Postmodernizm (inaczej: ponowoczesność) – prąd filozoficzny charakteryzujący się poczuciem końca linearnego porządku historii i metanarracji, który powstał między innymi na gruncie egzystencjalizmu, teorii krytycznej szkoły frankfurckiej, poststrukturalizmu, dekonstrukcji i feminizmu. Jego zasadniczą koncepcją jest przekonanie o płynnej względności i społecznym konstruktywizmie idei, stanowiące opozycję wobec stabilnej nowoczesności. Kluczowi przedstawiciele tego nurtu – między innymi Zygmunt Bauman, Jacques Derrida, Michel Foucault, Jean-François Lyotard, Richard Rorty i Jean Baudrillard – badali zagadnienia takie jak „płynna nowoczesność”, dekonstrukcja, reżimy dyskursywne, niedowierzanie wobec metanarracji i hiperrzeczywistość.

Z filozoficznym postmodernizmem związane są takie pojęcia, filozofie oraz idee jak dekonstrukcja norm społecznych, intersekcjonalność, queer theory, doktryna ruchów LGBT i tolerancjahttps://www.researchgate.net/publication/234167644_Modernizm_-_postmodernizm_-_dekonstrukcja_Proba_ustalenia_pojec_w_teorii_sztukihttps://www.researchgate.net/publication/273763266_Queer_Theory_as_a_form_of_Post-Modernism_Reconstructing_the_Westernized_Identity

Zasadnicze koncepcje Zasadniczym zagadnieniem i tematem przewodnim w myśli postmodernistów jest przekonanie o płynnej względności oraz społecznym konstruktywizmie idei. Myśliciele nurtu postmodernistycznego przyjmują postawę opozycji wobec stabilnej nowoczesności [post – po łacinie 'po']. Teoretycy ponowoczesności piszą o wyczerpaniu tradycyjnych i modernistycznych koncepcji, poczynając od „śmierci człowieka” jako suwerennego podmiotu (Michel Foucault) i „śmierci autora” (Roland Barthes), a dochodząc do kryzysu systemów znaczeń semiotycznych (Jacques Derrida) oraz kwestionując systemy wartości jako arbitralne i determinujące człowieka. Postmodernizm bywa łączony z poczuciem niepokoju wobec modernizmu utożsamianego z systemami totalitarnymi oraz z powojennym osłabieniem wiary w linearny postęp cywilizacyjny. U podstaw postmodernizmu leżą egzystencjalizm, psychoanaliza, teoria krytyczna szkoły frankfurckiej, poststrukturalizm, dekonstrukcja oraz feminizm. Postmoderniści wytykają swoim poprzednikom niewzruszoną wiarę w zdolność bycia wolnym od kwestii politycznych podziałów. Postmodernizm nie zakłada, że nauka musi być odbiciem rzeczywistości.

Jednym z najbardziej znanych współczesnych socjologów postmodernistycznych był Zygmunt Bauman (autor dzieł: Nowoczesność i zagłada, Wieloznaczność nowoczesna, nowoczesność wieloznaczna, Etyka ponowoczesna, Ponowoczesność jako źródło cierpień). Do filozofów postmodernistycznych można zaliczyć takich myślicieli jak Jacques Derrida (autor m.in. dzieł: Marginesy filozofii, Pismo i różnica), Richard Rorty (autor m.in. dzieł: Przygodność, ironia, solidarność, Obiektywność, relatywizm i prawda), Michel Foucault (autor m.in. dzieł: Słowa i rzeczy: archeologia nauk humanistycznych, Archeologia wiedzy, Historia seksualności), Paul Feyerabend (autor m.in. dzieł: Przeciw metodzie, Jak być dobrym empirystą), Jean-François Lyotard (autor m.in. dzieł: Kondycja ponowoczesna: raport o stanie wiedzy, Postmodernizm dla dzieci), Jean Baudrillard (autor m.in. dzieła Symulakry i symulacja).

