Socjaldemokratyczna Partia Niemiec (, SPD) – najstarsza z działających w Niemczech partia polityczna o profilu centrolewicowym, zarazem jedna z najstarszych i największych partii politycznych na świecie (założona w 1863 r.). Z liczbą ponad 500 tys. członków jest najliczniejszą partią współczesnych Niemiec.
Założona w 1863 r., działała do 1891 r. pod nazwą Socjalistyczna Partia Robotnicza (SAP). Założenia i program polityczny oparte są na ideałach lewicowych, socjaldemokratycznych i neoliberalnych (szczególnie za rządów kanclerza Gerharda Schrödera).
Profil partii Program mały|Willy-Brandt-Haus, siedziba SPD w Berlinie Aktualny program partii SPD został przyjęty w Hamburgu w 2007 roku i nazwany od tego miejsca programem hamburskim. Jako najstarsza niemiecka partia polityczna skupiająca wokół siebie robotników odwołuje się także do założeń z Bad Godesberg () z 1959 roku.
Jednym z najważniejszych założeń programowych SPD jest sprawiedliwość społeczna. Partia zakłada, że gospodarka narodowa powinna być wzmacniana przez państwo, a jej dobra powinny być sprawiedliwie rozdzielane, co przyczyni się do wzrostu zamożności całego społeczeństwa.
W 2003 roku ówczesny kanclerz z SPD Gerhard Schröder przedstawił społeczeństwu niemieckiemu plan reform gospodarczo-społecznych nazwanych Agenda 2010.
Agenda 2010 obejmowała cięcia w sferze bezpieczeństwa socjalnego (opieka zdrowotna, zasiłki dla bezrobotnych, system emerytalny), obniżkę podatków i zmniejszenie regulacji prawa pracy. Po wyborach w 2002 roku SPD zaczęła tracić poparcie. Agenda 2010, która zaczęła się jako program trzeciej drogi (wspólny projekt z Tonym Blairem i Billem Clintonem), stała się w oczach społeczeństwa procesem likwidacji państwa opiekuńczego.
Równouprawnienie w partii W celu wyrównania szans kobiet i mężczyzn w partii, w 1988 roku swoją działalność zapoczątkowała tak zwana Grupa Płciowa. Grupa ta zapowiedziała, że wszystkie oficjalne stanowiska partyjne oraz mandaty w parlamencie muszą być porozdzielane równo, po 50% dla każdej płci.
Podobną grupę utworzyła młodzieżówka SPD – Jusos. Zgodnie z rozporządzeniami Jusos, 10% mandatów w Bundestagu powinno być zarezerwowane dla młodszych członków partii, którzy nie ukończyli jeszcze 35 lat. Propozycja ta nie została przyjęta przez kongres partii.
Członkostwo Socjaldemokratyczna Partia Niemiec ma obecnie 545 223 członków (stan na koniec września 2007). Ta liczba pokazuje, że SPD stanowi najsilniejszą partię obywatelską w Niemczech, przed Unią Chrześcijańsko-Demokratyczną (CDU) i Unią Chrześcijańsko-Społeczną (CSU). Członkiem SPD może zostać każdy, kto ukończył 14. rok życia i zadeklaruje swoje poparcie dla partii (nie może być członkiem żadnej innej partii politycznej). Oznacza to, że członkiem partii może zostać zarówno Niemiec, jak i obcokrajowiec, mieszkający w Niemczech. 43% członków SPD ma więcej niż 60 lat, 8% jest młodszych niż 35 lat. Trzy czwarte członków to mężczyźni. Blisko połowę stanowili pracownicy i robotnicy, 12% gospodynie domowe lub gospodarze, 11% – urzędnicy.
Struktura wewnętrzna Zarząd federalny Przewodniczący Bärbel Bas Lars Klingbeil
Wiceprzewodniczący Petra Köpping
Anke Rehlinger Alexander Schweitzer
Sekretarz generalny Tim Klüssendorf
Skarbnik Dietmar Nietan
Członek zarządu odpowiedzialny za Unię Europejską Katarina Barley
Pozostali członkowie
Andreas Bovenschulte
Wiebke Esdar Fabian Ferber
Katja Mast
Boris Pistorius
Liderzy SPD przed I wojną światową August Bebel Wilhelm Liebknecht Karl Kautsky Eduard Bernstein Róża Luksemburg
Przewodniczący SPD W Cesarstwie Niemieckim oraz Republice Weimarskiej:
August Bebel oraz Paul Singer, 1892–1911 August Bebel oraz Hugo Haase, 1911–1913 Friedrich Ebert oraz Hugo Haase, 1913–1917, Friedrich Ebert oraz Philipp Scheidemann, 1917–1919 Otto Wels oraz Hermann Müller, 1919–1931, po 1922 również Arthur Crispien Otto Wels oraz Arthur Crispien, 1928–1931 Otto Wels, Arthur Crispien oraz , 1931–1933
Na uchodźstwie: Otto Wels oraz Hans Vogel, 1933–1939 Hans Vogel, 1939–1945
Po wojnie:
Otto Grotewohl przewodniczący Komitetu Centralnego, przewodniczący SPD w radzieckiej strefie okupacyjnej Niemiec; po połączeniu się SPD z KPD utworzyły partię SED w 1946. Kurt Schumacher, przewodniczący SPD w brytyjskiej strefie okupacyjnej Niemiec.
