Ławra Poczajowska, pełna nazwa ławra Zaśnięcia Matki Bożej w Poczajowie () – prawosławny klasztor w Poczajowie, w rejonie krzemienieckim obwodu tarnopolskiego na Wołyniu (Ukraina). Podlega jurysdykcji Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego na prawach stauropigii i stanowi najważniejszy ośrodek prawosławnego życia monastycznego na Wołyniu i drugi na całej Ukrainie (po ławrze Peczerskiej w Kijowie). Jest jednym z trzech klasztorów prawosławnych o statusie ławry (w całym patriarchacie moskiewskim tym tytułem może posługiwać się pięć monasterów) na Ukrainie.
Pojedynczy mnisi anachoreci osiedlali się na wzgórzu już w XII wieku. Po 1240 miejsce, gdzie powstał monaster, było już uważane przez miejscową ludność jako teren szczególnie wybrany przez Matkę Bożą. W 1597, dzięki wsparciu finansowemu Anny Hojskiej z Kozińskich, w Poczajowie mógł powstać prawosławny klasztor cenobityczny. Fundatorka przekazała wspólnocie Poczajowską Ikonę Matki Bożej, czczoną w Kościele prawosławnym jako cudotwórczą. W latach 1604–1651 przełożonym monasteru był ihumen Hiob, późniejszy święty prawosławny. W czasie kierowania przez niego wspólnotą klasztor był ważnym ośrodkiem przeciwników unii brzeskiej. Według prawosławnej tradycji, w 1675 r. doszło do cudownego ocalenia monasteru przed najazdem tureckim, za sprawą bezpośredniej interwencji Maryi.
Na początku XVIII wieku monaster przyjął unię i do 1833 był administrowany przez zakon bazylianów. W okresie tym powstała większość istniejących do dziś budynków klasztornych, w tym główny sobór Zaśnięcia Matki Bożej w stylu rokoko (ufundowany przez Mikołaja Bazylego Potockiego), zaś kult Poczajowskiej Ikony Matki Bożej rozszerzył się na cały teren Rzeczypospolitej (był odtąd obecny nie tylko wśród chrześcijan wschodnich obrządków). W 1773 obraz ten został koronowany z błogosławieństwa papieskiego. Bazylianie prowadzili w Poczajowie drukarnię i oni jako pierwsi zaczęli nazywać monaster ławrą.
W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej Poczajów znalazł się w 1795 w granicach Imperium Rosyjskiego. W 1833, z powodu poparcia bazylianów dla powstania listopadowego, klasztor został skonfiskowany przez władze rosyjskie i oddany Rosyjskiemu Kościołowi Prawosławnemu. Od tego momentu jest on męską wspólnotą tego wyznania. Mnisi prawosławni usunęli z wyposażenia monasterskich cerkwi elementy pochodzenia łacińskiego. Najważniejszą inwestycją budowlaną dokonaną w czasie przynależności ławry Poczajowskiej do Imperium Rosyjskiego było wzniesienie soboru Trójcy Świętej, jednego z najważniejszych zabytków wczesnego modernizmu rosyjskiego. W ostatnich dekadach XIX wieku i pierwszych wieku XX ławra Poczajowska stała się ośrodkiem rosyjskiego nacjonalizmu i Czarnej Sotni.
Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę monaster znalazł się w jurysdykcji Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego i był jego największym sanktuarium i ośrodkiem pielgrzymkowym. Honorowy tytuł przełożonego ławry Poczajowskiej przysługiwał metropolicie warszawskiemu i całej Polski. W 1939, gdy wschodnie województwa II Rzeczypospolitej zostały zagarnięte przez ZSRR, monaster ponownie przyjął zwierzchnictwo Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Funkcjonował przez cały okres II wojny światowej. Nie został również nigdy zamknięty w czasie powojennej przynależności do Związku Radzieckiego, chociaż mnisi byli – zwłaszcza w latach 60. XX wieku – poddawani szykanom i stracili cały majątek klasztorny. Od 1990 funkcjonuje w jurysdykcji Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego, tradycyjnie opowiadając się za zachowaniem przez patriarchat moskiewski zwierzchności nad prawosławnymi strukturami na Ukrainie. Przywilej stauropigii uzyskał w 1997. Honorowym przełożonym wspólnoty jest od tego roku metropolita kijowski i całej Ukrainy, którego na miejscu reprezentuje namiestnik noszący tytuł biskupa poczajowskiego. Aktualnie (2019) jest nim metropolita Włodzimierz (Moroz).