Większość intelektualistów francuskich odpowiedzialnych za teoretyczną inspirację myśli postmodernistycznej zaczynało swoją karierę z pozycji marksistowskich, odziedziczonych po wydarzeniach majowych 1968 roku; nie oznaczało to jednak przywiązania do ekonomicznej teorii walki klas ani opowiedzenia się po stronie klasy robotniczej. Hasła śmierci podmiotu społecznego, końca historii emancypacji oraz upadku polityki opartej na reprezentacji stały w sprzeczności ze społecznymi hasłami marksizmu, za co postmoderniści byli krytykowani także przez tradycyjną lewicę.

Główni przedstawiciele Zygmunt Bauman W myśli socjologicznej Baumana uprzywilejowane miejsce zajmuje „ponowoczesność”. Polski socjolog dowodził, że epoka ponowoczesna przyczyniła się do powolnego rozpadu państwowości rozumianej jako samowystarczalność gospodarczą, militarną oraz kulturalną. Powstaje coraz większa liczba małych, słabych państw, które próbują przeciwstawić się światowej kontroli, a jednocześnie stają się bezradne wobec kapitału międzynarodowego. Ponieważ przepływ tego kapitału do krajów oferujących tanią siłę roboczą nie jest kontrolowany przez te państwa, Bauman wynalazł określenie opisujące tę fazę nowoczesności, nazywając ją „płynną nowoczesnością”. W epoce płynnej nowoczesności (lub ponowoczesności) państwa nie są w stanie utrzymać jednolitej tożsamości kulturowej. Nie mogą więc wypracować jednolitych wartości (takich jak prawda), w miejsce których pojawia się wielość głosów i opinii.

Jacques Derrida Jacques Derrida był francusko-algierskim Żydem, znanym najbardziej z opracowania formy analizy semiotycznej znanej jako dekonstrukcja, którą omawiał w wielu tekstach i rozwijał w kontekście fenomenologii. Jest jedną z głównych postaci związanych z poststrukturalizmem i filozofią postmodernistyczną.

Derrida ponownie przeanalizował podstawy pisania i jego konsekwencje dla filozofii w ogóle; starał się podważyć język „obecności” lub metafizyki w technice analitycznej, która, wychodząc jako punkt wyjścia od Heideggerowskiego pojęcia Destrukcji, stała się znana jako dekonstrukcja.

Michel Foucault Michel Foucault był francuskim filozofem, historykiem idei, teoretykiem społecznym i krytykiem literackim. Początkowo związany ze strukturalizmem, stworzył dzieło, które dziś jest postrzegane jako należące do poststrukturalizmu i filozofii postmodernistycznej. Uważany za czołową postać teorii francuskiej. Times Higher Education opisał go w 2009 jako najczęściej cytowanego autora nauk humanistycznych.

Michel Foucault wprowadził pojęcia takie jak reżim dyskursywny lub ponownie przywołał koncepcje starszych filozofów, takie jak episteme i genealogia, aby wyjaśnić związek między znaczeniem, władzą i zachowaniami społecznymi w obrębie porządków społecznych.

Jean-François Lyotard Pod wpływem Nietzschego Jean-François Lyotard jako pierwszy użył terminu „postmodernizm” w kontekście filozoficznym w swojej pracy z 1979 Kondycja ponowoczesna. Podąża w niej za modelem gier językowych Wittgensteina i teorią aktów mowy, przeciwstawiając dwie różne gry, eksperta i filozofa. Opowiada o przemianie wiedzy w informację w dobie komputerów i przyrównuje nadawanie lub odbiór zaszyfrowanych wiadomości (informacji) do pozycji w grze językowej.

Lyotard zdefiniował filozoficzny postmodernizm w Kondycji ponowoczesnej, pisząc: „Uproszczając do granic możliwości, definiuję postmodernizm jako niedowierzanie wobec metanarracji...”.

