thumb|upright=1.3|Podział administracyjny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 r. z województwem krakowskim thumb|upright=1.3|Mapa Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1619 r. Podział na województwa, ziemie i powiaty thumb|Pieczęć konfederacji województwa krakowskiego w konfederacji barskiej w 1769 roku thumb|Palatinatus Cracoviensis na mapie Emanuela Bowena z 1747 roku. Uwidocznione miasta Novopol (obecnie Koniecpol), Częstochowa, Lelów, Sławków, Zator, Biecz, Sandecz (obecnie Stary Sącz), Oświęcim, Wojnicz oraz Lubowla. mały|Województwo krakowskie w II połowie XVI wieku Województwo krakowskie () – jednostka terytorialna Królestwa Polskiego, istniejąca od XIV wieku do 1795 roku, część prowincji małopolskiej. Pod koniec XVI wieku obejmowała powierzchnię 20 043 km², posiadając 8 powiatów. Siedzibą wojewody był Kraków, a sejmiki ziemskie odbywały się w Proszowicach. Herbem województwa był orzeł biały na czerwonym polu ze złotą przepaską na skrzydłach.

W Nowym Mieście Korczynie w województwie sandomierskim odbywały się sejmiki generalne prowincji małopolskiej.

W XVII wieku w województwie krakowskim szlachta stanowiła 1,7% mieszkańcówJoanna Choińska-Mika, Między społeczeństwem szlacheckim a władzą. Problemy komunikacji: społeczności lokalne – władza w epoce Jana Kazimierza, Warszawa 2002, s. 20..

Historia Po podziale państwa polskiego, w okresie rozbicia dzielnicowego w 1138 roku, pomiędzy synów Bolesława III Krzywoustego, księstwo krakowskie zostało przekazane, niezależnie od Śląska, najstarszemu z nich, Władysławowi II Wygnańcowi. Miało ono granice bardzo zbliżone, jeżeli nie takie same, do granic późniejszego województwa krakowskiego. Po 1314 roku ziemia krakowska została przekształcona w województwo krakowskie, które w niezmienionym kształcie weszło następnie w skład administracyjny I Rzeczypospolitej. Na przestrzeni wieków jego granice zmieniły się niewiele. Ziemia Krakowska uważana była za jedną z najbogatszych w Polsce, miała bowiem kopalnie soli w Wieliczce i Bochni, kopalnie srebra i ołowiu w Olkuszu, żyzne gleby proszowskie.

W województwie krakowskim znajdowała się dynamicznie rozwijająca Częstochowa w powiecie lelowskim wraz z klasztorem jasnogórskim, będącym sanktuarium dynastycznym Jagiellonów i Wazów.

Od południa ziemia krakowska graniczyła z położonymi za Karpatami, należącymi do Królestwa Węgier ziemiami: liptowską, trenczyńską, szaryską, orawską i spiską. Na terenie północnego Spisza funkcjonowała polska kasztelania spiska wzmiankowana jeszcze w Kronice Wielkopolskiej pod datą 1136 z nazwą SpisJerzy Nalepa, Etymologia nazwy Spisz, [w:] Terra Sccpusiensis, Lewocza – Wrocław 2003.. Granica w tym czasie biegła najprawdopodobniej tuż na południe od Podolińca, który pełnił funkcję polskiej strażnicy granicznej. Później Węgry wkroczyły na teren kotliny Popradu i na przełomie XIII i XIV w. na Zamagurze. Polska utraciła wówczas okolice Podolińca i Lubowli, należące wcześniej do ziemi sądeckiej. W 1412 roku część ziemi spiskiej powróciła na prawie zastawu do Polski, jednak nie jako jednolita kraina a kilka oddzielnych kluczy, obejmujących 13 miast. Do ziemi krakowskiej mogły pierwotnie także należeć okolice orawskiej Jabłonki, gdzie jeszcze w 1368 r. miała istnieć komora celna Kazimierza III Wielkiego.

W 1564 roku sejm formalnie przyłączył do województwa odzyskane przez Koronę w XV w. księstwa zatorskie i oświęcimskie jako powiat śląskiRadosław Truś (2008). Beskid Mały: przewodnik. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”. S. 35. ISBN 978-83-89188-77-9.. W roku 1443 biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki odkupił od Wacława I księcia cieszyńskiego księstwo siewierskie. Odtąd księstwo to było we władaniu biskupów krakowskich, formalnie włączone do województwa krakowskiego w 1790 roku. Przyłączono wówczas także należące do biskupów od 1391 roku, znajdujące się po drugiej stronie Przemszy, wsie Kosztowy, Imielin i Chełm.

