Niszczyciele typu Tribal – seria niszczycieli państw Brytyjskiej Wspólnoty Narodów z okresu II wojny światowej, składająca się z 27 jednostek – 16 zbudowanych dla brytyjskiej Royal Navy, 8 dla marynarki kanadyjskiej i 3 dla australijskiej. Nosiły nazwy wojowniczych plemion i ludów, stąd nazwa typu Tribal (ang. plemienny). Określane też były od pierwszego okrętu jako typ Afridi. Okręty brytyjskie weszły do służby w latach 1938–1939, a pozostałe do 1948 roku, i były intensywnie używane na wszystkich teatrach działań II wojny światowej, w trakcie której utracono 13 z nich. Okręty kanadyjskie i australijskie służyły po modernizacji do lat 60, walcząc także w wojnie koreańskiej. Były jednymi z najsilniej uzbrojonych okrętów w swojej klasie; określa się je także jako wielkie niszczyciele lub lidery. Nazwę Tribal nosił ponadto wcześniejszy typ niszczycieli z okresu I wojny światowej.
Wyporność standardowa okrętów wynosiła prawie 2000 ton, a pełna ponad 2500 ton; napęd stanowiły turbiny parowe, pozwalające na osiąganie prędkości 36 węzłów. Uzbrojenie główne początkowo stanowiło osiem armat kalibru 120 mm i cztery wyrzutnie torped. Później dwie armaty zamieniano na przeciwlotnicze kalibru 102 mm.
Historia powstania Przyczyną powstania niszczycieli typu Tribal było wejście na świecie do służby dużych niszczycieli, przewyższających brytyjskie standardowe niszczyciele grupy typów A – I (wyporność standardowa 1350–1400 t, uzbrojenie w 4 działa kalibru 120 mm i 8-10 wyrzutni torped). Dotychczasowa doktryna brytyjska zakładała posiadanie licznych tańszych niszczycieli średniej wielkości, o przeciętnym uzbrojeniu i prędkości, wychodząc z założenia, że niszczyciele będą działać zespołowo, w razie potrzeby wspierane przez krążowniki, a prędkość przewyższająca 32 węzły i tak rzadko może być wykorzystywana w praktyce z uwagi na stan morza i efektywność użycia uzbrojenia. Obawy brytyjskie wywoływały jednak zwłaszcza silne japońskie niszczyciele począwszy od typu Fubuki (1680 t, 6 dział 127 mm, 9 wyrzutni torped)Również Włosi zbudowali serię dużych niszczycieli typu Navigatori, a Niemcy planowali budowę dużych niszczycieli typu 1934, jednakże w odróżnieniu od jednostek japońskich, wspominanych w dokumentach projektowych, nie miały one bezpośredniego wpływu na plany brytyjskie. , . Dlatego Sztab Morski Admiralicji zlecił w listopadzie 1934 roku Dyrektorowi Konstrukcji Okrętowych (ang. Director of Naval Construction, DNC) zaprojektowanie serii niszczycieli przewyższających okręty potencjalnego przeciwnika, określanych początkowo jako lidery typu V (V leader). Nacisk położono w nich na siłę artylerii, kosztem zredukowanego uzbrojenia torpedowego i przeciwpodwodnego. Po analizach, wystarczającą prędkość określono na 36 węzłów.
Wyporność standardową okrętów ograniczono do 1850 t – limitu dla dużych niszczycieli (liderów) nałożonego przez traktat londyński z 1930 (mimo że traktat ten wygasał z końcem 1936 roku). Początkowo zakładano uzbrojenie ich w aż 10 dział 120 mm, w pięciu podwójnych stanowiskach, z piątym stanowiskiem (Q) między kominami (na etapie założeń planowano umieścić trzy podwójne stanowiska piętrowo na dziobie, co jednak pociągałoby za sobą zbyt wysoką sylwetkę). Zrezygnowano natomiast z wprowadzenia dział większego kalibru z uwagi na ich niższą szybkostrzelność, po testach armat kalibru 130 mm. W marcu 1935 roku przedstawiono pięć wariantów projektu, w tym trzy z 10 działami i dwa z 8 działami, a w czerwcu projekt poprawiony z 10 działami. Podczas dalszych prac zdecydowano jednak ograniczyć liczbę dział do 8, wzmacniając za to znacząco uzbrojenie przeciwlotnicze przez zastosowanie sprzężonych działek automatycznych 40 mm (pom-pom). Pierwszy Lord Morski zaakceptował projekt z dwoma poczwórnymi stanowiskami działek 40 mm, lecz ostatecznie Rada Admiralicji zrezygnowała z zastosowania drugiego stanowiska między kominami z uwagi na ciężar i ograniczone pole ostrzału. Zmodyfikowany projekt zatwierdzono do listopada 1935. Wyporność standardowa miała wynosić 1854 tony, a dla okrętów przewidzianych jako okręty flagowe flotylli – 1857 ton.
