Hipopotamek karłowaty, hipopotam karłowaty (Choeropsis liberiensis) – gatunek dużego ssaka roślinożernego, występujący w lasach deszczowych i bagnach zachodniej Afryki (epitet gatunkowy oznacza „z Liberii” – żyje tam większość osobników). Jest samotnikiem prowadzącym nocny tryb życia. Jeden z dwóch żyjących współcześnie gatunków hipopotamowatych, drugim przedstawicielem jest znacznie większy hipopotam nilowy. W porównaniu ze swym większym kuzynem jest słabo poznany.

Hipopotamek karłowaty adaptuje się do swojego terytorium. Podobnie jak większy kuzyn, prowadzi wodno-lądowy tryb życia, przebywa w pobliżu wody, aby utrzymać skórę nawilżoną i obniżać temperaturę ciała. Zachowania takie jak łączenie się w pary i narodziny mogą następować w wodzie lub na lądzie. Hipopotamek karłowaty jest roślinożerny, żywi się m.in. paprotnikami, roślinami dwuliściennymi, trawami i owocami znalezionymi w lasach.

Jako rzadki i prowadzący nocny tryb życia, jest trudny do obserwacji w naturalnym środowisku, w dodatku żyje w krajach, w których częściej występują konflikty wewnętrzne. Hipopotamek karłowaty prowadzi głównie samotniczy tryb życia. Czasami hipopotamy karłowate są widywane w parach lub trójkach, lecz nigdy w dużych grupach jak hipopotamy nilowe. Nie przejawia instynktu terytorialnego.

Do dziewiętnastego wieku hipopotamek karłowaty był nieznany poza Afryką Zachodnią. Gatunek sprowadzony został do ogrodów zoologicznych na początku XX wieku, dobrze rozmnażał się w niewoli i większość badań była przeprowadzana na okazach z zoo. Obecnie więcej okazów przeżywa w niewoli niż na wolności. IUCN szacuje, że na wolności żyje mniej niż 3000 hipopotamków karłowatych. Gatunek jest narażony na utratę siedlisk z powodu wycinki lasów i powstawania w ich miejsce terenów rolnych. Zagrożeniem dla hipopotamków karłowatych są również kłusownicy, myśliwi, naturalni drapieżnicy oraz wojny.

Taksonomia i pochodzenie Nazewnictwo hipopotamka karłowatego pochodzi od Hippopotamus. Samiec określany jest nazwą byk, samica to krowa, a młode jest nazywane cielakiem.

thumb|left|Czaszka hipopotamka karłowatego Hipopotamek karłowaty należy do rodziny hipopotamowatych, gdzie jest sklasyfikowany jako członek rodzaju Choeropsis lub Hexaprotodon. Hipopotamowate są klasyfikowane czasami jako podrodzina Hippopotaminae. Z kolei inni taksonomowie grupują hipopotamy w rodzinie Anthracotheriidae, nadrodzinie Anthracotheroidea lub Hippopotamoidea.

Gatunkiem spokrewnionym z hipopotamkiem karłowatym mógł być słabo poznany Hippopotamus madagascariensis (klasyfikowany również jako Choeropsis madagascariensis lub Hexaprotodon madagascariensis), jeden z trzech wymarłych obecnie gatunków z Madagaskaru. H. madagascariensis był rozmiaru C. liberiensis, wykazywał podobny terytorializm, również zamieszkiwał leśne wyżyny Madagaskaru zamiast otwartych terenów rzecznych. Uznaje się, że wyginął w czasie ostatnich pięciuset lat.

Taksonomia rodzaju hipopotamka karłowatego zmieniła się w momencie, w którym zrozumiano, w jaki sposób zwierzę to rozwinęło się. Samuel George Morton początkowo sklasyfikował je jako Hippopotamus minor, lecz później jego wyraźnie odrębne cechy zadecydowały o nadaniu mu własnego rodzaju i oznaczeniu go jako Choeropsis. W 1977 Corydon stwierdził, iż hipopotamek karłowaty jest w istocie blisko spokrewniony z Hexaprotodon, rodzajem składającym się z prehistorycznych hipopotamów, głównie pochodzących z Azji. Twierdzenie to spotkało się z powszechną akceptacją, zanim Boisserie po dokładnym zbadaniu filogenezy hipopotamowatych, w 2005 stwierdził, że hipopotamek karłowaty nie należał do Hexaprodoton, zasugerował natomiast, że hipopotam karłowaty należy do osobnego rodzaju, i tak zwierzę powróciło do Choeropsis. Ówczesny hipopotamek karłowaty jest zgodnie uznawany za H. liberiensis lub C. liberiensis i jest jedynym żyjącym przedstawicielem swojego rodzaju.