Najważniejszymi przedmiotami kultu w ławrze Poczajowskiej są Poczajowska Ikona Matki Bożej, kamień z odbitą stopą Matki Bożej oraz relikwie Hioba Poczajowskiego. Klasztor położony jest na wzgórzu górującym nad miasteczkiem Poczajów.
Historia Początki mały|Objawienie Matki Bożej nad Górą Poczajowską z Hiobem, 23 lipca 1675 w momencie najazdu turecko-tatarskim wojskiem (obraz z 1800). Przedstawione budynki ławry obrazują jej stan z początku XIX wieku mały|Fresk z postacią św. Hioba Poczajowskiego mały|Ławra Poczajowska w 1791, obraz Zygmunta Vogla mały|Klasztor według Vogla mały|Poczajowska Ikona Matki Bożej Nie została ustalona dokładna data pojawienia się na Górze Poczajowskiej pierwszych prawosławnych mnichów-anachoretów, ani rok powstania pierwszej zorganizowanej wspólnoty monastycznej, jednak zakonnicy żyli na tym terenie – w samodzielnie zbudowanych szałasach lub jaskiniach – już w XII wieku, przed budową klasztoru. Tradycja prawosławna mówi o pierwszych objawieniach maryjnych na górze już w 1198. Rzadziej występuje pogląd o funkcjonowaniu siedzib mnichów na wzgórzu poczajowskim jeszcze przed chrztem całej Rusi. Ośrodek monastyczny w tym ujęciu miałby powstać z inspiracji uczniów świętych Cyryla i Metodego. Jeszcze inna wersja przypisuje utworzenie klasztoru mnichowi Metodemu z Athosu, który miał zacząć formowanie wspólnoty i budowę pierwszych budynków sakralnych w 1219. Mnisi skupiali się wokół cerkwi Przemienienia Pańskiego.
W czasie najazdów tatarskich na Ruś Kijowską na terenie Poczajowa i okolic schroniła się grupa zakonników z ławry Peczerskiej. Według legendy w czasie najazdu tatarskiego z 1240 ponad górą ukazała się Matka Boża, co skłoniło Tatarów do odstąpienia od niej. Na skale góry po objawieniu miał pozostać ślad stopy o uzdrawiającej mocy, co ostatecznie skłoniło mnichów do stałego osiedlenia się w tym miejscu. Późniejsi badacze wskazywali, iż cudowny odcisk stopy w rzeczywistości był najprawdopodobniej znakiem granicznym prasłowiańskiego opola, podobnie jak analogiczne przedmioty kultu przechowywane w katolickiej kaplicy w Bereźcach i w klasztorze dominikanów w PodkamieniuR. Ergetowski, Poczajowska Ławra, „Wrocławskie Studia Wschodnie”, nr 9 (2005), s. 114..
Inne źródła wskazują właśnie datę 1240 jako moment powstania klasztoru i mnichów ławry Peczerskiej jako jego rzeczywistych twórcówA. Radziukiewicz, Niebo zeszło na ziemię, „Przegląd Prawosławny”, nr 8 (254), sierpień 2006.. Spotyka się również twierdzenia, by to rok 1260 był datą pierwszego objawienia – w tej wersji nie jest ono łączone z najazdem tatarskim. Monaster szybko został uznany przez miejscową ludność prawosławną za miejsce pozostające pod szczególną opieką Matki Boskiej, sprzyjające cudom.
W I Rzeczypospolitej Klasztor prawosławny W II połowie XVI wieku wielkim dobroczyńcą wspólnoty monastycznej Poczajowa była żona sędziego łuckiego Hojskiego Anna (z domu Kozińska), która wielokrotnie wspierała mnichów materialnie, zaś w 1597W literaturze spotyka się też datę 1598. przyczyniła się do rozwoju stałego, cenobitycznego monasteru Zaśnięcia Matki Bożej (powstałego w Poczajowie najpóźniej na pocz. XVI w.) oraz podarowała dla niego ikonę Matki Bożej, jaką sama otrzymała w 1567 od metropolity Neofita, późniejszego patriarchy KonstantynopolaWersję tę, zgodnie powtarzaną przez większość opracowań, podważa Ryszard Ergetowski, który wskazał, iż nikt z badaczy nie zainteresował się kwestią, czy w 1567 w Rzeczypospolitej naprawdę przebywał hierarcha grecki o tym imieniu. W ocenie Ergetowskiego Hojska otrzymała wizerunek od Nikifora, greckiego duchownego nieposiadającego święceń biskupich, lecz bezprawnie podającego się za prawosławnego metropolitę. Por. R. Ergetowski, Poczajowska Ławra, „Wrocławskie Studia Wschodnie”, nr 9 (2005), s. 104.. Już wtedy wizerunek ten miał posiadać moc czynienia cudów – bratanek Anny Hojskiej, Filip Koziński, miał odzyskać wzrok po modlitwie przed nim.
