Krążowniki lotnicze projektu 1143 (typu Krieczet lub Kijew, w kodzie NATO: Kiev) – seria radzieckich okrętów klasy krążowników lotniczych, przenoszących samoloty pionowego startu i lądowania, klasyfikowanych też poza ZSRR jako lekkie lotniskowce. Projekt 1143 składał się z dwóch jednostek: „Kijew” i „Mińsk”, lecz do tego typu zalicza się także zmodyfikowany okręt „Noworosyjsk” (proj. 11433). Dalszym rozwinięciem był okręt „Admirał Gorszkow” projektu 11434. Od momentu wejścia do służby pierwszego „Kijewa” w 1975 roku, prawie aż do końca istnienia ZSRR, jednostki te były największymi okrętami marynarki radzieckiej (miano to odebrał im dopiero lotniskowiec „Admirał Kuzniecow” w 1991 roku). Projekt otrzymał w ZSRR kryptonim Krieczet, lecz powszechnie jest znany pod nazwą typu Kijew pochodzącą od pierwszego okrętu (w kodzie NATO: Kiev).
Projektowanie Marynarka ZSRR przez kilka pierwszych dziesięcioleci swojego istnienia nie posiadała okrętów lotniczych, polegając na morskim lotnictwie stacjonującym w bazach lądowych. Dopiero po rozszerzeniu jej obszaru operacyjnego na oceany od końca lat 50. XX wieku pojawiła się potrzeba posiadania także lotnictwa pokładowego. Początkowo jednak idea budowy lotniskowców nie była akceptowana przez kierownictwo państwa.. Przywódcą ZSRR był wówczas Nikita Chruszczow, będący wyznawcą prymatu techniki rakietowej. Większe szanse na realizację miały okręty przeznaczone do zwalczania okrętów podwodnych, przenoszących rakiety, stąd rozwój radzieckich okrętów lotniczych podążył tym torem. Pierwszymi okrętami lotniczymi w marynarce ZSRR stały się dwa przeciwpodwodne krążowniki śmigłowcowe projektu 1123 (Moskwa). Jeszcze w trakcie ich budowy podjęto prace nad ich dalszym rozwinięciem, z większą liczbą zabieranych śmigłowców i większymi możliwościami bojowych, pod oznaczeniem projektu 1123.3 (budowę takiego okrętu nawet rozpoczęto w 1968 roku w Mikołajowie, z przewidzianą nazwą okrętu „Kijew”, chociaż nie doszło do oficjalnego położenia stępki).. Jednakże po oblataniu w 1967 roku pierwszego radzieckiego eksperymentalnego samolotu pionowego startu i lądowania (VTOL) Jak-36, zdecydowano wykorzystać samoloty takiego rodzaju jako uzbrojenie nowo projektowanych jednostek. Zwolennikiem samolotów VTOL w działaniach na morzu stał się zwłaszcza sekretarz KC KPZR do spraw przemysłu zbrojeniowego, Dmitrij Ustinow. Dla samolotów takich wystarczające były mniejsze i tańsze okręty, niż klasyczne lotniskowce, których budowie kierownictwo kraju było niechętne. W świetle tego, 2 września 1968 roku rząd ZSRR zdecydował przerwać projektowanie i budowę jednostek projektu 1123.3, które były za małe do pełnienia nowych zadań (wyporność pełna do 16 600 t) i podjąć prace nad nowym większym okrętem lotniczym o numerze projektu 1143, który otrzymał w ZSRR kryptonim Krieczet (Кречет, pol. białozór)..