thumb|Wodowanie „Mohawka”, 1937 rok 10 marca 1936 roku zamówiono pierwsze siedem okrętów, w ramach programu finansowego z 1935 roku, po czym już w czerwcu zamówiono dalsze dziewięć, w ramach programu z 1936 roku. Budowę zlecano parami, ośmiu stoczniom brytyjskim, wybranym w przetarguW rzeczywistości budowało je siedem stoczni, gdyż firma Parsons podzleciła budowę kadłubów stoczni Vickers-Armstrongs w Newcastle, sama zajmując się maszynami i wyposażeniem. . Otrzymały one nazwy od wojowniczych plemion i ludów, głównie zamieszkujących kolonie brytyjskie (Afridi, Gurkhowie, Maorysi, Mohawkowie, Nubijczycy, Zulusi, Aszanti, Beduini, Eskimosi, Mashona, Matabele, Pendżabczycy, Sikhowie, Somalowie), a ponadto Kozaków („Cossack”) i Tatarów („Tartar”), stąd cały typ nazwany został Tribal (ang. „plemienny”), po wcześniejszym typie niszczycieli Tribal z okresu sprzed I wojny światowej. Część nazw powtarzała nazwy niszczycieli pierwszego typu Tribal.
Stępkę pod budowę dwóch pierwszych niszczycieli HMS „Afridi” i „Cossack” położono 9 czerwca 1936 roku w stoczni Vickers-Armstrongs, wodowano je także jako pierwsze 8 czerwca 1937 roku. Jako pierwszy do służby wszedł „Afridi” 3 maja 1938 roku, pozostałe okręty ukończono do marca 1939 roku. Cena okrętów wynosiła ok. 341 000 funtów szt. bez dostarczanego przez Admiralicję uzbrojenia i wyposażenia łącznościCeny kontraktowe zamykały się w przedziale od 339 265 do 343 005 funtów za okręt, z wyjątkami w postaci „Sikha” (337 704) i „Zulu” (351 135). . Koszt budowy wynosił w całości ok. 545 268 funtówMarek Twardowski, Geneza niszczycieli typu J, K i N w: „Morza, Statki i Okręty” nr 1/2001, s. 50.. Czas budowy poszczególnych okrętów zajmował od 23 („Afridi”) do 31,5 miesięcy, z tego 11–16 miesięcy kadłub. Opóźnienia w wyposażaniu spowodował początkowy brak nowych dział 120 mm. Admiralicja zamierzała uczynić „Zulu” okrętem prototypowym typu, lecz opóźnienie spowodowane strajkiem w stoczni spowodowało, że jako okręt prototypowy wybrano „Afridi”, który jako pierwszy otrzymał uzbrojenie i przeprowadzono na nim pełne próby.
Niszczyciele typu Tribal zamówiły następnie także dominia brytyjskie – Australia i Kanada. Ich nazwy podążały za wzorem brytyjskim, odzwierciedlając rdzenne ludy Kanady i plemiona Aborygenów. Australia zamówiła dwa okręty 24 stycznia 1939 roku, po czym dalsze cztery 20 grudnia 1939 roku. Kadłuby budowane były na miejscu w stoczni w Sydney, niemającej dotąd doświadczenia w budowie tak zaawansowanych jednostek. Budowa ich przeciągała się, między innymi na skutek konieczności dostaw ich maszyn i wyposażenia z Wielkiej Brytanii, i dwa z nich weszły do służby w 1942, a trzeci dopiero w 1945 roku (początkowo nazwany „Kurnai”, w 1944 przemianowany na HMAS „Bataan”, od bitwy, jako jedyny nie nosząc nazwy ludu). Zrezygnowano natomiast z budowy dalszych trzech okrętów. Kanada zamówiła dwa okręty 5 kwietnia 1940, a dalsze dwa w kwietniu 1941 roku, wszystkie w brytyjskiej stoczni Vickers-Armstrong (kanadyjski przemysł stoczniowy również nie miał wystarczającego doświadczenia, natomiast masowo budował w tym czasie dla marynarki brytyjskiej mniejsze okręty eskortowe). W konstrukcji ich wprowadzono pewne ulepszenia, wynikające z dotychczasowej służby, w tym podwyższono stanowisko działek przeciwlotniczych 40 mm, zamieniając je z platformą reflektora i polepszając znacznie jego pole ostrzału. Cztery kanadyjskie okręty budowane w Wielkiej Brytanii weszły do służby w latach 1942−1943. Kanada zamówiła poza tym budowę dalszych czterech okrętów we własnej stoczni w Halifaksie, lecz weszły one do służby już po wojnie (przy tym, z uwagi na brak doświadczenia stoczni, budowa okazała się wyjątkowo kosztowna i długotrwała – od 40 do 50 miesięcy).