W 1623 spadkobierca Anny Hojskiej, jej siostrzeniec Andrzej Firlej, kalwinista, najechał na klasztor, obrabował cerkiew monasterską i zabrał z niej ikonę Matki Bożej. Dopuszczał się on także porwań mnichów i uniemożliwił zakonnikom dostęp do jedynej studni u podnóża wzniesienia, na którym znajduje się monaster. Wówczas na polecenie przełożonego, ihumena Hioba, zakonnicy wykopali nową, 38-metrową, w obrębie kompleksu klasztornego. Również dzięki staraniom Hioba w 1643 Trybunał Lubelski polecił zwrot wizerunku, co faktycznie nastąpiłoR. Ergetowski, Poczajowska Ławra, „Wrocławskie Studia Wschodnie”, nr 9 (2005), ss. 105–106.. I połowa XVII wieku była okresem rozkwitu monasteru. Był on w dużej mierze zasługą ihumena Hioba (Żelezo)Hiob został w 1659 uznany za świętego. Według spisanego w tym samym roku żywota gdy metropolita kijowski Dionizy (Bałaban) otworzył trumnę mnicha, okazało się, że jego ciało nie uległo rozkładowi. Od tego momentu relikwie Hioba stały się kolejnym, obok Poczajowskiej Ikony Matki Bożej i odcisku stopy Maryi, szczególnym obiektem kultu w Poczajowie. Por. , który pełnił funkcję przełożonego monasteru w latach 1604–1651. W 1649 nad kamieniem z odciskiem stopy Matki Bożej z fundacji Teodora i Ewy Domaszewskich wzniesiono cerkiew Trójcy Świętej. Wizerunek fundatorów z modelem świątyni w dłoniach, dla ich upamiętnienia, znajduje się na fresku we wnętrzu cerkwi.
23 lipca 1675, według klasztornych kronik i prawosławnej tradycji, na górze doszło do cudownego ocalenia monasteru przed najazdem turecko-tatarskim. W momencie otoczenia monasteru przez wrogie wojska mnisi, pozbawieni możliwości obrony, zaczęli śpiewać kondakion O waleczna hetmanko (cerk. Wzbrannoj wojewodie). Wówczas na niebie pojawiła się Matka Boża z ihumenem Hiobem (zm. 1651), otaczając klasztor swoim płaszczem. Wystrzeliwane w kierunku mnichów pociski miały wracać i razić napastników. Kilku z nich przyjęło następnie prawosławie. Pamięć o tym wydarzeniu przetrwała w ludowych pieśniach śpiewanych na Wołyniu i w Galicji.
Klasztor unicki Nie jest znany dokładny moment, w którym mnisi z monasteru poczajowskiego przeszli z Kościoła prawosławnego na unię. W ocenie Osadczego
W XVII stuleciu monaster w Poczajowie bez wątpliwości pozostawał jeszcze w rękach prawosławnych. W ocenie Osadczego przystąpienie mnichów poczajowskich do zakonu bazylianów prawdopodobnie nie nastąpiło przed 1720, gdyż na synodzie zamojskim, jaki miał miejsce w tym roku, nie było przedstawiciela poczajowskiego klasztoru. Według kronik bazyliańskich stał się on klasztorem unickim w 1739. Z kolei Mironowicz podaje datę 1712. Fakt ten łączył się z analogiczną zmianą przynależności kościelnej kilkudziesięciu innych ośrodków monastycznych na terenie dawnych prawosławnych eparchii łuckiej, lwowskiej i przemyskiej i wiązało się z konwersją ich ordynariuszy na unię.
Okres przynależności monasteru w Poczajowie do bazylianów był zarazem okresem jego najprężniejszego rozwoju. Wzniesiono w tym czasie większość funkcjonujących do dziś (2012) budynków mieszkalnych i sakralnych, zorganizowano drukarnię, zaś kult Poczajowskiej Ikony Matki Bożej rozprzestrzenił się na cały kraj.