W odpowiedzi na postawione wymagania, w Newskim Biurze Konstrukcyjnym opracowano aż dziewięć różnych projektów wstępnych okrętów. W dwóch wariantach (II i III) nadbudówka była umieszczona centralnie, jak w projekcie 1123, a w wariancie IV przewidziano możliwość startu samolotów Jak-36M także za pomocą katapulty i ich awaryjnego lądowania z dobiegiem i zastosowaniem bariery awaryjnej. Trzy ostatnie projekty, opracowane wbrew założeniom z własnej inicjatywy biura, przedstawiały lotniskowce w układzie zbliżonym do klasycznego, posiadające dodatkowo możliwość bazowania samolotów klasycznego startu i lądowania MiG-23 startujących za pomocą katapulty. Największy z nich (IX) miał mieć napęd atomowy, wyporność 45 tysięcy ton i przenosić 50 statków latających. Ostatecznie wybrano I wariant, stanowiący projekt dużego okrętu o napędzie klasycznym, przenoszącego jedynie samoloty VTOL i śmigłowce, z pokładem lotniczym na lewej burcie i rufie oraz nadbudówką przesuniętą na prawą burtę, jak w typowych lotniskowcach. Pomimo zakładanego wyłącznie pionowego startu i lądownia, długość pokładu lotniczego wynikała z zagwarantowania możliwości jednoczesnego startu sześciu samolotów. Zgodnie z założeniami, okręt przenosił jednocześnie silne uzbrojenie rakietowe i przeciwpodwodne. W toku projektowania dowództwo floty zgodziło się na zwiększenie wyporności standardowej do 29 000 ton (pełnej ponad 40 tys. ton), zastosowano też najnowszy kompleks pocisków przeciwokrętowych Bazalt w miejsce pierwotnie planowanego P-120 Monolit. Początkowo nowe jednostki były klasyfikowane jako „krążowniki przeciwpodwodne z uzbrojeniem lotniczym”, a od 1975 roku (lub 1977 roku) jako ciężkie krążowniki lotnicze (tiażołyj awianiesuszczij kriejsier, w skrócie TAKR, później TAWKR) podaje zmianę klasyfikacji w lipcu 1975 roku, natomiast w czerwcu 1977 roku. Skrót TAKR oficjalnie w dokumentach dotyczących zamawiania i projektowania okrętów był rozszyfrowywany jako tiażołyj awianiesuszczij kriejsier (dosłownie „ciężki krążownik przenoszący lotnictwo”), jednakże w samej marynarce wojennej zaklasyfikowano je jako tiażołyj awianosnyj kriejsier, co można oddać jako „ciężki krążownik lotniczy” lub „lotniskowcowy” (od awianosiec – lotniskowiec, dosłownie „nosiciel lotnictwa”). Tę mało uchwytną w tłumaczeniu różnicę tłumaczy się rozbieżnością między ambicjami dowództwa floty, chcącego mieć substytut lotniskowca, a niechęcią kierownictwa kraju do nazwy lotniskowców, kojarzonych w propagandzie z „narzędziem agresji” (). Według tych autorów (s. 206), skrót TAWKR zastąpił TAKR w marynarce Rosji.. Motywem do nieklasyfikowania okrętów jako lotniskowców prawdopodobnie mogła być też chęć ich bezproblemowego przechodzenia przez cieśniny tureckie, zgodnie z ograniczeniami narzuconymi przez konwencję z Montreux. Konstrukcja okrętów o takiej wielkości, przystosowanych w dodatku do bazowania lotnictwa, wiązała się z koniecznością pokonania wielu niespotykanych wcześniej w radzieckim budownictwie okrętowym problemów. Projekt techniczny został zatwierdzony przez dowództwo floty i Ministerstwo Przemysłu Okrętowego 30 kwietnia 1970 roku. Jednocześnie, w 1971 roku zbudowano w biurze konstrukcyjnym Jakowlewa samolot Jak-36M, mający stanowić główne uzbrojenie nowych okrętów, a od 1974 roku podjęto jego produkcję seryjną. W 1977 samolot oficjalnie przyjęto na uzbrojenie marynarki ZSRR pod nowym oznaczeniem Jak-38..
Budowa Budowę krążowników lotniczych zlecono stoczni w Mikołajowie, dysponującej największą pochylnią w ZSRR (numer 0). Przy budowie kadłubów posługiwano się technologią prefabrykowanych sekcji. Stępkę pod budowę pierwszego okrętu serii, który otrzymał nazwę „Kijew” (Kijów) położono 21 lipca 1970 r. (numer stoczniowy S-101). Jego kadłub, posiadający wówczas trzy piętra nadbudówki, wodowano 26 grudnia 1972 roku, po czym prowadzono dalsze prace. Już 15 kwietnia 1975 roku, przed wcieleniem do służby, podniesiono na okręcie banderę, po czym od maja 1975 „Kijew” przechodził próby odbiorcze. 18 maja 1975 roku po raz pierwszy na okręcie wylądował Jak-36M, a następnego dnia demonstrowano go ministrowi obrony A. Grieczce.. Wkrótce po tym zdecydowano zwiększyć o połowę możliwości przenoszenia lotnictwa w hangarze, z 22 do 36 samolotów lub śmigłowców. Okręt zakończył pierwszy etap prób i został odebrany przez komisję państwową 28 grudnia 1975 roku, wchodząc formalnie do służby, mimo prowadzenia jeszcze dalej drobnych poprawek. W kwietniu 1976 roku na okręt przebazował jego pułk lotniczy.
Stępkę drugiej bliźniaczej jednostki „Minsk” (Mińsk) położono 28 grudnia 1972 (numer stoczniowy S-102), tuż po wodowaniu „Kijewa”.. Kadłub wodowano 30 września 1975 roku. Już 19 lutego 1978 roku podniesiono na nim banderę. Od lutego 1978 „Mińsk” przechodził i odbiorcze, które zakończono odbiorem okrętu 27 września 1978 roku. Różnice między „Mińskiem” a pierwszą jednostką były niewielkie, m.in. zastosowano na nim nowsze działka 30 mm AK-630M zamiast AK-630.