Okręty Daty dotyczące budowy i służby niszczycieli: Nazwa (nr taktyczny)położenie stępki, stocznia wodowanie wejście do służbylosOkręty brytyjskieProgram z 1935Afridi (F07)09.06.1936, Vickers08.06.1937 03.05.1938 zatopiony 03.05.1940Cossack (F03)09.06.1936, Vickers08.06.1937 07.06.1938 zatopiony 27.10.1941Gurkha (F20)06.07.1936, Fairfield07.07.193721.10.1938 zatopiony 09.04.1940Maori (F24)06.07.1936, Fairfield02.09.1937 02.01.1939 zatopiony 12.02.1942Mohawk (F31)16.07.1936, Thornycroft15.10.1937 07.09.1938 zatopiony 16.04.1941 (F36)10.08.1936, Thornycroft21.12.1937 06.12.1938 wycofany 11.06.1949Zulu (F18)10.08.1936, Stephens23.09.193707.09.1938 zatopiony 14.09.1942Program z 1936Ashanti (F51)23.11.1936, Denny05.11.193721.12.1938 wycofany 12.04.1949Bedouin (F67)13.01.1937, Denny21.12.193715.03.1939 zatopiony 15.06.1942Eskimo (F75)05.08.1936, Parsons 03.09.193730.12.1938 wycofany 27.06.1949Mashona (F59)05.08.1936, Parsons 03.09.193728.03.1939 zatopiony 28.04.1941Matabele (F26)01.10.1936, Scotts06.10.193725.01.1939 zatopiony 17.01.1942Punjabi (F21)01.10.1936, Scotts18.12.193729.03.1939 zatonął 01.05.1942Sikh (F82)24.09.1936, Stephens17.12.193712.10.1938 zatopiony 14.09.1942Somali (F33)26.08.1936, Swan Hunter24.08.193712.12.1938 zatopiony 24.09.1942Tartar (F43)26.08.1936, Swan Hunter21.10.193710.03.1939 wycofany 06.01.1948Okręty kanadyjskieAthabaskan (G07)31.10.1940, Vickers 18.11.194103.02.1943 zatopiony 29.04.1944Haida (G63)29.09.1941, Vickers 25.08.194218.09.1943 wycofany 1964, okręt-muzeumHuron (G24)15.07.1941, Vickers 25.06.194228.07.1943 wycofany 1965Iroquois (G89)19.09.1940, Vickers 23.09.194110.12.1942 wycofany 1966Micmac (R10)20.05.1942, Halifax 18.09.194314.09.1945 wycofany 1964Nootka (R96)20.05.1942, Halifax 26.04.194409.08.1946 wycofany 1964Cayuga (R04)07.10.1943, Halifax 28.07.194520.10.1947 wycofany 1964Athabaskan (II) (R79)15.05.1944, Halifax04.05.194620.02.1948 wycofany 1969Okręty australijskieArunta (I30, D5, D-130)15.11.1939, Cockatoo 30.11.1940 30.03.1942 wycofany 1969Warramunga (I44, D18, D-10) 10.02.1940, Cockatoo06.02.1942 23.11.1942 wycofany 1963Bataan (I91, D9, D-191)18.02.1942, Cockatoo 15.01.1944 25.05.1945wycofany 1958
Stocznie: thumb|HMS „Afridi” przed wojną Vickers-Armstrongs w Newcastle upon Tyne (maszyny dostarczał Vickers-Armstrongs w Barrow-in-Furness) William Denny & Bros w Dumbarton, Fairfield Shipbuilding and Engineering Company w Govan, Parsons w Wallsend (kadłuby wykonywał Vickers Armstrong), Scotts Shipbuilding w Greenock, w Woolston, Alex Stephens w Govan (Stephens), Swan Hunter w Wallsend, Halifax Shipyards w Halifaksie (maszyny dostarczał John Inglis & Co w Halifaksie), Cockatoo Island Dockyard w Sydney.
„Afridi”, „Cossack”, „Somali” i „Tartar” były wyposażone w dodatkowe pomieszczenia sztabowe, jako okręty flagowe flotylli. Okręty brytyjskie i kanadyjskie nosiły na początku dwucyfrowe numery burtowe poprzedzone literą L, zmienioną pod koniec grudnia 1938 roku na F, a w maju 1940 roku na G. Okręty australijskie do 1948 roku nosiły dwucyfrowe numery poprzedzone literą I, a kanadyjskie budowy powojennej: R.
Opis Kadłub i opis ogólny thumb|Efektowne ujęcie dział dziobowych HMAS „Warramunga”, 1944