podstawie konwencji z MontreuxPublikacje rosyjskie nie podają czy faktycznie postanowienia konwencji z Montreux miały wpływ na takie nazewnictwo radzieckich okrętów lotniczych, do „Admirała Kuzniecowa” włącznie, jednak wyrażają takie przypuszczenia (). Bazujące na nich myśliwce pionowego startu i lądowania Jak-38 miały jednak bardzo ograniczone możliwości, co ograniczało uniwersalność okrętów. thumb|upright|Adm. Siergiej Gorszkow, w latach 1956–1985 uznawany za twórcę oceanicznych zdolności WMF SSSR Rozwój okrętów lotniskowych i lotnictwa pokładowego w Związku Radzieckim był logicznym następstwem zmiany charakteru radzieckich sił morskich, z nastawionych na obronę przed amerykańskimi rakietowymi okrętami podwodnymi przenoszącymi pociski balistyczne, na ochronę własnych strategicznych okrętów podwodnych, a ostatecznie na projekcję własnej siły w konfrontacji z amerykańskimi siłami morskimi na oceanachPaul Fontenoy: Aircraft Carriers, s. 134–136.. Mimo wysiłków admirała Siergieja Gorszkowa, radzieckie siły morskie odgrywały rolę drugoplanową, podrzędną wobec Armii Radzieckiej oraz Wojsk Rakietowych Przeznaczenia Strategicznego. Toteż – nie licząc sił podwodnych – rozwój radzieckiej marynarki wojennej następował powoli i nie był priorytetem dla mocarstwa lądowego. Poprzez to, idea jeszcze bardziej rozbudowanej marynarki miała ograniczone wsparcie polityczne Biura Politycznego KC KPZR.

Niezrealizowane projekty 1160 i 1153 Orioł We wczesnych latach 70. XX w. Marynarka Wojenna ZSRR sformułowała wymagania dla dużego lotniskowca dla samolotów klasycznego startu. W 1972 roku Newskie Biuro Konstrukcyjne opracowało wstępny projekt lotniskowca projektu 1160 o napędzie atomowym, lecz nie był on kontynuowany. W 1973 roku wyznaczono biuro konstrukcyjne które opracować miało konstrukcję okrętu projektu 1153 Orioł. Wstępne projekty nowego okrętu o wyporności 75–80 tysięcy ton przewidywały napęd jądrowy i wyposażenie jednostki w cztery katapulty parowe. Okręt w tej konfiguracji mógł pomieścić grupę lotniczą złożoną z co najmniej 70 samolotów: myśliwskich i uderzeniowych, samolotów ZOP i wczesnego ostrzegania. Do czerwca 1974 roku koncepcja uległa zmianie – wyporność zmniejszono do 60 000 ton, i przy zachowaniu wciąż napędu jądrowego, zmniejszono wielkość pokładowej grupy lotniczej do 60 maszyn. W 1976 roku powstały szkice konstrukcyjne lotniskowca projektu 1153 Orioł, klasyfikowanego jako duży krążownik z uzbrojeniem lotniczym. W wyznaczonym w 1976 roku planie pięcioletnim ustalono budowę dwóch jednostek tego typu, lecz w październiku 1978 roku projekt 1153 został anulowany jako zbyt kosztowny. Zamiast tego jednak, jeszcze w listopadzie 1977 roku władze radzieckie poleciły rozpocząć prace projektowe nad mniejszym, i co za tym idzie, tańszym lotniskowcem na bazie projektu 1143, klasyfikowanym jako ciężki krążownik lotniczy, który mógłby przenosić samoloty pionowego startu i lądowania, a także klasyczne samoloty startujące za pomocą katapulty..

