Księga Estery [Est] (, ) – jedna z ksiąg Biblii, spisana w dwóch wersjach różniących się treścią i językiem: wersja krótsza i hebrajska została włączona do Biblii Hebrajskiej; wersja dłuższa i grecka wchodzi w skład chrześcijańskiego Starego Testamentu.

Fragmenty obecne jedynie w tekście greckim zaliczane są do deuterokanonicznych. W Septuagincie i jej przekładach na inne języki znajduje się bezpośrednio po Księdze Judyty.

Nazwa księgi Nazwa księgi pochodzi od imienia głównej bohaterki Estery.

Tekst i język oryginału Księga Estery ma wersję hebrajską składającą się z 10 rozdziałów oraz wersję grecką również składającą się z 10 rozdziałów, które zostały uzupełnione o 6 epizodów niedodających nowych informacji, jedynie wyjaśniających opisane wypadki. Fragmenty umieszczone jedynie w wersji greckiej to sen Mardocheusza oraz historia wykrycia przez niego spisku na życie króla, edykt Hamana, modlitwa Mardocheusza i Estery, poszerzona scena przebycia Estery do króla, dekret króla oraz wykład snu Mardocheusza. W Septuagincie są one wplecione w treść księgi, natomiast Wulgata umieszcza je na końcu jako Est 10,4–15,24.

Autorstwo księgi mały|Mauzoleum Estery i Mardocheusza w Hamadanie Autor zarówno hebrajskiej jak i greckiej wersji Księgi Estery pozostaje nieznany, natomiast autorstwo było przypisywane wielu autorom, na podstawie różnych przesłanek. Klemens Aleksandryjski uważał, na podstawie bezpośrednich zapisów w księdze, że autorem był sam Mardocheusz. Św. Augustyn i św. Izydor pisali, że autorem jest Ezdrasz ze względu na podobieństwa językowe księgi Estery z Księgą Ezdrasza oraz Pierwszą Księgą Kronik i Drugą Księgą Kronik. Hermann Zschokke prezentował pogląd, że autorem był współczesny Mardocheuszowi współwyznawca, korzystający przy pisaniu zarówno z bezpośrednich informacji jak i ze źródeł pisanych, a , że tekst hebrajski i tekst grecki mają dwóch odrębnych autorów. Według Talmudu autorami księgi byli mężowie Wielkiej Synagogi, co oznaczałoby jej powstanie dopiero w II wieku n.e., co przeczy innym źródłom.

Według obecnych poglądów, autorem wersji hebrajskiej był Żyd, piszący około 150 roku p.n.e. po zwycięstwie Machabeuszów, na podstawie dostępnych wówczas jeszcze oryginalnych źródeł i przekazów ustnych, natomiast autorem lub też tłumaczem wersji hebrajskiej i redaktorem wersji greckiej był hellenistyczny Żyd przed 114 rokiem p.n.e..

Miejsce powstania księgi

Miejsce powstania księgi Estery pozostaje nieznane. Istnieją trzy domniemane miejsca powstania księgi – Suza, Egipt ptolemejski oraz Jerozolima. Za powstaniem księgi we wschodniej diasporze żydowskiej w stolicy Persji przemawia dobra znajomość realiów dworskich oraz szczegółów topograficznych i organizacji państwowej oraz brak wzmianek o Palestynie, natomiast za powstaniem w zachodniej diasporze w Egipcie – podobieństwa stylistyczne z Trzecią Księgą Machabejską, która na pewno powstała w Egipcie. Za Jerozolimą jako najprawdopodobniejszym miejscem jej powstania przemawia informacja zawarta w samej księdze o przyniesieniu jej do Egiptu z Jerozolimy (Est 10,31) oraz umieszczenie jej w kanonie żydowskim, co zgodnie z przekazem późniejszych rabinów nie byłoby możliwe, jeżeli księga nie powstałaby w Palestynie.

Kanoniczność Księga Estery, pomimo że nie jest cytowana przez Nowy Testament ani inne księgi Starego Testamentu, uważana była za natchnioną i kanoniczną już przez uczniów Jezusa Chrystusa. Ojcowie Kościoła w większości opowiadali się za kanonicznością księgi w jej greckiej wersji, co zostało potwierdzone przez Synod Rzymski z 382 roku.