Połowa województwa została utracona na rzecz Monarchii Habsburgów na mocy I rozbioru (Galicja). Ostatecznie zostało zlikwidowane w 1795 roku, gdy podzielono je między Austrię i Prusy. W 1807 roku północna część dawnego województwa krakowskiego została włączona w skład Księstwa Warszawskiego, a południowa pozostała częścią austriackiej Galicji. Wreszcie w 1815 roku obszar województwa krakowskiego podzielono między Austrię (południowa część jako Galicja) a Królestwo Polskie w ramach Imperium Rosyjskiego (północna część).

Terytorium Województwo krakowskie sąsiadowało: Na północy z województwem sieradzkim i ziemią wieluńską. Granica była na rzece Liswarcie będącej lewobrzeżnym dopływem Warty. Na północnym wschodzie z województwem sandomierskim. Granica między województwami przebiegała w ten sposób, że Secemin, Sobków, Pińczów, Opatowiec, Szczurowa, Wojnicz, Tuchów, Brzostek, Kołaczyce i Jedlicze należały do województwa sandomierskiego, a Lelów, Jędrzejów, Działoszyce, Skalbmierz, Koszyce, Szczepanów, Zakliczyn, Jodłowa, Jasło, Dukla i Jaśliska do województwa krakowskiego. Na wschodzie z ziemią sanocką, która była częścią województwa ruskiego. Granica przebiegała na linii rzeki Jasiołki. Na zachodzie ze Śląskiem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego oraz z Księstwem Siewierskim włączonym ostatecznie bezpośrednio w skład województwa krakowskiego w 1790 roku. Na południe przez Karpaty i Tatry z Królestwem Węgierskim. + Powiaty województwa krakowskiego (XVI wiek) Powiat Powierzchnia w km² powiat proszowski 3293 powiat szczyrzycki 3394 powiat lelowski 3191 powiat ksiąski 1451 powiat śląski 2629 powiat biecki 2163 powiat sądecki 3922 Razem (województwo) Σ 20 043

Urzędy Senatorów większych tzw. krzesłowych było czterech, to jest biskup, kasztelan, wojewoda krakowski i kasztelan wojnicki. Senatorów mniejszych było trzech: sądecki, biecki i oświęcimski. Starostwa grodowe były trzy: Krakowskie, Sądeckie i Bieckie, starostwa niegrodowe: Spiskie, Bądzyńskie, Czchowskie, Czorsztyńskie, Dębowieckie, Dobczyńskie, Grzybowskie, Jadownickie, Jodłowskie, Jasielskie, Krzeczowskie, Lanckorońskie, Lelowskie, Libuskie, Mszańskie, Nowotarskie, Olsztyńskie, Ojcowskie, Rabsztyńskie, Ujmskie, Wolbromskie, Żarnowieckie i inne. Starosta Krakowski był jednocześnie generałem krakowskim i miał pod swoją jurysdykcją oprócz Krakowa trzy grody: proszowski, lelowski i księski. Województwo sejmikowało w Proszowicach, gdzie na sejmiku ziemskim (tzw. generale krakowskim) wybierano ośmiu posłów sejmowych, po jednym z powiatów i dwóch deputatów na sejm generalny dla Małopolski, które odbywały się w Nowym Mieście Korczynie. Włączone do Korony Królestwa Polskiego księstwo oświęcimskie i księstwo zatorskie stanowiły oddzielny powiat śląski, które sejmikował w Zatorze i wybierał dwóch posłów na sejm i jednego deputowanego do trybunału. Konstytucje sejmowe z lat 1581 i 1616 mówiły, że sejmik tych dawnych księstw powinien trzema dniami poprzedzać sejmik ziemskie w Proszowicach. W powiecie śląskim było starostwo grodowe Oświęcimskie, niegrodowe Zatorskie, Barwałdzkie i inne.

