W medycynie określenie interakcja farmakologiczna lub inaczej interakcja leków stosuje się, gdy jedna substancja lecznicza wpływa na aktywność drugiej po równoległym ich podaniu. Chociaż teoretycznie działanie to może być zarówno pozytywne, jak i negatywne, to jednak najczęściej określenie to stosuje się do interakcji niepożądanych.
Interakcje farmakologiczne mogą dawać następujące skutki ogólne: synergistyczny – zwiększony efekt działania jednej z substancji – w takich przypadkach konieczne jest zmniejszenie dawki terapeutycznej drugiego leku; czasami taka interakcja jest pożądana, np. w przypadku działania przeciwbólowego, gdy przy jednoczesnym zastosowaniu paracetamolu i kodeiny zwiększony jest przeciwbólowy efekt działania kodeiny (i umożliwia to stosowanie mniejszych dawek kodeiny, która ma potencjał uzależniający i może powodować m.in. zaparcia); antagonistyczny – efekt działania substancji leczniczej jest niższy od przewidywanego; taka kombinacja zazwyczaj nie ma uzasadnienia terapeutycznego i może być szkodliwa (np. zmniejszenie działania przeciwzakrzepowego warfaryny przez jednoczesne podanie witaminy K i zagrożenie wystąpieniem zakrzepów/zatorów) nowy efekt działania – który nie powstaje przy użyciu substancji leczniczych podawanych z osobna; często jest to zwiększone ryzyko efektów ubocznych (np. reakcja disulfiramowa po łącznym zastosowaniu doustnego leku przeciwcukrzycowego chlorpropamidu i napoju zawierającego alkohol etylowy)
Osobnym zagadnieniem jest wpływ obecności substancji leczniczej w płynach ustrojowych na wyniki badań laboratoryjnych, który jest nazywany interferencją analityczną.
Interakcje między podawanymi lekami są zazwyczaj łagodne i zależą od składu chemicznego, postaci leczniczej oraz czasu i miejsca podania substancji leczniczej. Prawdopodobieństwo wystąpienia interakcji farmakologicznej wzrasta wykładniczo wraz z każdym kolejnym przyjmowanym lekiem. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób w starszym wieku, którzy często zażywają od trzech do dziewięciu (lub więcej) leków. Badanie ankietowe przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych na licznej grupie osób w wieku lat 65 i więcej wykazały, że 51% z nich przyjmuje 5 i więcej leków tygodniowo, a 12% zażywa powyżej 10 leków tygodniowo(JAMA. 2002; 287:337–344).. Istnieją internetowe aplikacje, dzięki którym można sprawdzić, czy występują interakcje farmakologiczne. Mogą również występować interakcje między podawanymi lekami i spożywaną żywnością, które nie zawsze są możliwe do przewidzenia.
Około 20% działań niepożądanych wynika z interakcji leków. Dotyczy to również przypadków śmiertelnych. Znajomość interakcji farmakologicznych pozwala zatem na szacunkową ocenę, czy korzyści płynące z danej farmakoterapii znacząco przeważają nad ryzykiem działań niepożądanych.
Czynniki sprzyjające interakcjom farmakologicznym Uzyskanie korzyści z interakcji farmakologicznej jest możliwe. Jednakże większą uwagą obejmuje się negatywne interakcje ze względu na ich znaczenie patologiczne, a także dlatego, że mogą wystąpić nieoczekiwanie lub prowadzić do błędnej diagnozy. Do czynników czy warunków, które sprzyjają pojawieniu się interakcji, należą: Podeszły wiek: czynniki dotyczące zmian ludzkiej fizjologii, które wpływają na leki. Na przykład metabolizm wątrobowy, funkcjonowanie nerek, transmisja nerwowa lub funkcjonowanie szpiku kostnego pogarszają się wraz z wiekiem. W dodatku starszy wiek i towarzyszące mu otępienie mogą zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia pomyłek przy zażywaniu leków. Polifarmakologia: większa różnorodność przyjmowanych leków sprzyja interakcjom między nimi. Czynniki genetyczne: geny syntetyzują enzymy, które metabolizują substancje lecznicze. Niektóre rasy ludzkie mają wariacje genotypowe, które wpływają na spadek lub wzrost aktywności tych enzymów. Konsekwencją tego mogłaby być większa podatność na interakcje farmakologiczne i częstsze efekty uboczne. Jest to widoczne zwłaszcza w wariacjach genotypowych izoenzymów układu cytochromu P450. Choroby wątroby lub nerek: leki, które są metabolizowane w wątrobie i/lub eliminowane przez nerki mogą mieć zmienione stężenie, jeżeli jeden z tych narządów nie działa poprawnie. Jest to przyczyną zwykle zwiększonego stężenia leków we krwi. Poważne choroby, które mogą ulec nasileniu w przypadku zmniejszenia dawki leku. Czynniki farmakozależne: Indeks terapeutyczny szpiku: różnica pomiędzy efektywną dawką terapeutyczną a dawką toksyczną jest mała. Przykładem takiego leku jest digoksyna. Pochyła krzywa odpowiedzi na dawkę leku: małe zmiany dawkowania powodują duże zmiany w stężeniu osoczowym leku. Wyczerpana rezerwa metabolizmu wątrobowego: nasilając efekt dawki może powodować zwiększone stężenie osoczowe leku i powolniejszą jego eliminację przez wątrobę.