Nigeryjskie odmiany hipopotamka karłowatego Odrębny podgatunek hipopotamka karłowatego żył w Nigerii do końca dwudziestego wieku. Obecność tego podgatunku zdeterminowała uznanie Choeropsis liberiensis liberiensis (a w starej nomenklaturze Hexaprotodon liberiensis liberiensis) jako pełnej, trynominalnej nomenklatury dla liberyjskiego hipopotamka karłowatego. Podgatunek nigeryjskiego hipopotamja karłowatego nigdy nie został zbadany w jego naturalnym środowisku i nigdy nie został schwytany. Wszystkie okazy jakie przebadano oraz zgromadzono w zoo należały do podgatunku liberyjskiego. Podgatunek nigeryjski klasyfikuje się jako C. liberiensis heslopi.

Nigeryjskie hipopotamki karłowate występowały do niedawna w Delcie Nigru, szczególnie nieopodal Port Harcourt. Obecnie uważa się je za wymarłe. Podgatunek ten oddalony był 1800 km od Dahomey Gap, pustyni dzielącej dwa obszary leśne Afryki. Hipopotamek ten otrzymał swoją nazwę po I.R.P. Heslopie, który jak twierdził, zastrzelił kilka okazów w Delcie Nigru i zgromadził ich czaszki. Oszacował on również, iż na tym terenie pozostało nie więcej niż 30 osobników hipopotamków.

Heslop wysłał 4 spośród zgromadzonych przez niego w Nigerii czaszek hipopotamjów do G.B. Corbeta, który stwierdził, że należą one do przedstawicieli należących do osobnego podgatunku, bazując na proporcjach badanych przez niego czaszek. Nigeryjskie hipopotamki karłowate były widziane lub też do nich strzelano w stanach Rivers, Imo i Bayelsa w Nigerii. Słabo udokumentowana historia tego gatunku została sporządzona w regionach, w których ludność była świadoma jego dawnej obecności.

Ewolucja

thumb|200px|Arsinoitherium zitteli (góra) i Bothriogenys fraasi (dół). Anthracotheriidae takie jak Bothriogenys przypominają hipopotamki karłowate i są prawdopodobnie ich przodkami 200px|thumb|Hipopotam kreteński (H. creutzburgi) był takich samych rozmiarów jak hipopotamek karłowaty, lecz bliżej spokrewniony z hipopotamem nilowym Ewolucja hipopotamka karłowatego jest najczęściej badana w odniesieniu do jego większego kuzyna. Przez długi czas uważano, że są one najbliżej spokrewnione z rodziną świniowatych (reprezentowanych np. przez świnię domową lub pekari), lecz badania z ostatnich 10 lat wykazały, że największe powinowactwo hipopotamy nilowe i hipopotamki karłowate łączy z waleniami (których przedstawicielami są np. delfiny). Hipopotamy i walenie posiadają wspólnego wodno-lądowego przodka, który odgałęził się od pozostałych parzystokopytnych około 60 milionów lat temu. Ten hipotetyczny przodek prawdopodobnie rozdzielił się na dwie gałęzie około 6 milionów lat później. Jedna z gałęzi stała się linią ewolucyjną waleni, drugą gałąź stanowiły Anthracotheriidae, duża rodzina czworonożnych zwierząt, której najwcześniejsi członkowie z późnego eocenu przypominały wąskie hipopotamy ze stosunkowo małymi głowami.

Hipopotamowate są głęboko zagnieżdżone w rodzinie Anthracotheriidae. Najstarszy znany hipopotamowaty należy do rodzaju Kenyapotamus, który zamieszkiwał Afrykę od 16 do 8 milionów lat temu. Kenyapotamus jest znany jedynie dzięki fragmentarycznym wykopaliskom, lecz miał podobny rozmiar jako C. liberiensis. Uważa się, że miejscem ewolucji hipopotamowych była Afryka i w pewnym momencie rozwoju gatunki rozprzestrzeniły się w Azji i Europie, natomiast żaden hipopotam nie został nigdy znaleziony w Amerykach. Poczynając od 7,5 do 1,8 milionów lat temu, Archaeopotamus, prawdopodobny przodek rodzaju Hippopotamus i Hexaprotodon żył w Afryce i Bliskim Wschodzie.

Podczas gdy zapisy kopalne hipopotamów są wciąż słabo zrozumiałe, linie rozwojowe dwóch nowożytnych rodzajów Hippopotamus i Choeropsis mogły rozdzielić się już 8 milionów lat temu. Pierwotną formą hipopotamka karłowatego mógł być rodzaj Saotherium. Saotherium i Choeropsis są wyraźnie bardziej bazalne niż Hippopotamus and Hexaprotodon i dlatego wykazują bliższe podobieństwo do przodka rodzaju hipopotamów.