Przewodniczący w Niemczech Zachodnich: Kurt Schumacher, 1946–1952 Erich Ollenhauer, 1952–1963 Willy Brandt, 1964–1987 Hans-Jochen Vogel, 1987–1991
Przewodniczący Partii Socjaldemokratycznej w NRD: , 1989–1990 Markus Meckel, 1990, połączona z SPD z Niemiec Zachodnich w październiku 1990
Od Zjednoczenia Niemiec: Hans-Jochen Vogel, 1990–1991 Björn Engholm, 1991–1993 Johannes Rau, 1993 (tymczasowo) Rudolf Scharping, 1993–1995 Oskar Lafontaine, 1995–1999 Gerhard Schröder, 1999–2004 Franz Müntefering, 2004–2005 Matthias Platzeck, 2005–2006 Kurt Beck, 2006–2008 Franz Müntefering, 2008–2009 Sigmar Gabriel, 2009–2017 Martin Schulz, 2017–2018 Olaf Scholz, 2018 (p.o) Andrea Nahles, 2018–2019 Malu Dreyer, Manuela Schwesig i Thorsten Schäfer-GümbelWspólnie pełnili obowiązki po rezygnacji Andrea Nahles. 2019 (p.o) Saskia Esken i Norbert Walter-BorjansW ramach parytetu wspólnie. 2019–2021 Saskia Esken i Lars Klingbeil 2021–2025 Bärbel Bas i Lars Klingbeil od 2025
Kanclerze Niemiec z SPD Friedrich Ebert 1918 Philipp Scheidemann 1919 Gustav Bauer 1919–1920 Hermann Müller 1920 oraz 1928–1930 Willy Brandt 1969–1974 Helmut Schmidt 1974–1982 Gerhard Schröder 1998–2005 Olaf Scholz 2021-2025
Prezydenci Federalni z SPD Friedrich Ebert 1919–1925 Gustav Heinemann 1969–1974 Johannes Rau 1999–2004 Frank-Walter Steinmeier od 2017
Historia partii Geneza W drugiej połowie wieku XIX w Niemczech doszło do rozwoju systemu gospodarki kapitalistycznej, wraz z rozwojem kapitalizmu budował się ruch organizowania się proletariatu – pierwsze grupy robotnicze powstały w latach 30. i 40. Ruch robotniczy przyśpieszył po wiośnie ludów (1848–1849), z kolei w latach 60. założono dwie ogólnokrajowe partie socjalistyczne.
23 maja 1863 Ferdinand Lassalle założył w Lipsku Powszechny Niemiecki Związek Robotników (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, ADAV, zwany lassalczykami). Datę powstania ADAV, obecna SPD uznaje za swój początek. Partia opowiadała się za ugodą z rządem Ottona von Bismarcka, według filozofii lassalczyków, Prusy były krajem ponadklasowym i sprawującym funkcję opiekuńcze. Lassalczycy skupili się na żądaniach ustanowienia powszechnego i równego prawa wyborczegoPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 257..
Kolejnym ugrupowaniem socjalistycznym była Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Niemiec (SDAP, zwana eisenachczykami) założona w 1869 roku przez Augusta Bebela oraz Wilhelma Liebknechta. Partia miała charakter ugrupowania klasowego i była bardziej radykalna od ADAV, znajdowała się pod wpływami filozofii Karola Marksa i Fryderyka Engelsa, którzy udzielali partii porad politycznych i ideologicznychPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 257–258..
Pre-republika (1863–1918) Utworzenie partii, okres represji mały|upright=1.2|Klasycy SPD – August Bebel, Wilhelm Liebknecht, Karl Marx, , Ferdinand Lassalle W 1875 r. na zjeździe w Gocie doszło do zjednoczenia SDAP i ADAV w jedną organizację – Socjalistyczną Partię Robotników Niemiec. Na konferencji ustanowiono program gotajski skrytykowany później przez Marksa w dziele Krytyka programu gotajskiego. 15 lat później partia zmieniła nazwę na obecną. W latach 90. XIX wieku partia liczyła już 300 tysięcy działaczy.