Początkowo planowano budowę tylko dwóch jednostek projektu 1143, a w dalszej kolejności dowództwo floty pod kierownictwem admirała Siergieja Gorszkowa planowało budowę konwencjonalnych lotniskowców. Jednakże ostatecznie podjęto zamiast tego budowę dwóch dalszych okrętów dla samolotów pionowego startu i lądowania, według ulepszonego projektuPublikacje łączą zamówienie dalszych dwóch okrętów dla samolotów pionowego startu i lądowania z zastąpieniem zmarłego ministra obrony A. Grieczki przez D. Ustinowa w 1976 roku (), lecz budowę „Noworossijska” rozpoczęto już w 1975 roku (op.cit. s.101)... Pierwszy z nich, „Noworossijsk” (Noworosyjsk), zaliczał się do projektu 11433 (do 1981 roku: 1143.3, początkowo opracowywanego jako projekt 1143M). Ulepszony projekt ukończono w styczniu 1975 roku. Stępkę pod budowę okrętu położono w Mikołajowie 30 września 1975 roku (numer stoczniowy S-103).. Mimo trwającej budowy kadłuba, projekt techniczny podlegał zmianom i zaakceptowano go dopiero w maju 1978 roku. Wiązało się to także z koniecznością zmian w zakresie już wykonanych pomieszczeń. Okręt wodowano 26 grudnia 1978 roku. Po ukończeniu, od stycznia do maja 1982 roku przechodził próby morskie i próby odbiorcze. 14 sierpnia 1982 okręt odebrano i 15 sierpnia podniesiono na nim banderę.
Nazwa Położenie stępki Wodowanie Wejście do służby Wycofanie Kijew (Киев) 21 lipca 1970 26 grudnia 1972 28 grudnia 1975 30 czerwca 1993 Minsk (Минск) 28 grudnia 1972 30 września 1975 27 września 1978 30 czerwca 1993 Noworossijsk (Новороссийск) 30 września 1975 26 grudnia 1978 14 sierpnia 1982 31 sierpnia 1994 Czwarty okręt, „Baku”, należał już do znacznie ulepszonego projektu 11434 (położenie stępki 26 grudnia 1978, wodowanie 31 marca 1982, przyjęcie do służby 11 grudnia 1987), 4 października 1990 przemianowany na „Admirał Gorszkow”. Od poprzednich różnił się głównie uzbrojeniem i wyposażeniem elektronicznym oraz nieco zwiększoną wypornością i szerokością pokładu (opisany bliżej osobno).
Konstrukcja Architektura i kadłub thumb|„Kijew” w 1985 – widoczny opuszczony rufowy podnośnik Okręty typu Kijew projektu 1143 miały nietypową hybrydową konstrukcję, łączącą cechy i architekturę krążownika rakietowego oraz lotniskowca.. Charakterystyczne dla lotniskowców było zastosowanie pokładu lotniczego na lewej burcie, pod niewielkim kątem do osi podłużnej okrętu (4,5°), wystającego poza obrys burty w formie sponsonu. Na rufie pokład dla operacji lotniczych zajmował całą szerokość pokładu. Na śródokręciu znajdowała się długa, wąska nadbudówka, zintegrowana z kominem, przesunięta ku prawej burcie, typowo dla lotniskowców, w celu zwiększenia miejsca na operacje lotnicze. Cechą typową dla krążowników z kolei było bogate uzbrojenie rakietowe, zajmujące cały pokład dziobowy, a także duże rozmiary 9-piętrowej długiej nadbudówki.
Konstrukcja kadłuba była wykonana ze stali, z burtami grubości 30 lub 35 mm, a większości nadbudówki (od 3. piętra w górę) – z lekkiego stopu aluminiowo-magnezowego (AMG). Kadłub był wykonany w podłużnym schemacie wiązań z odstępem 500 mm, a jedynie na krańcach – w poprzecznym. Był podzielony na główne przedziały wodoszczelne 18 poprzecznymi i dwoma podłużnymi grodziami. Kadłub miał sześć pokładów i dwie platformy. W rejonie maszynowni, zbiorników paliwa lotniczego i pocisków rakietowych woda-woda, kadłub posiadał konstrukcyjną ochronę przeciw wybuchom podwodnym. Na prawie całej długości rozciągało się dno podwójne, które przechodziło na długości siłowni, centrali bojowej i komór amunicyjnych w podwójne burty, w których znajdowały się zbiorniki, sięgające na wysokość do pokładu hangaru. Pokład lotniczy pokryto specjalnym materiałem odpornym na gorące gazy wylotowe silników. Ściany nadbudówki, komina i kadłuba zostały celowo zaprojektowane jako nachylone dla zmniejszenia odbicia radiolokacyjnego okrętu (elementy technologii stealth). Okręty miały też ochronę przed bronią masowego rażenia.