mały|Pielgrzymi przybywający na Jasną Górę (Pielgrzymka Wrocławska, 2003) mały|Emblematy pieszych pielgrzymek z Płocka do Skępego z lat 1996-2011 Pielgrzymka – podróż podjęta z pobudek religijnych do miejsc świętych. Motywem podjęcia trudu pielgrzymowania może być chęć zadośćuczynienia za popełnione występki lub też chęć wyrażenia prośby, np. o zdrowie, o pomyślność. Pątnicy pielgrzymują również, ażeby wyrazić wdzięczność, np. za urodzenie dziecka, odzyskanie sprawności fizycznej. Pielgrzymowanie wiąże się też ze składaniem wotum w sanktuarium, do którego się wędrowało, jak to ma np. miejsce w katolicyzmie.
Pielgrzymki mogą być zbiorowe lub indywidualne. Pielgrzymki zbiorowe organizowane są przez instytucje religijne. Indywidualni pątnicy mogą też przyłączać się do większych grup pielgrzymich.
Pielgrzymowanie jako przejaw religijności znany był już w starożytności (Starożytny Egipt, Grecja czy Rzym). Również w kulturach Bliskiego Wschodu istniały tradycyjne dni, w których pielgrzymowano (np. do Jerozolimy w czasach biblijnych na święto Paschy). Tradycja żydowska przejęta została przez chrześcijan, którzy pielgrzymowali już w czasach starożytnych do Ziemi Świętej (por. Anonimus Piacentinus, Egeria), a następnie do sanktuariów europejskich, gdy Palestyna dostała się pod panowanie muzułmańskie w 638. Czasów wczesnego średniowiecza sięga europejska tradycja pielgrzymowania do grobu św. Jakuba Apostoła w Hiszpanii i grobów apostołów Piotra i Pawła w Rzymie.
Badaniem pielgrzymek, jako formy turystyki, zajmują się geografia turyzmu oraz geografia religii. Pielgrzymki w poszczególnych religiach
Bahaizm W bahaizmie pielgrzymowanie koncentruje się na miejscach związanych z założycielami religii w Hajfie i Akce. UNESCO wskazuje, że bahaickie miejsca święte w Hajfie i Zachodniej Galilei mają szczególne znaczenie duchowe oraz dokumentują silną tradycję pielgrzymkową tej religii; obejmują m.in. sanktuarium Bahá’u’lláha w Akce i sanktuarium Bába w Hajfie.
Buddyzm W buddyzmie pielgrzymowanie rozwinęło się wokół miejsc związanych z życiem Buddy, relikwiami, stupami, klasztorami i świętymi górami. Do czterech najważniejszych wczesnych ośrodków pielgrzymkowych należały Lumbini, miejsce narodzin Buddy, Bodh Gaja, miejsce jego oświecenia, Sarnath, gdzie miał wygłosić pierwsze kazanie, oraz Kushinagar, łączony z jego parinirwaną. W tradycjach buddyjskich Azji Wschodniej ważną rolę odgrywają także pielgrzymki do świętych gór, świątyń i miejsc kultu bodhisattwów.
Chrześcijaństwo W chrześcijaństwie pielgrzymki kierowane są m.in. do miejsc związanych z życiem Jezusa Chrystusa, apostołów, świętych, relikwiami oraz objawieniami. Do najważniejszych historycznych celów pielgrzymek chrześcijańskich należały Ziemia Święta, Rzym i Santiago de Compostela, a w czasach nowożytnych znaczenie uzyskały także sanktuaria maryjne, m.in. Lourdes, Fatima i sanktuarium Matki Bożej z Guadalupe. Szczególną formą chrześcijańskiego pielgrzymowania jest Droga św. Jakuba, czyli sieć tras prowadzących do grobu św. Jakuba Większego w Santiago de Compostela; we współczesności bywa ona podejmowana zarówno z motywów religijnych, jak i duchowych, kulturowych lub rekreacyjnych.
