Zdzięcioł (, Dziatława, , Diatłowo, , ) – miasto na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim, siedziba administracyjna rejonu zdzięcielskiego, 47 km od Lidy. Liczy 7624 mieszkańców (2018).
Historia
Zdzięcioł po raz pierwszy wzmiankowano w połowie XV wieku jako własność wielkoksiążęcą. W 1492 roku król Kazimierz Jagiellończyk ufundował tu pierwszy kościół katolicki. W 1498 roku wielki książę Aleksander Jagiellończyk nadał dobra zdzięciołskie hetmanowi wielkiemu litewskiemu i wojewodzie trockiemu, księciu Konstantemu Ostrogskiemu, wraz z przywilejem lokacyjnym miasta, potwierdzonym w 1507 roku przez Zygmunta I Starego. Na początku XVI wieku Konstanty Ostrogski wzniósł w Zdzięciole drewniany zamek oraz ufundował drewnianą cerkiew. Po jego śmierci majątek przeszedł na jego syna, wojewodę kijowskiego i marszałka ziemi wołyńskiej Konstantego Wasyla Ostrogskiego. Następnie dobra odziedziczyła najpewniej jego wnuczka, Halszka Radziwiłłówna, córka Katarzyny z Tęczyńskich i hetmana wielkiego litewskiego Krzysztofa Radziwiłła „Pioruna”. Kolejnym właścicielem został jej mąż, kanclerz wielki litewski i wojewoda wileński Lew Sapieha.
W pierwszej połowie XVII wieku Zdzięcioł był przejściowo zastawiony staroście mścisławskiemu Józefowi Korsakowi (zm. 1643). W 1631 roku dobra wykupił Lew Sapieha. Jego syn, podkanclerzy litewski Kazimierz Leon Sapieha (1609–1656), ufundował w 1646 roku istniejący do dziś kościół parafialny (w XVIII wieku przebudowany). W testamencie z 1655 roku przekazał majątek Aleksandrowi Hilaremu Połubińskiemu (1626–1679), pisarzowi polnemu, a następnie marszałkowi wielkiemu litewskiemu, żonatemu kolejno z Zuzanną z Chreptowiczów oraz Zofią Konstancją z Wołodkowiczów.
W 1690 roku dobra przeszły na jego córkę z drugiego małżeństwa, Annę Mariannę (zm. 1690), zamężną z ordynatem kleckim Dominikiem Mikołajem Radziwiłłem. Pod koniec XVII wieku na miejscu dawnego drewnianego zamku Radziwiłłowie zbudowali nowy murowany pałac, który w 1708 roku spalili Szwedzi w czasie wojny północnej. Splonęło też wtedy miasteczko.
W XVIII wieku właścicielem Zdzięcioła był wojewoda nowogródzki Mikołaj Faustyn Radziwiłł (1688–1746), żonaty z Barbarą z Zawiszów. Po pożarze kościoła w 1743 roku małżonkowie sfinansowali jego odbudowę i nadali mu formy baroku wileńskiego (1746–1761). Projekt przebudowy kościoła przypuszczalnie wykonał Aleksander Osikiewicz. Po Mikołaju Faustynie Radziwlle majątek objął jego syn, podkomorzy litewski Stanisław Radziwiłł (1722–1787), który poślubił Karolinę z Pociejów. W połowie XVIII wieku Radziwiłłowie zbudowali istniejący do dziś pałac barokowy. W XVIII wieku było to miasto magnackie położone w powiecie słonimskim województwa nowogródzkiego.