Prehistoryczne hipopotamy karłowate i lilipucie Kilka gatunków hipopotamowatych wymarło w obrębie Morza Śródziemnego od późnego plejstocenu do wczesnego holocenu. Jednak gatunki te, znane czasami jako „hipopotamy lilipucie”, nie uważa się za blisko spokrewnione z C. liberiensis. Zaliczają się do nich hipopotam kreteński (Hippopotamus creutzburgi) z Krety, hipopotam sycylijski (Hippopotamus pentlandi) z Sycylii, oraz hipopotam maltański (Hippopotamus melitensis) z Malty.

Gatunki te, mimo iż porównywalne rozmiarem z hipopotamkiem karłowatym, zostały uznane jako hipopotamy lilipucie, nie zaś karłowate. Pochodzą one prawdopodobnie od pełnorozmiarowego gatunku hipopotama europejskiego i osiągnęły swój niewielki wzrost w procesie ewolucyjnym karłowacenia wyspowego, które jest powszechne na wyspach. Przodkowie hipopotamka karłowatego byli zawsze mali, toteż w jego przypadku nie przebiegało karłowacenie wyspowe.

Opis Hipopotamek karłowaty ma ten sam zarys formy jak hipopotam nilowy – gruby szkielet z czterema krótkimi kończynami, z których każda wyposażony jest w 4 palce wspomagające tęgą sylwetkę. Ciało jego, mimo iż tak wydatne, stanowi jedynie 1/4 masy hipopotama nilowego i połowę jego wysokości. Starsze hipopotamy karłowate mierzą 75–83 cm wysokości w barkach i 150–177 cm długości przy masie 180–275 kilogramów. W niewoli żyją 30–55 lat, lecz w ich naturalnym środowisku ich średni żywot jest zdecydowanie krótszy.

thumb|200px|Hipopotamek karłowaty odpoczywający w Louisville Zoo. Jego czaszka ma mniej wydatne nozdrza i oczodoły niż czaszka hipopotama nilowego Skóra jest zielonkawo-czarna lub brązowa z kremowym odcieniem w dolnej części ciała. Ich skóra bardzo przypomina tą jaką posiadają hipopotamy nilowe, z cienkim naskórkiem okrywającym kilkucentymetrową skórę właściwą. Hipopotamki karłowate posiadają ten sam interesujący pot jaki można spotkać u hipopotamów nilowych, nadający zwierzęciu różowy odcień co czasami opisywano jako „krwawy pot”, lecz wydzieliną nie jest w żadnym wypadku ani krew ani typowy pot. Jest to silnie zasadowa substancja, która jak się uważa ma charakter antyseptyczny i działa jak filtr słoneczny. Skóra hipopotamów wysycha w znacznym tempie i pęka, stąd oba gatunki hipopotamów spędzają znaczną część czasu w wodzie.

Szkielet C. liberiensis jest mniejszy niż hipopotama nilowego, co oznacza, że kości go budujące są proporcjonalnie mniejsze. Grzbiet hipopotama nilowego jest równoległy z podłożem, zaś grzbiet hipopotamka karłowatego opada ku przodowi, co jest wynikiem przystosowania się zwierzęcia do pokonywania gęstej roślinności leśnej w czasie wędrówek. Porównując, hipopotamek karłowaty ma dłuższą szyję i nogi, lecz ma mniejszą głowę. Oczodoły i nozdrza hipopotamia karłowatego są o wiele mniej wystające, co ukazuje kierunek adaptacyjny zwierząt wynikły ze spędzania znacznie mniejszej ilości czasu w głębokiej wodzie, (gdzie wystające nozdrza i oczy ułatwiają hipopotamowi nilowemu widzenie i oddychanie znad lustra wody przy prawie całkowitym zanurzeniu reszty ciała). Łapy hipopotamka karłowatego są węższe, mają szerzej rozstawione palce ze zmniejszoną błoną pławną, co ułatwia poruszanie się po leśnym podłożu. Adaptacje pozwalające hipopotamkowi karłowatemu na prowadzenie życia ściślej związanego z lądem nie zmieniają faktu, iż jest on bardziej związany z wodą niż pozostałe parzystokopytne. Uszy i nozdrza hipopotamka karłowatego mają silnie umięśnione zastawki wspomagające go w czasie nurkowania, zaś jego skóra jest fizjologicznie uzależniona od obecności wody.

Zachowanie Zachowanie hipopotamka karłowatego różni się od jego popularnego kuzyna na wielu płaszczyznach. Wiele spośród jego zachowań behawioralnych przypomina te, jakimi odznacza się tapir, co jest efektem konwergencji. Podczas gdy hipopotam nilowy jest zwierzęciem stadnym, hipopotamek karłowaty żyje samotnie lub w małych grupach, przeważnie w parach kopulacyjnych lub cielak z opiekującą się nim matką. W czasie spotkań wolą unikać swojej obecności niż prowadzić między sobą walki. Badania terenowe dowodzą, że rewir jaki wyznaczają dla siebie samce hipopotamków przekracza 185 ha, zaś samice mieszczą się w granicach pomiędzy 40 a 60 ha.