Początkowo pielgrzymowano przede wszystkim do miejsc związanych z życiem i śmiercią Jezusa. Tradycja pielgrzymowania rozpoczęła się prawdopodobnie około IV wieku. Itinerarium Burdigalense, datowane na rok 333, jest najstarszym zachowanym opisem pielgrzymki. Anonimowy autor wędrował z Bordeaux do dzisiejszej Ziemi Świętej. Pielgrzymki były pochwalane przez Ojców Kościoła, jak na przykład Hieronim ze Strydonu oraz upowszechnione przez Świętą Helenę, matkę Konstantyna Wielkiego. mały|Katedra w Santiago de Compostela
W Polsce pielgrzymowano przede wszystkim do grobu świętego Wojciecha w Gnieźnie oraz sanktuarium na Świętym Krzyżu. Ich znaczenie zaczęło jednak spadać po pojawieniu się w kraju obrazu Czarnej Madonny. Dziś najpopularniejszymi celami jest Częstochowa-Jasna Góra, Licheń, Kraków-Łagiewniki oraz Wadowice. Szczególną rolę w polskim pielgrzymowaniu pełni pielgrzymka na Jasną Górę, odbywająca się co roku latem i gromadząca za każdym razem kilkadziesiąt tysięcy osób.
Ogólnie w Polsce znajduje się 96 ośrodków pielgrzymkowych.
Ważne miejsca pielgrzymkowe chrześcijaństwa Na świecie: Asyż Fátima La Salette Le Puy-en-Velay Loreto (Włochy) Lourdes Međugorje Meksyk (miasto) – sanktuarium w Guadelupe Rzym Santiago de Compostela – co roku pieszymi szlakami Camino de Santiago pielgrzymuje ok. 200 tys. osób Ziemia Święta, Jerozolima Montserrat W Polsce i na Litwie: Częstochowa-Jasna Góra. Co roku pielgrzymuje tam pieszo ok. 100 tys. osób. (zob. Piesze pielgrzymki na Jasną Górę) Gietrzwałd, jedyne w Polsce miejsce zatwierdzonych przez Kościół objawień Matki Bożej Bazylika na Świętym Krzyżu – pierwsze narodowe sanktuarium w Polsce Czerna Kalwaria Pacławska k. Przemyśla Przeworsk – Sanktuarium Grobu Bożego Kalwaria Wejherowska Wambierzyce, „Śląska Jerozolima” Bardo Kaplica Matki Boskiej Śnieżnej, Międzygórze (województwo dolnośląskie) Krzeszów (województwo dolnośląskie) Góra Świętej Anny Święta Lipka Lewiczyn Licheń Stary Łagiewniki Kalwaria Zebrzydowska Piekary Śląskie Sianowo Sanktuarium Matki Boskiej Bolesnej w Wałbrzychu Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego Rokitno Grabarka kompleks Centrum Opatrzności Bożej – Wotum Narodu w Warszawie – w skład kompleksu wchodzi Panteon Wielkich Polaków, Świątynia Opatrzności Bożej oraz Muzeum Jana Pawła i Prymasa Wyszyńskiego, Leżajsk Ostra Brama w Wilnie (Litwa) Kalwaria Żmudzka (Litwa) W krajach niemieckojęzycznych Altötting Mariazell Telgte
Dźinizm W dźinizmie pielgrzymowanie, podobnie jak w innych tradycjach indyjskich, wiąże się z pojęciem tīrtha, czyli miejsca duchowego „przejścia”. Miejsca pielgrzymkowe powstawały zwłaszcza tam, gdzie według tradycji rozgrywały się najważniejsze wydarzenia z życia tirthankarów, a sama pielgrzymka jest praktyką popularną zarówno wśród osób świeckich, jak i ascetów.
Hinduizm W hinduizmie pielgrzymowanie określane jest m.in. jako tīrtha-yātrā, czyli podróż do miejsca świętego. Może być podejmowane jako akt pobożności, wypełnienie ślubu, prośba o pomyślność albo forma oddania wobec bóstwa; obejmuje m.in. kąpiel rytualną, obejście świątyni lub miejsca świętego, składanie ofiar i wykonywanie obrzędów. Jedną z największych masowych form pielgrzymowania hinduistycznego jest Kumbhamela, podczas której uczestnicy biorą rytualną kąpiel w świętej rzece; UNESCO opisuje ją jako największe pokojowe zgromadzenie pielgrzymów na świecie.
Islam W islamie podstawową formą pielgrzymowania jest hadżdż, czyli pielgrzymka do Mekki, będąca jednym z pięciu filarów islamu i obowiązkiem każdego dorosłego muzułmanina (przynajmniej raz w życiu), który jest do niej zdolny fizycznie i finansowo. Od hadżdżu odróżnia się umrę, określaną jako „mniejsza pielgrzymka”, która może być odbywana poza właściwym czasem hadżdżu. W świecie islamu występują także praktyki nawiedzania miejsc świętych i grobów osób czczonych, określane jako zijara, obejmujące m.in. wizyty w miejscach związanych z Mahometem, jego rodziną, potomkami lub innymi postaciami religijnymi. Popularnym celem pielgrzymkowym świata muzułmańskiego jest Medyna, w której znajduje się grobowiec Mahometa.mały|Muzułmanie w Mekce podczas hadżdżSzyici odbywają pielgrzymki w związku z celebracją Al-Arba’in, święta upamiętniającego śmierć Husajna ibn Alego. Peregrynacja do Karbali w Iraku należy do największych pielgrzymek na świecie. Szacuje się, że bierze w nich udział nawet 40 milionów osób.
