thumb|150px|Józef Węgrzyn, wizerunek na pocztówce, 1910–1925 thumb|Józef Węgrzyn wraz z synem Mieczysławem oraz Halina Bruczówna w filmie Przestępcy (1919) thumb|Z Jadwigą Smosarską w pierwszej ekranizacji Trędowatej (1926) thumb|Józef Węgrzyn w karykaturze Eli Kochańskiego, 1905–1940 r. thumb|Grób Józefa Węgrzyna na warszawskim cmentarzu Powązkowskim Józef Węgrzyn (ur. 13 marca 1884 w Warszawie, zm. 4 września 1952 w Kościanie) – polski aktor teatralny i filmowy oraz reżyser, uznawany za jedną z ważniejszych postaci przedwojennego polskiego teatru i kina.

Życiorys Był synem dozorcy Walentego Węgrzyna i Karoliny z Beslerów. Jego starszym bratem był Maksymilian Węgrzyn, aktor i reżyser.

Ukończył szkołę realną w Krakowie, gdzie mieszkał u swego brata Maksymiliana, i szkołę dramatyczną Gabrieli Zapolskiej.

Debiutował w 1904 na deskach Teatru Miejskiego we Lwowie jako Eros w sztuce J. Żuławskiego Eros i Psyche. W latach 1905–1912 był aktorem Teatru Miejskiego w Krakowie. W 1912 występował w Rosji z zespołem teatru A. Szyfmana, a po powrocie do Polski zamieszkał w Warszawie, gdzie został aktorem Teatru Polskiego w Warszawie. 29 stycznia 1913 wystąpił w premierze inauguracyjnej tego teatru, którą był Irydion Zygmunta Krasińskiego, grając tytułową rolę. W latach 1916–1924 występował w Teatrze Rozmaitości, a w latach 1924–1938 w Teatrze Narodowym. Z Warszawy często wyjeżdżał na występy gościnne, brał też udział w objazdowych spektaklach Reduty (1930).

W latach 1914–1939 grał w wielu polskich filmach, m.in.: Słodyczy grzechu (1914), Urodzie życia (1921), Trędowatej (1926), Dziejach grzechu (1933). Partnerował w nich między innymi Poli Negri i Jadwidze Smosarskiej. Dzięki roli w filmie Carat i jego sługi stał się gwiazdorem i jednocześnie amantem.

Ogromną popularność zyskał dzięki roli w Iwonce (1925). Film nie zachował się w całości (ostatnio odnaleziono 20-minutowy fragment dzieła), ale zachowały się fotosy oraz recenzje wielkich krytyków. Tak pisał o roli Węgrzyna Antoni Słonimski:

Rok później stanął po obu stronach kamery, reżyserując wraz z Edwardem Puchalskim słynną Trędowatą na podstawie powieści Heleny Mniszkówny. Wcielił się również w rolę Rudeckiego, ojca Stefci. W tej samej roli wystąpił dziesięć lat później, tym razem w dźwiękowej ekranizacji powieści wyreżyserowanej przez Juliusza Gardana.

Pierwszym filmem dźwiękowym, w którym wystąpił, był dramat polityczny Dziesięciu z Pawiaka (1931). Zagrał w nim przywódcę niepodległościowej organizacji bojowej.

Sporą popularność przyniosły mu także role w Znachorze (1937) i Profesorze Wilczurze (1938) w reżyserii Michała Waszyńskiego oraz Testamencie profesora Wilczura (1939) w reżyserii Leonarda Buczkowskiego, w których wcielił się w postać doktora Dobranieckiego.

Po 1939 roku Po wybuchu II wojny światowej został aresztowany przez Gestapo i osadzony na Pawiaku, zapewne w związku z wykreowaną w lipcu w Teatrze Polskim rolą Battlera w spektaklu Genewa George'a Bernarda Shawa, która była parodią Hitlera. W 1940 został zwolniony i zaczął grać w jawnych teatrach (najpierw w rewiach w teatrze Złoty Ul, potem w repertuarze dramatycznym w teatrze Komedia (1941–44) i dorywczo w teatrze Miniatury). 27 listopada 1943 obchodził w teatrze Komedia jubileusz czterdziestolecia pracy artystycznej.