Rozwój projektu 11435 Nowy projekt wywodził się częściowo z okrętów typu Kijów, co wyrażało się w numerze projektu – 11435 (zapisywanym do 1981 roku jako 1143.5), rozumianym jako piąty okręt rodziny 1143. Mimo mniejszej wielkości i mocy bojowej od lotniskowców amerykańskich, jednostka taka miała w założeniu być wystarczająca, aby zapewnić osłonę rejonów patrolowania atomowych okrętów podwodnych uzbrojonych w rakiety balistyczne, stanowiących najważniejszy komponent strategiczny radzieckiej floty, na Dalekiej Północy – Morzu Barentsa i Oceanie Lodowatym, a także umożliwić walkę z lotnictwem, okrętami nawodnymi i podwodnymi i celami lądowymi. Prace projektowe prowadziło Newskie Biuro Projektowo-Konstrukcyjne (NPKB), które początkowo opracowało pięć wariantów, w tym jeden z napędem atomowym (niezaakceptowany).

Na skutek braku doświadczeń z okrętami lotniczymi i ścierania się koncepcji w radzieckich kręgach sztabowych i politycznych, z których część była nieprzychylna lotniskowcom, projekt podlegał licznym zmianom. Zwolennikiem budowy lotniskowca z dużymi możliwościami uderzeniowymi był m.in. dowódca marynarki wojennej admirał Siergiej Gorszkow, który forsował projekt okrętu o standardowej wyporności 65 000 ton, zabierającego 52 samoloty. W 1980 roku Minister Obrony ZSRR Dmitrij Ustinow zdecydował jednak, zgodnie ze stanowiskiem Sztabu Generalnego, że okręt przede wszystkim powinien zostać wyposażony w nowo projektowane ponaddźwiękowe samoloty pionowego startu i lądowania Jak-41 (Jak-141), w związku z czym zdecydował pomniejszyć go o 10 000 ton i zrezygnować z katapult, zachowując możliwość startu samolotów o klasycznym starcie przy użyciu tzw. skoczni (w terminologii rosyjskiej: trampoliny) – podwyższonego pokładu dziobowego. Doprowadziło to do dalszych opóźnień w pracach projektowych. Rozważano także zastosowanie siłowni atomowej wzorowanej na krążownikach projektu 1144 (Kirow). Mimo to, odpowiednio zmieniony i pomniejszony projekt wstępny lotniskowca, ukończony 23 lipca 1980 roku (z 46 samolotami i śmigłowcami, skocznią i jedną katapultą), nie został zaakceptowany.. W międzyczasie, żeby zapobiec „zajęciu” Stoczni Czarnomorskiej w Mikołajowie na potrzeby innych projektówChodziło zwłaszcza o duże śmigłowcowce projektu 10200 typu Chałzan, projektowane na bazie statków handlowych, promowane przez przeciwnika lotniskowców adm. Nikołaja Amielko ze Sztabu Generalnego ()., zwolennicy lotniskowców przeforsowali w grudniu 1980 roku rozpoczęcie tam budowy drugiego krążownika lotniczego projektu 11434, z perspektywą wprowadzenia zmian w trakcie budowy; rozpoczęte sekcje zostały jednak ostatecznie złomowane. thumb|„Kuzniecow” podczas dokowania w 2015 r.

Nowe prace nad lotniskowcem wyszły od rozwoju konstrukcji ostatniego ulepszonego okrętu typu Kijew („Baku”, projektu 11434), a prowadzono je początkowo pod oznaczeniem projektu 114342. We wrześniu 1981 roku Minister Obrony ZSRR Ustinow zezwolił na powiększenie wyporności okrętu o 10 000 t, po czym wprowadzono dalsze zmiany, czerpiąc przy tym z pierwszego niezaakceptowanego projektu 11435. Napęd i nadbudówka pozostały jednak analogiczne do „Baku”. Zaakceptowany postanowieniem Rady Ministrów ZSRR 7 maja 1982 roku ostateczny projekt otrzymał ponownie oznaczenie 11435. Na skutek powolnego tempa rozwoju samolotu Jak-41, który nie osiągnął gotowości do produkcji, skupiono się na pokładowych wersjach najnowszych myśliwców klasycznego startu, Su-27K (późniejszy Su-33) oraz MiG-29K. Dla eksperymentów z samolotami pokładowymi i szkolenia załóg samolotów, zbudowano kosztem 140 milionów rubli specjalny kompleks NITKA w Nowo-Fiodorowce w rejonie sackim na Krymie, uruchomiony w 1982 roku, w którym na lądzie odwzorowano pokład lotniskowca z trampoliną.