W 1878 r. Bismarck, na podstawie ówcześnie stanowiącego antysocjalistycznego prawa, uznał organizacje za prorewolucyjne i antymonarchistyczne i nakazał ich delegalizację. Kampania przeciwko socjaldemokracji spowodowana była agresywną polityką zagraniczną prowadzoną przez Rzeszę Niemiecką, wzrostem poparcia dla socjalistów i pamięcią po niedawno zdławionej Komunie Paryskiej. Antysocjalistyczna ustawa obowiązywała przez dwanaście lat. W ustawie zakazano działalności wszelkich organizacji, których celem jest dążenie do socjalistycznego, socjaldemokratycznego czy komunistycznego przewrotuH. Grebing, Geschichte der deutschen Arbeiterbewegung, Monachium 1966, s. 75.. Na skutek represji tysiące socjaldemokratów trafiło do więzienia, zostało deportowanych, przesiedlonych, zwolnionych z pracy bądź też ukaranych wysokimi karami finansowymiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 258–259..
Polityka represji wobec ruchu robotniczego poskutkowała efektami przeciwnymi od tych do których dążył pruski reżim. Delegalizacja doprowadziła do radykalizacji partii i umocnienia się skrzydła marksistowskiego kosztem umiarkowanych lassalczyków. Znacznie wzrosło poparcie dla SPD (wzrost był najszybszy w historii partii) a partia prowadziła działania w podziemiu.
W 1889 roku wybuchł strajki w Zagłębiu Ruhry i Saary (strajkowało 100 tysięcy górników), na Śląsku (19 tysięcy) i w Saksonii (10 tysięcy). Celem strajku było wywalczenie ośmiogodzinnego dnia pracy i prawa wybierania przedstawicieli robotniczych którzy uzgadniali by z pracodawcami sporne kwestie. Strajk okazał się dla Bismarcka dużą porażkąJanusz Pajewski: Historia powszechna 1871–1918 Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 43.. mały|upright|August Bebel w 1863 roku W 1890 r., zjednoczeni socjaldemokraci zostali ponownie zalegalizowani. Kandydaci socjaldemokratyczni mogli startować do parlamentu z list kandydatów niezależnych, pomimo delegalizacji ich partii. W wyborach w 1890 roku SPD zdobyła 1427 tysięcy oddanych głosów, czyli 19,7% poparcia głosujących. Wybory te odbyły się na podstawie niekorzystnego dla robotników (stanowiących trzon SPD) prawa wyborczego. Na skutek działania socjaldemokratów, rząd cesarski ustanowił połowiczne reformy socjalne – wprowadzono ubezpieczenia społeczne, zasiłki chorobowe i renty. Zabieg ten miał sprawić aby SPD uznała zwierzchnictwo państwa i podporządkowała się reżimowiPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 259–260..
Jako reakcja na działania rządu, na kongresie partii w Erfurcie w 1891 roku przyjęty został tak zwany program erfurcki, który w swoich założeniach był bardziej radykalny, aniżeli przyjęty w 1875 roku program gotajski. Program opierał się na krytycznej, marksistowskiej analizie społeczeństwo w systemie kapitalistycznymPartie Socjaldemokratyczne Europy, Książka i Wiedza, 1982, s. 260.. Zakładał on, iż podstawą nowo powstałej SPD będzie ideologia marksistowska, postulował również daleko idące reformy gospodarczo-polityczne (plan minimum) oraz zastąpienie kapitalizmu socjalizmem (plan maksimum). W późniejszych latach, program erfurcki stał się wzorcowym dla wielu partii socjaldemokratycznych na świecie.
Mimo przesunięcia w stronę marksizmu żywe pozostały elementy programu lassalczyków. Reformistyczny kurs nasilił się zwłaszcza po wyborczych sukcesach lewicy. Bawarski socjaldemokrata zalecał aby SPD skupiła się wyłącznie na walce o nietrudne do zrealizowania reformy, co pozwoliłoby partii zawiązać sojusz z liberalną burżuazją. Tezy te skrytykował Friedrich Engels, który uważał, że niemiecki parlament jest bezsilny. Triumf skrzydła reformistycznego przyśpieszyła śmierć Engelsa (5 sierpnia 1895)Janusz Pajewski: Historia powszechna 1871–1918 Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 48..
Działania w samorządzie i parlamencie Na skutek działań socjaldemokratów w Reichstagu do końca XIX wieku rozbudowano system kontroli przedsiębiorstw i wprowadzono reformę służby wojskowej, w wyniku której zasiłek otrzymać mogły rodziny rezerwistów powołanych na ćwiczenia i manewry. Już w 1880 roku, posłowie lewicowi w Saksonii z powodzeniem wprowadzili ustawę gwarantującą poprawę bezpieczeństwa górników i zwiększającą kontrolę państwa nad kopalniamiW. L. Guttsman: The German Social Democratic Party, 1875–1933: From Ghetto To Government..