mały|Położenie Stanów Zjednoczonych i Finlandii Stosunki amerykańsko-fińskie – relacje międzynarodowe łączące Stany Zjednoczone i Finlandię.

Historia Wojny napoleońskie – kontekst Wojny napoleońskie oddziałały bezpośrednio na północną Europę, powodując poważne zmiany wewnątrzpolityczne oraz daleko idące przesunięcia granic państwowych. Szwecja i Dania – państwa istniejące wówczas w tym regionie – zostały włączone do walk zbrojnych do obozów przeciwnych i zapłaciły za to wysoką cenę. Jako część ówczesnego państwa szwedzkiego Finlandia stała się terenem długotrwałych walk i okupacji wojskowej. Ostatecznie przeszła w skład innego państwa – Rosji. 20 stycznia 1809 roku car Aleksander I zwołał na dzień 22 marca 1809 roku do miasteczka Porvoo Parlament Finlandii. Parlament zebrał się 25 marca, a cztery dni później Aleksander I wygłosił uroczystą przemowę z potwierdzeniem głównych obietnic i jej pisemny tekst wręczył przewodniczącemu stanu szlacheckiego (zawierał on deklarację poszanowania praw, obyczajów, pozycji dotychczasowej religii, wysokości podatków itd.). W deklaracjach tych użyto kilkakrotnie określenia „naród fiński”, co miało olbrzymie znaczenie – szczególnie w okresie odrodzenia narodowego. Dla Finów wprowadzenie tego określenia do historii było cennym nabytkiem.

W ciągu XIX wieku, poprzez wybuch rewolucji lutowej w Rosji, lata I wojny światowej i wybuch rewolucji październikowej miały miejsce zrywy narodowe, których ostatecznym wynikiem było ogłoszenie niepodległości Finlandii. Jednak niewielki i mało liczebny kraj tysiąca jezior swoje marzenia dotyczące uzyskania niepodległości musiał oprzeć na staraniach o względy mocarstw europejskich, dzięki którym mogła ona zaistnieć na arenie międzynarodowej. To od ich uznania bowiem zależało pojawienie się Finlandii (jako niezależnego państwa) na mapach świata.

I wojna światowa Finlandia przeciw krajom Europy Sprawę polityki Stanów Zjednoczonych wobec Finlandii należy więc rozpatrywać w szerokim aspekcie sytuacji międzynarodowej I wojny światowej i próby unormowania sytuacji po jej zakończeniu. By ocenić tę kwestię trzeba by zastanowić się, w jaki sposób relacje między Stanami Zjednoczonymi a Rosją, Francją czy Wielką Brytanią oraz stanowisko Waszyngtonu wobec wrogiego obozu Państw Centralnych rzutowały na stosunek dyplomacji amerykańskiej do kwestii fińskiej. Wreszcie należałoby zadać pytanie, czy nowo powstający kraj mniejszy mógł odgrywać poważniejszą, nie podmiotową rolę w polityce wielkiego mocarstwa. Nie ulega wątpliwości, że amerykańska polityka wobec Finlandii nie może być rozpatrywana w oderwaniu od sytuacji międzynarodowej i zmian zachodzących w światowym układzie sił. Traktowanie zagadnień europejskich, działań i przebiegu I wojny światowej jako tła do rozważań o Finlandii i jej miejscu w amerykańskiej polityce wydaje się być konieczne. Nie można również zapomnieć o kontekście niemieckim, który w omawianym okresie jest szczególnie istotny. Przed wybuchem rewolucji rosyjskiej z 1917 roku nie istniała praktycznie żadna płaszczyzna polityczna w kontaktach między Helsinkami a Waszyngtonem. Było to spowodowane faktem, iż Stany Zjednoczone postrzegały Wielkie Księstwo Finlandii jako integralną część Imperium Rosyjskiego. W tym więc kontekście zainteresowanie mocarstwa nie istniało, dopóki bieg wydarzeń tego nie wymusił.