Budowa thumb|Zdjęcie satelitarne „Brieżniewa” podczas budowy Przygotowania do budowy lotniskowca wiązały się z koniecznością modernizacji i powiększenia pochylni „0” największej stoczni w Mikołajowie (zakład nr 444, Ukraińska SRR), w celu dostosowania jej do budowy okrętów o wyporności podczas wodowania do 40 000 t, która została rozpoczęta jeszcze dla potrzeb niezrealizowanego projektu 1153 Orjoł.. M.in. zainstalowano dwa dźwigi bramowe o udźwigu 900 ton fińskiej produkcji KONE. Ceremonia oficjalnego rozpoczęcia budowy (położenia stępki), z udziałem adm. Gorszkowa, odbyła się 1 września 1982 roku. Budowę prowadzono pod numerem stoczniowym S-105. Początkowo okrętowi nadano nazwę „Riga” (Ryga), nawiązując do poprzednich okrętów lotniczych nazywanych od głównych miast ZSRR, lecz 26 listopada 1982 roku zmieniono ją na: „Leonid Brieżniew”, na cześć zmarłego w tym czasie Sekretarza Generalnego KPZR towarzysza L. Breżniewa. Budowa odbywała się z montowanych osobno 22 dużych sekcji o masie do 1400 ton (po raz pierwszy w ZSRR). Data położenia stępki, tj. ułożenia pierwszej zmontowanej sekcji na pochylni, to 22 lutego 1983 roku. Okręt wodowano 4 grudnia 1985 roku (przy masie kadłuba 28000 t); matką chrzestną została była naczelniczka jednego z biur stoczni L. Szałygina.

W dalszej kolejności trwało wyposażanie okrętu, przeciągające się m.in. z powodu zmian w projekcie i opóźnień poddostawców systemów. 23 lipca 1987 roku wyznaczono pierwszego dowódcę lotniskowca. 11 sierpnia 1987 roku w związku z pieriestrojką w ZSRR, okręt przemianowano na „Tbilisi” (od miasta Tbilisi). 8 czerwca 1989 roku rozpoczęły się próby na uwięzi, przy stopniu ukończenia okrętu 71%. 21 października 1989 roku nieukończony okręt wyszedł na próby operacji lotniczych na morzu i 1 listopada 1989 roku wylądował na nim po raz pierwszy Wiktor Pugaczow na Su-27K, a potem tego samego dnia wylądował i wystartował jako pierwszy Toktar Aubakirow na MiG-29K – były to pierwsze lądowania i starty klasycznych samolotów na lotniskowcu w ZSRR. 25 maja 1990 roku okręt przeszedł do Sewastopola, gdzie prowadzono , a 1 sierpnia rozpoczęto państwowe próby odbiorcze.. Podczas prób przeszedł on 16 200 mil morskich i dokonano 454 startów. 4 października 1990 roku lotniskowiec ostatni raz przemianowano na „Admirał Floty Zwiążku Sowieckiego Kuzniecow” („Адмирал Флота Советского Союза Кузнецов”), na cześć admirała Nikołaja Kuzniecowa (według literatury zachodniej, zmiana nazwy nastąpiła na skutek antyradzieckich wystąpień w Gruzji)Robert Gardiner (red), Conway’s All the world’s fighting ships, 1947–1995, Maryland, 1996, , s. 373.. Przy tym, nazwa używana jest na ogół w skróconej wersji, także w oficjalnych dokumentach, jako „Admirał Kuzniecow”. 25 grudnia 1990 roku okręt został komisyjnie odebrany, po czym 20 stycznia 1991 roku wcielono go do służby w radzieckiej Flocie Północnej, a 29 stycznia 1991 roku podniesiono na nim banderę.