Unikanie interakcji Sposoby ograniczenia wystąpienia interakcji farmakologicznych są następujące: Edukacja lekarza, rozpoznanie możliwej interakcji przed podaniem leku pacjentowi lub zastosowanie alternatywnego leku, który nie wywołuje reakcji niepożądanych. Unikanie zbędnych kombinacji leków. Edukacja pacjenta – lekarz może poinformować pacjenta o możliwości zaistnienia ewentualnych interakcji i związanych z tym symptomów. Informacje o interakcjach leku z innymi lekami i o działaniach niepożądanych znajdują się również na ulotce dołączonej do leku. Nadzór lekarski – ocena wskazań dla każdego leku przy jednoczesnym podawaniu wielu leków, zmniejszanie dawki, gdy przyjmowany jednocześnie lek hamuje jego metabolizm (a zatem podnosi jego stężenie we krwi), kontrola stężeń leków o wąskich zakresach stężenia terapeutycznego (unikanie działania toksycznego lub niedostatecznego wynikającego z wpływu na metabolizm leku), ustalenie dawkowania i czasu przyjmowania leków (gdy jeden z leków wpływa na wchłanianie drugiego leku).
Interakcje lek–żywność Interakcje lek–żywność dotyczą wszystkich etapów łańcucha farmakologicznego leku, a najczęściej absorpcji leku w przewodzie pokarmowym. Może to prowadzić do obniżenia ich efektywności. Pożywienie może zmieniać właściwości biochemiczne leku, jak również zaburzać jego wydalanie z organizmu. Dlatego pewne leki powinny być podawane na czczo. W przypadku innych leków wskazane jest podawanie ich wraz z pożywieniem w celu zmniejszenia podrażnienia żołądka.
Niekorzystne interakcje lek–żywnośćedis.ifas.ufl.edu Substancja lecznicza Rodzaj pokarmu Komentarz Acetaminofen (Paracetamol) Alkohol Toksyczne ostre lub nadostre (piorunujące) zapalenie wątroby. Leki przeciwzapalne (Naproxen, Ibuprofen) Alkohol Alkohol sprzyja ryzyku uszkodzenia wątroby, uszkodzeniu śluzówki żołądka i krwawieniu do przewodu pokarmowego. Tetracykliny Produkty mleczne, suplementy żelaza Wiązanie tetracyklin przez jony wapnia, magnezu i żelaza. Zmniejszenie wchłaniania z przewodu pokarmowego (przyjmować lek jedną godzinę przed lub dwie godziny po posiłku). Sulfonamidy Żywność W nieznanym mechanizmie spowolnienie absorpcji leku na drodze opóźnienia opróżnienia żołądka. Penicyliny doustne (np. amoksycylina, penicylamina), erytromycyna Żywność Zmniejszenie absorpcji leku. Glipizyd (lek przeciwcukrzycowy) Żywność W nieznanym mechanizmie pokarm zmniejsza zdolność absorpcji leku. Warfaryna (antykoagulant) Rośliny liściaste np. szpinak, brukselka, brokuł, kalafior, jarmuż Rośliny bogate w witaminę K zmniejszają efektywność leku. Leki przeciwdrgawkowe (Fenobarbital, Prymidon) Alkohol, witamina C Używanie alkoholu powoduje nudności, zawroty głowy, wymioty. Witamina C zmniejsza efektywność leku. Leki antyhistaminowe I generacji (Difenhydramina, Chlorfeniramina) Alkohol Zawroty głowy, nudności. Leki obniżające ciśnienie tętnicze (Felodypina, Nifedypina) Sok grejpfrutowy Sok grejpfrutowy zwiększa absorpcję leku i może prowadzić do nagłego spadku ciśnienia tętniczego. Leki obniżające ciśnienie tętnicze (betablokery) Żywność, zwłaszcza mięso Zwiększa absorpcję leku i może doprowadzić do zawrotów głowy i nagłego spadku ciśnienia tętniczego. Leki antyarytmiczne Kofeina Zwiększa ryzyko arytmii. Pseudoefedryna (lek przeciwastmatyczny) Kofeina Powoduje nerwowość i nerwicę. Teofilina (lek przeciwastmatyczny) Żywność bogatobiałkowa, Kofeina Pokarmy bogatobiałkowe zmniejszają wchłanianie leku, a kofeina zwiększa toksyczność leku. Leki przeciwdepresyjne (inhibitory monoaminooksydazy, np. izokarboksazyd, tranylcypromina, fenelzyna) Produkty bogate w tyraminę: dojrzałe sery, wino chianti, przetworzone mięso, peklowane śledzie, drożdże piwne, rośliny strączkowe (zwłaszcza bób fava) Kryzys nadciśnieniowy. Leki przeciwdepresyjne (trójcykliczne leki przeciwdepresyjne) Mięso, ryby, rośliny strączkowe, witamina C Zmniejszenie absorpcji leku. Digoksyna Produkty bogate w błonnik i pektyny, mleko Zmniejszenie wchłaniania leku. Leki w terapii choroby Parkinsona (Lewodopa, Metyldopa) Produkty wysokobiałkowe Obniżenie wchłaniania lewodopy (kompetycyjne wchłanianie innych aminokwasów).