Marcin Luter twierdził w Mowach stołowych, że Księgę Estery należy usunąć z kanonu Biblii: „Księga Estery, chociaż [Żydzi] mają ją w Kanonie, moim zdaniem zasługuje bardziej niż cała reszta [inne odrzucane przezeń ksiegi] na to, aby się znalazła poza Kanonem”. W swej Postylli wyznał: „Jestem tak dalece nieprzyjacielem tej księgi [2 Machabejskiej] oraz księgi o Esterze, że pragnąłbym, ażeby nie istniały, gdyż mieści się w nich mnóstwo żydowszczyzny i zepsucia pogańskiego” (niem.: Ich bin dem Buch und Esther so feind, daß ich wollte sie wären gar nicht vorhanden; denn sie judenzen zu sehr und haben viel heidnische Unart). Jego opinię podtrzymywali jeszcze XX-wieczni teologowie luterańscy, jak Otto Eißfeldt (1887–1973), który twierdził: „Chrześcijaństwo nie ma ani powodu, ani usprawiedliwienia dla trzymania się Estery [...]. Dla chrześcijaństwa uwaga Lutra powinna być rozstrzygająca”. Carl Heinrich Cornill (1854-1920) napisał: „Wszystkie najgorsze i najbardziej nieprzyjemne cechy judaizmu są w niej wyświetlane bez przebierań i tylko Aleksandria [tłumacząca na grekę] uważała za absolutnie niezbędne, by zatuszować najbrzydsze nagie miejsca kilkoma religijnymi łatami”. Podobne opinie wygłaszał też Bernhard Anderson (1916–2007) w The Place of the Book of Esther in the Christian Bible i inni protestanccy bibliści. W związku z przyjęciem przez zespół tłumaczy Starego Testamentu do Biblii Lutra jako podstawy Tekstu Masoreckego, Księga Estery z wersji hebrajskiej znalazła się w niej, a fragmenty tylko z greckiego umieszczono w Dodatku, pomimo iż Luter osobiście odrzucał ją jako „zbyt żydowską”.

Do kanonu żydowskiego została włączona w wersji hebrajskiej dopiero po Synodzie w Jamnii. W II wieku po Chr. sporządzone zostało przez mężów Wielkiej Synagogi nowe wydanie księgi. W Biblii Hebrajskiej znajduje się na ósmym miejscu, pomiędzy Lamentacjami a Księgą Daniela. Wraz z Pieśnią nad Pieśniami, Księgą Rut, Lamentacjami i Koheletem Księga Estery zaliczana jest w kanonie hebrajskim do „pięciu zwojów”.

Treść Księgi

Na dworze króla Aswerusa w Suzie pojawiła się młoda żydówka Estera, która została nową królową, gdy Achaszwerosz oddalił swoją żonę Waszti. Opiekun Estery Mardocheusz zakazał jej wyjawiać swoje pochodzenie.

Odkrywszy spisek eunuchów przeciw królowi, Mardocheusz uprzedził Aswerusa o zamachu na jego życie. Tymczasem największemu dostojnikowi dworskiemu Hamanowi Agagicie udało się wymóc na królu dekret przeciw Żydom, na mocy którego mieli oni być zgładzeni w trzynastym dniu miesiąca adar (luty-marzec). Na polecenie Mordochaja Estera przekonała władcę do cofnięcia dekretu.

Haman postanowił ubiegać się u Aswerusa o powieszenie Mardocheusza, gdyż ten nie chciał mu się pokłonić. Król tymczasem przeczytał kroniki i przypomniał sobie o wykryciu spisku przez Mardocheusza. Zapytał więc Hamana, co powinien uczynić dla osoby, którą chciałby uhonorować. Haman, myśląc, że chodzi o niego, podał wyszukane propozycje, po czym otrzymał polecenie, aby sam w ten sposób uczcił Mordecheusza.

Estera wyjawiła królowi, że Haman wydał ją wraz z jej ludem na zagładę. Haman zostaje powieszony przez króla, a Mardocheusz zajął jego miejsce. Na prośbę Estery król zezwolił Żydom bronić się przed swoimi wrogami. Trzynastego dnia miesiąca adar Żydzi zabili w Suzie pięciuset mężów, a na prowincjach – 75 tys. swoich wrogów. Następnego dnia, na życzenie Estery, zgładzono także dziesięciu synów Hamana i trzystu wrogów.

Na końcu Księga Estery zawiera informację o tym, że dalsze wydarzenia z dziejów Aswerusa i Mardocheusza spisane zostały w Księdze dziejów królów Medii i Persji. Mardocheusz został drugą osobistością po królu i działał dla dobra swojego ludu.