Po powstaniu warszawskim, zniszczony nałogiem alkoholowym w który wpadł po tragicznej śmierci syna, aby zdobyć środki do życia otworzył we Włochach niewielki sklepik, w którym sprzedawał m.in. bimber.

W 1946 roku zagrał w swoim ostatnim filmie Dwie godziny w reżyserii Stanisława Wohla.

Po wojnie przeniósł się do Łodzi, gdzie powrócił na scenę. W latach 1946–1948 był aktorem Teatru Wojska Polskiego w Łodzi. Występował również gościnnie w Warszawie i Bydgoszczy. W 1950 roku zagrał w łódzkim „Teatrze Osa” swą ostatnią rolę Strzechy w Złotych niedolach Władysława Krzemińskiego.

Życie prywatne Był dwukrotnie żonaty. Z pierwszą żoną miał dwójkę dzieci, syna Mieczysława (aktora) i córkę Zofię. Drugą żoną Węgrzyna była Zofia Lindorfówna, dla której porzucił swą pierwszą żonę oraz przeszedł na prawosławie. Ślub odbył się w cerkwi na warszawskiej Pradze. Drugie małżeństwo było bezdzietne i rozpadło się po 15 latach.

W 1942 roku syn Węgrzyna – Mieczysław – został aresztowany przez Gestapo. Wywieziono go do Auschwitz, gdzie kilka tygodni później rozstrzelano przed blokiem 11. Aktor załamał się psychicznie i popadł w alkoholizm. Stwierdzono też u niego schizofrenię. Ostatnie lata życia spędził w szpitalu psychiatrycznym w Kościanie, gdzie zmarł w zapomnieniu w 1952 roku.

Spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 293-4-5,6).

Ordery i odznaczenia Złoty Krzyż Zasługi (23 czerwca 1927)M.P. z 1923 r. nr 143, poz. 369 „za propagandę w dziedzinie sztuki”. Złoty Wawrzyn Akademicki (4 listopada 1937) „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.

Upamiętnienie Józef Węgrzyn jest patronem jednej z ulic w Warszawie.

Kazimierz Biernacki jest autorem biografii aktora: Józef Węgrzyn, Kraków Wydawnictwo Literackie, 1969.

W 2019 r. Poczta Polska wyemitowała zaprojektowany przez Marzannę Dąbrowską upamiętniający Józefa Węgrzyna znaczek pocztowy o nominale 3,30 zł należący do serii „Ludzie kina i teatru”.