USA po rewolucji październikowej Po rewolucji październikowej w Rosji USA – dotychczas państwo neutralne – wypowiada się po stronie Ententy. Zmiany w układzie sił wielkich mocarstw nie mogły pozostać bez wpływu na stosunek amerykańskich przywódców. Kiedy w marcu 1917 roku Oskari Tokoi ogłasza, że wraz ze śmiercią cara Mikołaja II, wielkiego księcia Finlandii, ustały wszelkie prawne związki między tym krajem a Rosją, a władza w nim przeszła w ręce Senatu i Eduskunty, konsul amerykański Winship informował na bieżąco o tych sprawach Waszyngton. Stwierdził, że natychmiastowa i całkowita autonomia Finlandii, jeśli chodzi o jej sprawy wewnętrzne jest obecnie minimalnym żądaniem wszystkich fińskich partii politycznych, ale ostatecznie niepodległość będzie dla Finów rzeczą niezbędną. W kolejnej depeszy informował Waszyngton o przegłosowaniu uchwały 18 lipca 1917 roku, mówiącej o uniezależnieniu się Finlandii od Rosji we wszystkich aspektach, z wyjątkiem spraw polityki zagranicznej i kwestii wojskowych wynikających z potrzeb toczącej się wojny. Depesze te trafiały w próżnię. Przez całą wiosnę i lato 1917 roku Departament Stanu ani razu nie zajął stanowiska w kwestii fińskiej. Przedkładał ponad wszystko utrzymanie przez Rosję jedności, unikają jakichkolwiek posunięć, które mogłyby je osłabić w obliczu walk toczonych z Niemcami. Poza tym upadek reżimu carskiego w 1917 roku spowodował podjęcie starań o niepodległość nie tylko Finlandii, ale też Estończyków, Łotyszów, Litwinów, Polaków, Białorusinów, Ukraińców i narodów kaukaskich. Patrząc z tej perspektywy Finlandia nie mogła być uważana za pierwszoplanowy element skomplikowanej sytuacji politycznej, militarnej i narodowościowej. W Finlandii Stany Zjednoczone na pewno nie widziały partnera ani pod względem gospodarczym, ani politycznym.

Fiński kryzys Równolegle do tych wydarzeń powstał problem amerykańskich dostaw żywności dla Wielkiego Księstwa Finlandii. Wiosną 1917 roku fiński senat zamówił w USA, za pośrednictwem amerykańskiej firmy handlowej W.R. Grace & Company, 50 000 ton pszenicy. Amerykanie zażądali, aby Finlandia z góry zapłaciła za umówioną dostawę – jako jedyna spłaciła ona swoje długi bez niczyjej pomocy. Mimo tego Finowie nie doczekali się dostawy zboża. Amerykanie tak tłumaczyli zaistniałą sytuację (w nocie Hoovera do zastępcy sekretarza stanu Franka L. Polka); „Drogi Panie Polk, zgodnie z treścią naszej rozmowy, wstrzymałem cały eksport do Finlandii i zarekwirowałem dla Francuzów towary zakupione dla Finów. Musimy po prostu dokonać wyboru jednego z dwojga. Mamy zaledwie 20-dniowe zapasy pszennych artykułów spożywczych dla sojuszników”.

Finlandia znalazła się zatem w bardzo niekorzystnym położeniu i braku rozwiązania coraz poważniejszej sytuacji żywnościowej Wielkiego Księstwa. Trudną sytuacje potęgował fakt, iż Finlandii nie udzieliła pomocy żadna amerykańska organizacja porządkowa, jak np. Czerwony Krzyż. Jednocześnie transporty Amerykańskiego Czerwonego Krzyża docierały nadal do Rosji. Nastroje opinii publicznej były jednoznacznie negatywne. Fakt odmowy przysłania zboża, za które Wielkie Księstwo zapłaciło musiał być po prostu uznany za kradzież. Nie pozostawał na to obojętny także rząd. Daje temu wyraz raport z 3 grudnia 1917 roku wysłany ze Sztokholmu przez posła USA w Szwecji Irę N. Morrisa. Mówił on, że jeśli w najbliższych dniach z Ameryki nie przybędzie do Finlandii przynajmniej jeden statek z żywnością, to konsekwencje mogą być poważniejsze niż tylko „utrata twarzy” administracji prezydenta Wilsona. Nieco później padło też stwierdzenie, że jeśli USA zawiodą pokładane w nich nadzieje, to Finlandia nie będzie miała wyboru i postara się o dostawy z innych państw, np. z oferty Berlina.