Córka Stanisława, Franciszka Teofila Radziwiłłówna (zm. 1802), poślubiła Stanisława Pereświeta-Sołtana (1756–1836), marszałka nadwornego litewskiego, generała wojsk litewskich i posła na sejmy. Sołtan, związany z obozem reform i przeciwny konfederacji targowickiej, po klęsce w wojnie z Rosją w obronie Konstytucji w 1792 roku udał się na emigrację do Saksonii, a następnie – pod naciskiem okoliczności – przystąpił do konfederacji targowickiej, nie zrywając działalności niepodległościowej. Jego rezydencja w Zdzięciole stała się jednym z ośrodków życia patriotycznego zmierzającego do reformy Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Był jednym z organizatorów insurekcji kościuszkowskiej na Litwie. Jeszcze przed wybuchem powstania został aresztowany w 1794 roku przez Smoleńską Komisję ŚledcząМакарова Г.В. Новые материалы о пребывании участников движения Т.Костюшко в России // Славяноведение. 1994 nr 3, s. 43., a następnie ze Smoleńska w 1795 roku zesłano go do KazaniaBartłomiej Szyndler, Powstanie kościuszkowskie 1794, Warszawa 1994, s. 379.. W 1795 roku po III rozbiorze Zdzięcioł wcielone do Rosji. Sołtan został uwolniony w 1797 roku przez cara Pawła I, ale pozostawał pod nadzorem władz rosyjskich. Sołtan był zwolennikiem Napoleona i w 1812 roku stanął na czele Komisji Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1813 roku udał się na emigrację do Niemiec, ale powrócił do Zdzięioła po amnestii w 1814 roku, a w 1820 roku ożenił się ponownie z Konstancją Toplicką-Tupalską i przeniósł do Inflant, przekazując majątek synowi Adamowi. Adam Sołtan (1792–1863), pułkownik wojsk polskich, odznaczony krzyżem Virtuti Militari, brał udział w kampaniach napoleońskich. W czasie wyprawy na Moskwęl został ranny pod Słonimiem, dostał się do niewoli rosyjskiej i został zesłany do Woroneża. Po powrocie osiadł w Zdzięciole. Po wybuchu powstania listopadowego utworzył oddział partyzancki działający w Puszczy Białowieskiej. Po upadku zrywu udał się na emigrację. W 1832 roku zaborcze władze carskie skonfiskowały dobra zdzięciołskie, które przeszły na własność państwa rosyjskiego. W 1866 roku w wyniku akcji rusyfikacyjnej podczas której zmieniono na Grodzieńszczyznie nazwy 558 miejscowości, zmieniono także nazwę Zdzięcioł na Dziatława. W 1874 roku w czasie pożaru spłonęło 211 domów, 119 zabudowań gospodarczych oraz synagoga. Kolejne pożary wybuchły w 1881, 1882, 1894 i 1897 roku. Podczas I wojny światowej Zdzięcioł był zajęty przez wojska kajzerowskich Niemiec od jesieni 1915 do grudnia 1918 roku. W 1919 roku miejscowość wróciła w granice Polski, co potwierdził Traktat Ryski w 1921 roku zawarty pomiędzy Polską i Rosją bolszewicką.
W okresie II Rzeczypospolitej miasto było siedzibą wiejskiej gminy Zdzięcioł, przynależącej początkowo do okręgu brzeskiego i okręgu nowogródzkiego, a od 1921 do województwa nowogródzkiego. Do II wojny światowej około 75% mieszkańców była pochodzenia żydowskiego. Po układzie Ribbentrop-Mołotow i zaatakowaniu Polski przez Związek Radziecki, Zdzięcioł we wrześniu 1939 roku znalazł się pod okupacją ZSRR, a od 30 czerwca 1941 do 1944 roku został zajęty przez hitlerowskie Niemcy. W lutym 1942 Niemcy założyli wokół synagogi i ulicy Słonimskiej getto dla Żydów. W kwietniu 1942 roku hitlerowcy zabili w Lesie Kurpieszowskim około 1200 Żydów z Zdzięcioła. W sierpniu 1942 roku Niemcy zabili na cmentarzu żydowskim około 2 tys. Żydów. W czerwcu 1944 roku na terenie cegielni Leoszki położonej pod Zdzięciołem żołnierze brygady SS RONA zamordowali 150 Polaków, w tym 23 żołnierzy Armii Krajowej wśród których był komendant placówki AK Protasiewicz. W 1945 roku Zdzięcioł został wcielony do ZSRR. Od 1991 roku znajduje się w składzie Republiki Białorusi.
W okolicy mieszkała grupa mówiąca dialektem języka litewskiego, obecnie zanikła.