Tło historyczne Księga zawiera opowieść o wydarzeniach w państwie perskiego króla Aswerusa. Wśród badaczy nie ma zgody co do historyczności lub też jej braku wydarzeń opisanych w księdze. Pierwszym, który zakwestionował historyczność księgi, był Johann Salomo Semler w 1773 roku, uważając ją za czystą fikcję literacką. W sporze o historyczność księgi podnoszone są cztery podstawowe kwestie: identyfikacja króla Aswerusa jako jednego z królów Babilonii, pozycja Estery na dworze jako królewskiej żony, wiek Mardocheusza w momencie opisywanych wydarzeń oraz liczba ofiar wśród przeciwników narodu żydowskiego.

Aswerus został zidentyfikowany jako Kserkses I, którego małżonką w opisywanym okresie była, według Herodota, Amestris, córka Otanesa, która ze względu na opisane cechy charakteru nie może być utożsamiana z Esterą. Dodatkowym argumentem przeczącym spekulacjom, że Amestris to Estera, jest fakt, że żona władcy miała do niego nieograniczony dostęp, a zgodnie z tekstem księgi zarówno Estera jak i jej poprzedniczka Waszti musiała zostać przez niego wezwana. Kserkses I jak każdy wschodni władca miał kilka pomniejszych żon oraz nałożnice. Jeżeli Waszti i Estera były takimi pomniejszymi żonami, to opisana przez księgę ich pozycja oraz proces oddalenia jednej i wyboru drugiej, a także brak innych wzmianek historycznych o nich nie stoi w sprzeczności z zachowanymi źródłami.

Jeżeli zgodnie z dosłownym odczytaniem Est 2,5 Mardocheusz został wzięty do niewoli w 597 roku przed Chr., za panowania Jehojachina, to w momencie opisanych wydarzeń miałby około stu jedenastu lat (a nawet 120–150), a jego bratanica również nie mogłaby być młodą dziewczyną. Jednakże w innej interpretacji tego wersetu można uznać, że wzięty do niewoli był jego dziadek Kisz, natomiast sam Mardocheusz urodził się już w Babilonii, na co wskazywałoby również jego imię.

Kolejnym elementem spornym jest liczba 75000 zabitych przez Żydów w dniu 13 Adar, która jest nie tylko znacznie wyższa od liczby Żydów wracających później z niewoli babilońskiej pod wodzą Zorobabela, ale także nie pojawia się w żadnych innych źródłach. Z drugiej jednak strony, jeśli doszło do otwartej walki, to liczba ofiar musiała być znaczna po obu stronach, gdyż edykt królewski pozwalał tylko na obronę, który to fakt obie strony być może wolały przemilczeć. Źródła perskie w okresie po bitwie pod Mykale są bardzo skąpe, roczniki królewskie zostały spalone na rozkaz Aleksandra Wielkiego, a dzieła św. Antoniusza z Syrakuz traktujące o czasach Kserksesa zaginęły.

Lingwistycznie słowo pur jest w Księdze Estery wyjaśniane hebrajskim terminem goral, w związku z czym niekiedy usiłowano umieścić opisywane wydarzenia w okresie panowania Kserksesa II (404–359 przed Chr.), jednak nie jest to możliwe, gdyż wtedy Egipt był już niezależny od Persji, co wprost przeczy informacjom podanym w księdze.

Charakter religijny czy świecki? Księga Estery w wersji hebrajskiej nie zawiera imienia Jahwe ani jego imion opisowych (Pan, Najwyższy itd.), dlatego przez niektórych badaczy uważana była za dzieło świeckie. Fragmenty znane jedynie z tekstu greckiego zawierają natomiast nie tylko słowa Pan i Bóg, ale obszerne teksty modlitw Mardocheusza i Estery. W wersji greckiej też księga weszła do kanonu chrześcijańskiego.

Egzegeci dokonywali rozmaitych prób wyjaśnienia braku odniesień do Boga w hebrajskiej wersji Księgi Estery. Anton Scholtz i Fulcran Grégoire Vigouroux tłumaczyli brak wzmianek o Bogu środowiskiem, w którym księga powstała, a mianowicie otoczeniem obcych religii perskich, jednakże Vigouroux zwracał uwagę, iż „Opatrzność Boża, kieruje wszystkimi wydarzeniami opisanymi w księdze”. Żydowscy egzegeci, jak Izaak Erama i Ahron z Halli twierdzili nawet, że oryginał księgi był w języku perskim, toteż nie mógł zawierać określeń Boga, z konieczności zaczerpniętych z tego języka, a zatem i religii. Ebenezra i inni tłumaczyli, że oryginał był hebrajski, ale miał być w zamyśle przetłumaczony na perski, więc z tego samego powodu pominięto te określenia.