Filmografia 1914 – Słodycz grzechu jako Czesław, brat Zygmunta 1916 – Ochrana warszawska i jej tajemnice jako student, działacz polityczny 1916 – Studenci jako Henryk, syn Lucjana i Madzi 1916 – Wściekły rywal 1917 – Arabella 1917 – Carat i jego sługi jako legionista Roman Górski 1917 – Jego ostatni czyn 1917 – Kobieta 1918 – Książę Józef Poniatowski jako Józef Poniatowski 1918 – Carska faworyta jako carewicz 1918 – Melodie duszy jako hrabia Henryk Y 1918 – Mężczyzna jako adwokat Władysław Horski 1918 – Złote bagno jako Jerzy Wirski 1919 – Dla szczęścia jako redaktor Stefan Mlicki 1919 – Krysta jako architekt Jerzy Orwicz 1919 – Przestępcy jako inżynier Stefan Wirski 1921 – Ludzie bez jutra jako rotmistrz huzarów Alfred Runicz 1921 – Tamten jako Kazimierz Wielhorski 1921 – Uroda życia jako Piotr Rozłucki 1922 – Strzał jako przyrodni brat Ryszarda 1922 – Tajemnica przystanku tramwajowego jako fryzjer pan Miecio 1923 – Niewolnica miłości jako szlachcic Halski 1923 – Od kobiety do kobiety jako aktor filmowy Jan Moreau 1924 – Kiedy kobieta zdradza męża jako profesor Horski 1924 – Skrzydlaty zwycięzca jako lotnik Zdzisław Orski 1925 – Iwonka jako Gabriel, tajemniczy uwodziciel 1925 – Sanin jako rotmistrz Zarudin 1926 – Trędowata Reżyseria, jako Rudecki 1926 – O czem się nie myśli jako majster fabryczny Wierciak 1927 – Uśmiech losu jako doktor nauk matematycznych Witold Siewski 1929 – Tajemnica skrzynki pocztowej jako, 1931 – Dziesięciu z Pawiaka jako „Jur” 1932 – Księżna Łowicka jako Walerian Łukasiński 1933 – Dzieje grzechu jako paser 1933 – Ostatnia eskapada jako przywódca bandy maruderów 1936 – Pan Twardowski jako Zygmunt II August 1936 – Trędowata jako Rudecki 1936 – Wierna rzeka jako major 1937 – Znachor jako doktor Dobraniecki 1938 – Kościuszko pod Racławicami jako generał Józef Wodzicki 1938 – Profesor Wilczur jako doktor Dobraniecki 1938 – Rena jako dyrektor Szalski 1938 – Strachy jako baletmistrz Dubenko 1938 – Florian jako generał niemiecki Von Schultz 1939 – Biały Murzyn jako hrabia Lipski 1939 – Geniusz sceny jako Chłopicki 1939/1941 – Żona i nie żona 1939/1942 – Testament profesora Wilczura jako profesor Dobraniecki 1946 – Dwie godziny jako „mistrz Amadeusz Ordoni” występujący w „Kolorowej”

Spektakle teatralne (wybór) thumb|Józef Węgrzyn w przedstawieniu Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale Jana Nepomucena Kamińskiego w Teatrze Polskim (1913) thumb|Józef Węgrzyn jako „Anioł” (1914) 1904 – Eros i Psyche jako Eros, Teatr Miejski we Lwowie 1906 – Wesołe kobiety z Windsoru jako Pistol, Teatr Polski w Warszawie 1909 – Elektra jako Orestes, Teatr Miejski w Krakowie 1913 – Irydion jako Irydion, Teatr Polski w Warszawie 1913 – Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale jako Bryndas, tamże 1922 – Sublokatotka jako Zygmunt, Teatr Bagatela w Krakowie 1924 – Wyzwolenie jako Konrad, Teatr Narodowy w Warszawie 1924 – Mazepa jako Zbigniew 1924 – Don Juan Tenorio jako Don Juan 1926 – Król Edyp jako Edyp 1927 – Król Agis jako król Agis 1928 – Brat marnotrawny jako Jack 1933 – Kean jako Kean 1933 – Zemsta jako Rejent Milczek 1934 – Klub Kawalerów jako Nieśmiałowski 1934 – Ludwik XI jako Ludwik 1934 – Dziady jako Gustaw-Konrad, Teatr Polski w Warszawie 1939 – Genewa jako Battler (Hitler), Teatr Polski w Warszawie 1944 – Dama kameliowa jako Jerzy Duval, Teatr Komedia 1947 – Burza jako Alonso, Teatr Wojska Polskiego 1948 – Ladacznica z zasadami jako senator 1948 – Porwanie Sabinek jako Leonard Strzyga-Strzycki, Teatr Nowy w Warszawie

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Materiały dotyczące Józefa Węgrzyna w bibliotece Polona

Kategoria:Aktorzy i aktorki Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie Kategoria:Aktorzy i aktorki Teatru Narodowego w Warszawie Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy aktorzy filmowi Kategoria:Polscy aktorzy teatralni Kategoria:Urodzeni w 1884 Kategoria:Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka) Kategoria:Zmarli w 1952