Innym popularnym celem pielgrzymek jest irańskie miasto Meszhed, w którym znajduje się sanktuarium wybudowane na miejscu śmierci Imama Rezy, ósmego imama szyizmu. Odwiedza ją nawet 20 milionów pielgrzymów rocznie.
Polscy Tatarzy zamiast do Mekki pielgrzymowali najczęściej do Łowczyc i Sieniawic w województwie nowogródzkim, jednak obyczaj ten ustał, gdy miejscowości te znalazły się poza granicami Polski. Obecnie centrami życia religijnego polskich muzułmanów są Bohoniki i Kruszyniany.
Judaizm W judaizmie klasyczną formą pielgrzymowania były trzy święta pielgrzymie: Pesach, Szawuot i Sukkot, związane w starożytności z obowiązkiem udania się do Świątyni Jerozolimskiej. Po zburzeniu Drugiej Świątyni święta te zachowały znaczenie liturgiczne i kalendarzowe, lecz praktyka pielgrzymki świątynnej w dawnej postaci przestała istnieć.
Miejscami odwiedzanymi przez wiernych w judaizmie są:
Ściana Płaczu w Jerozolimie Safed w Galilei Leżajsk
Sikhizm mały|Sikhijski pielgrzym w Harmandir Sahib (Złota Świątynia) w Amritsar w Indiach.W sikhizmie pielgrzymki odbywane są do gurdwar związanych z guru sikhijskimi i historią wspólnoty. Najważniejszym miejscem pielgrzymkowym Sikhów jest Złota Świątynia w Amritsarze, czyli Harmandir Sahib. W sikhizmie pielgrzymowanie nie jest jednak obowiązkiem religijnym w takim znaczeniu jak hadżdż w islamie; akcent teologiczny kładziony jest przede wszystkim na duchowość wewnętrzną, a nie samą fizyczną obecność w miejscu świętym.
W shintō oraz w religijności japońskiej łączącej elementy shintō i buddyzmu pielgrzymowanie może być związane z chramami, świętymi górami i historycznymi trasami pielgrzymkowymi. Jednym z najważniejszych celów pielgrzymek shintō jest Chram Ise, zaliczany do najświętszych miejsc tej religii. Przykładem długotrwałej tradycji pielgrzymowania w Japonii są także święte miejsca i trasy pielgrzymkowe w górach Kii, łączące trzy zespoły miejsc świętych z dawnymi stolicami Nara i Kioto oraz odzwierciedlające współistnienie tradycji shintō i buddyjskiej.
Formy pielgrzymkowania Formy pielgrzymkowania można opisywać według różnych kryteriów, m.in. motywu religijnego lub duchowego, tradycji kulturowo-religijnej, miejsca docelowego oraz praktyk wykonywanych w miejscu świętym. W badaniach nad turystyką religijną i pielgrzymkową stosuje się także kryteria organizacyjne i praktyczne, takie jak czas trwania i zasięg podróży, liczba uczestników, struktura społeczna grupy, sezonowość oraz wybór środka transportu. Pielgrzymowanie może mieć charakter indywidualny albo zorganizowany przez instytucje lub wyspecjalizowane biura podróży. Może być także związane z dotarciem do jednego miejsca uznawanego za święte, przejściem określonej trasy, nawiedzeniem zespołu miejsc świętych albo udziałem w masowym zgromadzeniu religijnym.
Pielgrzymowanie może przyjmować także formy świeckie, postsekularne lub pograniczne między religią, pamięcią zbiorową, turystyką i poszukiwaniem tożsamości. W literaturze dotyczącej turystyki opisuje się m.in. podróże do miejsc bitew, grobów, pomników, miejsc pamięci, obiektów kultury popularnej albo tras o silnym znaczeniu biograficznym i symbolicznym dla uczestników. Takie podróże bywają interpretowane jako pielgrzymki świeckie, jeżeli miejsce docelowe jest dla podróżującego niezastępowalne i związane z wartościami, pamięcią lub tożsamością.
Ze względu na stopień organizacji