Kwestia narodowa W samej Finlandii utworzyły się trzy zasadnicze orientacje co do ostatecznego rozwiązania kwestii narodowej. Pierwszą z nich reprezentowali np. socjaldemokraci. Było to ugrupowanie skrajnie lewicowe, które uważało, że Finlandia uzyska niepodległość tylko przy bliskiej współpracy i pomocy rosyjskich sił rewolucyjnych. Z kolei zwolennicy tzw. Biernego oporu twierdzili, że ze strony Imperium Rosyjskiego określone koncesje narodowo- społeczne uzyskać mogą Finowie tylko na drodze debat oraz zmian parlamentarno-konstytucyjnych. Zwolennikiem tego nurtu był Juho Kusti Paasikivi – poseł parlamentu fińskiego, a od 1908 roku senator. Uważał on, że społeczeństwo fińskie całkowicie dojrzało aby uzyskać niepodległość. Jako jedyną formę rozwiązywania spraw małych społeczeństw uznawał dialog z państwami wielkimi. Trzecią grupę stanowili aktywiści, którzy byli przekonani, że właściwą niepodległość uzyska Finlandia tylko przy pomocy obcej siły zbrojnej, a więc przy wykorzystaniu międzynarodowej koniunktury politycznej i wojskowej. Liczono, że tej pomocy udzielą im Niemcy wilhelmowskie. Podążając za słowami Paasikivi, że „zmiany polityczne w Rosji mają niejednokrotnie znaczenie punktów zwrotnych w życiu narodu fińskiego i warunkują przesłanki do wielkich wydarzeń w naszej historii”. Szczególna uwagę należałoby poświęcić wybuchowi rewolucji 1917 roku w Rosji i wydarzenia, które stały się ich konsekwencją dla Finlandii. Bezpośrednią bowiem reakcją na wybuch rewolucji październikowej stało się ogłoszenie przez sejm, w ślad za tzw. deklaracją Svinhufvuda, w dniu 6 grudnia 1917 roku niepodległości kraju. „Niepodległa, demokratyczna Finlandia – głosiło pismo skierowane do Rady Komisarzy Ludowych – nie może stanowić ani przeszkody, ani niebezpieczeństwa dla narodu rosyjskiego, wprowadzającego obecnie w życie szlachetne zasady wolności narodów”. Po uznaniu niepodległości tego państwa przez Radę Komisarzy Ludowych nastąpiły podobne oświadczenia ze strony między innymi Niemiec, Szwecji i Francji.

Reakcje USA Wydarzenie to, wydawać by się mogło, wymusiło na USA ustosunkowanie się do sprawy fińskiej. Waszyngton jednak wobec tego faktu przyjął postawę wyczekującą. Ambasador USA w Rosji, David Francis sądził, że USA nie mogą uznać Finlandii z przyczyn formalnych, tzn. zanim nie uczyni tego rosyjskie zgromadzenie konstytucyjne. Obawiał się, że gdyby Waszyngton uznał Finlandię, podobne żądania wysunie Ukraina, Syberia i inne prowincje rosyjskie. Nie widział jednak przeszkód by fińska delegacja (Kaarlo Ignatius) nie mogła odwiedzić Ameryki, by przedstawić swój punkt widzenia. Nalegał też by szybko wysłać do Finlandii mąkę, cukier i mięso, co z pewnością poprawiłoby wizerunek Ententy. Tak się jednak nie stało.

Właściwie Departament Stanu nie przyjmował żadnego stanowiska wobec kwestii fińskiej w tym czasie. Najtrafniej stanowisko USA wobec Finlandii wyrażają słowa do nothing (nie robić nic). Stany Zjednoczone nie widziały bowiem żadnych korzyści jakie mogłyby uzyskać w następstwie szybkiego udzielenia Finlandii pomocy ekonomicznej i oficjalnego uznania jej władz oraz nawiązania z nimi jakiegokolwiek dialogu.

Jeszcze po ratyfikowaniu przez Prezydium Rady Najwyższej Rosji Radzieckiej – 4 stycznia 1918 roku – decyzji o uznaniu niepodległości Finlandii, inicjatywy podjęcia próby nawiązania przez USA stosunków z państwem fińskim podjął konsul Thornwell Haynes, który w telegramie z 24 stycznia 1918 roku przekonywał, że „(…) natychmiastowe uznanie niepodległości Finlandii uchroniłoby nas od oszczerstw, jakoby bylibyśmy samochwalczymi obrońcami małych narodów, którzy poświęcają Finlandię, żywiąc bezowocne nadziej na uzyskanie kilku metrów francuskich okopów, za cenę kurczowego trzymania się rosyjskiego trupa”. Nadal jednak te apele trafiały w próżnię.

Klimat polityczny Finlandii