Zabytki mały|Kościół Wniebowzięcia NMP mały|Pałac Radziwiłłów i Sołtanów mały|Kaplica katolicka na cmentarzu mały|Cerkiew Przemienienia Pańskiego
Kościół katolicki pw. Wniebowzięcia NMP – barokowy, fundacji podskarbiego litewskiego Kazimierza Lwa Sapiehy, zbudowany w latach 1624-46. Po pożarze w 1743 roku odbudowany staraniem Mikołaja Faustyna Radziwiłła i jego żony Barbary, uzyskał w latach 1746–1761 obecny kształt w stylu baroku wileńskiego. Jest to świątynia jednonawowa, z półkoliście zamkniętym prezbiterium. Trójkondygnacyjna fasada flankowana jest przez dwie czworoboczne wieże nakryte barokowymi hełmami, pomiędzy którymi znajduje się ozdobny szczyt. Nad portalem wejściowymi tablica, a nad nią znajduje się herb Lis, którym posługiwał się Kazimierz Lew Sapieha. Wnętrze nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami, a prezbiterium – sklepieniem krzyżowym. W bogatym wyposażeniu wyróżnia się 7 rokokowych stiukowych ołtarzy. Ołtarz główny jest dwukondygnacyjny, ozdobiony figurami świętych, kolumnami, pilastrami, gzymsami, ozdobnymi wazami i kartuszami. Na uwagę zasługują także rokokowa ambona i organy Wacława Biernackiego z początku XX wieku. W kościele znajdują się epitafia dawnych właścicieli Zdzięcioła, m.in. podwójne barokowe epitafium Mikołaja Faustyna Radziwiłła i jego syna Jerzego (1721–1754) w formie metalowego serca z inskrypcją, a także tablice poświęcone Franciszce z Radziwiłłów Sołtanowej oraz członkom rodziny Strawińskich, właścicieli majątku w Nakryszkach. Kościół, jako jeden z nielicznych na Nowogródczyźnie, zachował ciągłość funkcji sakralnych przez cały okres swojego istnienia. Pałac Radziwiłłów, zbudowany najprawdopodobniej dla ks. Michała Radziwiłła ok. poł. XVIII w., został wzniesiony na miejscu wcześniejszego zamku Ostrogskich. W końcu XVIII w. przebudowali go Sołtanowie, a po konfiskacie dóbr pałac został zamieniony przez rosyjskiego zaborcę na koszary kawaleryjskie, a następnie na więzienie. W okresie międzywojennym mieściła się w nim szkoła. Po II wojnie światowej umieszczono w pałacu szpital miejski. W obecnej postaci jest to budynek dwukondygnacyjny, na planie prostokąta, z płytkim ryzalitem centralnym od frontu, zwieńczonym niskim frontonem o płynnych liniach i znacznie głębszym ryzalitem od strony ogrodu. Elewacje ozdabiają pilastry i rokokowe sztukaterie w postaci motywów heraldycznych, girland i medalionów. Okna ozdobione są nadokiennikami różnych kształtów. Nie zachował się zespół dawnych zabudowań gospodarczych oraz wspaniały park krajobrazowy otaczający niegdyś pałac. Cmentarz katolicki i kaplica cmentarna z 1813 roku. Kaplica grobowa Strawińskich w stylu klasycystycznym znajdująca się na cmentarzu parafialnym. Cerkiew prawosławna pw. Przemienienia Pańskiego z XIX wieku. Dwór Żybortowszczyzna z 1819 roku. Pod koniec XIX wieku dwór należał do zięcia i córki Ignacego Domeyki, który mieszkał w nim w latach 1884-1888. Położony na północ od miasta. Synagoga z końca XIX wieku (obecnie straż pożarna). Pomnik poległych żołnierzy niemieckich z 1916 roku
Urodzeni w mieście Grzegorz Łatuszyński – polski pisarz, krytyk, tłumacz oraz dziennikarz Michaił Orda – białoruski działacz młodzieżowy, deputowany do parlamentu tego państwa Udalryk Krzysztof Radziwiłł – książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego, pisarz wielki litewski, generał major kawalerii litewskiej, koniuszy litewski. Teofan (Siemieniako) – duchowny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego pochodzenia białoruskiego, arcybiskup miński i słucki Wacław Jarmołowicz – polski ekonomista, profesor nauk ekonomicznych
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Miejscowości w rejonie zdzięcielskim Kategoria:Miasta magnackie I Rzeczypospolitej (województwo nowogródzkie) Kategoria:Prywatne miasta Ostrogskich herbu własnego