Interakcje dodatków do żywności z przyjmowanymi lekami Powszechnie dostępne na rynku środki spożywcze zawierają oprócz składników zasadniczych także znaczne ilości substancji o dużej aktywności biologicznej i szerokim spektrum potencjalnie szkodliwego działania dla człowiekaJarosz M., Wolnicka K.: Interakcje pomiędzy suplementami diety a lekami. Cz. I. Wpływ składników odżywczych w suplementach diety na działanie leków. Żyw. Człow. Metab., 2005, 32, 2, 57–65.. Mowa tu o ulepszaczach, konserwantach, pozostałościach pestycydów, nawozach sztucznych, antybiotykach, hormonach wzrostu itp. Wszystkie te związki chemiczne, często kumulujące się w organizmie, nie tylko zatruwają organizm, ale także wpływają w istotny sposób na przemiany przyjmowanych leków, osłabiając efekt terapeutyczny oraz nasilając ich działania uboczne.
Interakcje odwrotne Znaczna grupa leków, wpływająca na wchłanianie, metabolizm i wydalanie wielu składników pokarmowych wywołuje niedobory żywienioweJarosz M., Wolnicka K.: Uwaga – interakcja między lekami a żywnością. Roczniki Warszawskiej Szkoły Zdrowia, 2003, 3, 3, 5–11.. Wymienić tu można m.in. pankreatynę, sulfasalazynę i kolestipol, które, stosowane przewlekle, mogą doprowadzić do niedoborów kwasu foliowego. Z kolei niski poziom tej witaminy powoduje m.in. zaburzenia przemiany homocysteiny, odpowiedzialnej za wzrost ryzyka miażdżycy naczyń tętniczych i żylnych. Istotne dla zdrowia osłabienie wchłaniania wielu składników odżywczych występuje głównie wtedy, gdy leki odpowiedzialne za to zjawisko przyjmowane są o nieodpowiedniej porze w stosunku do posiłków.
Wpływ leków na wchłanianie składników odżywczychAdamkowski K. Interakcje leków z żywnością. Aptekarz Polski, 2016, nr 116(94e).. Lek (lub grupa leków)Składniki pokarmoweMechanizm wpływuprzeciwpadaczkowewit. B6, B9, D, Kzmniejszenie wchłanianiaantykoncepcyjnewit. B6, B9zmniejszenie wchłanianiakortykosteroidywit. B6, B9zmniejszenie wchłanianiainhibitory pompy protonowejwit. B12zmniejszenie wchłanianiasulfasalazynawit. B9zmniejszenie wchłanianiametforminawit. B9, wit. B12zmniejszenie wchłanianiastatynywit.A, B12, D, K, wapń, żelazo, cynkzmniejszenie wchłanianiakortykosterydybiałko, glukoza, tłuszcze, wit. Dzaburzenie metabolizmuwit. C (w dawce > 2g/dobę)szczawianyzaburzenie metabolizmumoczopędnepotas, wapń, magnezzwiększenie wydalaniasalicylanywit. Czwiększenie wydalaniasalicylanyżelazozwiększenie wydalaniaNLPZżelazozwiększenie wydalaniakortykosteroidypotas, wapń, cynkzwiększenie wydalaniaalkalizującefosforzwiększenie wydalania
Interakcje lek – leki ziołowe