Osobne miejsce wśród urzędników województwa zajmowali burgrabiowie zamku krakowskiego. Pobierali oni pensje z dochodów żup wielickich, mianował ich bezpośrednio król, ale podlegali władzy starosty krakowskiego, którego jurysdykcja nie sięgała jednak zamku wawelskiego. Opiekowali się oni zamkiem królewskim. Skarbca Rzeczypospolitej w którym przechowywano korony i dokumenty, strzegł kustosz koronny, którym był zawsze prałat lub kanonik katedry wawelskiej. Dobrami i dochodami królewskimi w Małopolsce zarządzał z kolei wielkorządca krakowsko–sandomierski. Był on z urzędu przełożonym cechu włóczków krakowskich, mającego monopol na spław drewna na górnej Wiśle i sprzedawania go w Krakowie. Żupnik krakowski z kolei zarządzał żupami solnymi w Wieliczce i Bochni.

W latach 1443–1790 biskupi krakowscy byli w pełni suwerennymi władcami księstwa siewierskiego, nosząc tytuł książąt siewierskich. Mieli swego kanclerza, sędziów i wójtów.

Powiaty W roku 1397 uchwalono podział województwa krakowskiego na trzy powiaty: krakowski proszowski żarnowiecki thumb|upright=1.3|Podział na powiaty pod koniec XVI wieku W XVI wieku województwo krakowskie liczyło siedem powiatów: powiat proszowski powiat lelowski powiat szczyrzycki powiat ksiąski powiat sądecki powiat biecki powiat śląski, obejmujący: księstwo oświęcimskie księstwo zatorskie Państwo muszyńskie, zwane również starostwem muszyńskim – samodzielne administracyjnie latyfundium biskupów krakowskich starostwo sławkowskie – podlegający biskupom krakowskim klucz dóbr, w których sprawowali oni półudzielną władzę świecką (do 1790 roku).

Szczegółowy podział województwa krakowskiego w 1662 roku (miejscowości posiadające wówczas prawa miejskie): Powiat proszowski Będzin Chrzanów Działoszyce Kazimierz Kleparz Koszyce Kraków Nowe Brzesko Nowa Góra Olkusz Podzamcze (obszar Krakowa) Proszowice Skalbmierz Sławków Słomniki Powiat szczyrzycki Bochnia Dobczyce Jordanów Lanckorona Myślenice Nowy Wiśnicz Skawina Szczyrzyc Tymbark Wieliczka Powiat śląski Kęty Oświęcim Wadowice Zator Żywiec Powiat ksiąski Jędrzejów (w 1682 roku pod nazwą Andrzejów) Książ Wielki Miechów Skała Wodzisław Wolbrom Żarnowiec Powiat sądecki Czchów Grybów Krościenko nad Dunajcem Lipnica Murowana Muszyna Nowy Sącz (starsza nazwa Nowy Sandecz) Nowy Targ Piwniczna Stary Sącz (starsza nazwa Stary Sandecz) Tylicz Wojnicz Zakliczyn Powiat lelowski Częstochowa Kłobuck Kossów Krzepice Lelów Mstów Mrzygłód (obecnie dzielnica Myszkowa) Pilica Przyrów Szczekociny Włodowice Kromołów (obecnie część miasta Zawiercie) Żarki Powiat biecki Biecz Bobowa Ciężkowice Dębowiec Dukla Gorlice Jaśliska Jasło Nowy Żmigród Osiek Jasielski

W roku 1676 przy spisie do podatku podymnego wymieniono osiem powiatów: krakowski proszowski lelowski księski szczerzecki sądecki czchowski biecki

Główne miasta województwa krakowskiego za czasów I Rzeczypospolitej

Zobacz też Ziemia krakowska Województwo krakowskie (1793) Podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Przypisy

Bibliografia Gloger Z., Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903; rozdział: Województwo Krakowskie Adolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Tom III, Małopolska, Warszawa 1886

Linki zewnętrzne Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000 (mapa kartograficzna I Rzeczypospolitej z II połowy XVI wieku), autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin: Atlas Fontium: (1) https://atlasfontium.pl/index.php?article=corona (mapa i indeks do pobrania); (2) http://hgisb.kul.lublin.pl/azm/pmapper-4.2.0/map_default.phtml?config=korona&language=pl&resetsession=ALL Stan Wielkopolski i ziem sąsiednich (okolice Częstochowy) tuż po rozbiorach (mapa Gilly’ego: zabór pruski pod koniec XVIII w.): https://terrasiradiensis.jimdofree.com/mapy/mapa-gilly-ego/