Richard Rorty Richard Rorty argumentuje w Filozofia a zwierciadło przyrody, że współczesna filozofia analityczna błędnie naśladuje metody naukowe. Ponadto potępia tradycyjne epistemologiczne perspektywy reprezentacjonizmu i teorii korespondencji, które opierają się na niezależności znawców i obserwatorów od zjawisk oraz bierności zjawisk naturalnych w stosunku do świadomości.

Jean Baudrillard Jean Baudrillard w Symulakry i symulacja wprowadził koncepcję, zgodnie z którą rzeczywistość lub zasada Realności jest zwarta przez zamienność znaków w epoce, w której akty komunikacyjne i semantyczne są zdominowane przez media elektroniczne i technologie cyfrowe. Dla Baudrillarda „symulacja nie jest już symulacją terytorium, istoty referencyjnej lub substancji. Jest to generowanie za pomocą modeli rzeczywistości bez pochodzenia i rzeczywistości: hiperrzeczywistości”.

Fredric Jameson Fredric Jameson przedstawił jedno z pierwszych ekspansywnych teoretycznych podejść do postmodernizmu jako okresu historycznego, trendu intelektualnego i zjawiska społecznego w serii wykładów w Whitney Museum, później rozszerzonej w książce Postmodernizm, czyli logika kulturowa późnego kapitalizmu (1991).

Douglas Kellner Douglas Kellner podkreślał, że należy zapomnieć o „założeniach i procedurach współczesnej teorii”, której warunki obszernie analizował w rzeczywistych doświadczeniach i przykładach, korzystając z badań naukowych i technologicznych jako głównej części analizy; nalegał, że bez tego teoria jest niekompletna.

Krytyka Steven Pinker krytykował postmodernistów za „buntowniczy obskurantyzm, dogmatyczny relatywizm i duszącą poprawność polityczną” forsowaną przez nurt. Jürgen Habermas zarzucał postmodernistom (m.in. Foucaultowi i Derridzie) młodokonserwatywny nihilizm, pisząc że:

Na podstawie postaw modernistycznych uzasadniają nieprzejednany antymodernizm. Przenoszą spontaniczne siły wyobraźni, doświadczania siebie i emocjonalności w sferę tego, co odległe i archaiczne. Rozumowi instrumentalnemu przeciwstawiają w sposób manichejski zasadę dostępną jedynie poprzez przywołanie, czy to będzie wola mocy, suwerenność, Byt, czy też uosobiona siła dionizyjska.

Alan Sokal i Jean Bricmont w książce Modne bzdury, wydanej po prowokacji tego pierwszego (sprawa Sokala), zakwestionowali podstawowe założenie postmodernistów o równoprawności wszelkich poglądów na świat, zarzucając przy tym czołowym teoretykom nurtu niezrozumiały ton wywodu:

Jeśli wszystkie dyskursy są jedynie „opowieściami” lub „narracjami”, a żaden nie jest bardziej obiektywny ani prawdziwy od innego, to trzeba przyznać, że najgorsze seksistowskie lub rasistowskie uprzedzenia oraz najbardziej reakcyjne teorie społeczno-ekonomiczne są „równie ważne”, przynajmniej jako opisy lub analizy realnego świata (zakładając, że uznaje się istnienie realnego świata). Relatywizm jest więc wyjątkowo słabą podstawą do budowania krytyki istniejącego porządku społecznego.

Konserwatywny filozof Roger Scruton w podobnym tonie krytykował postmodernizm za relatywizację dążenia do prawdy i jej konsekwencje: „Skoro w nowych warunkach jedynie naiwni ludzie mogą mieć przekonania, wartości i znaczenia, filozof winien umieszczać je w cudzysłowie”. Uznając postmodernizm za przedłużenie nietzscheańskiego modernizmu, Scruton pisał: „Autor, który oświadcza, że nie ma żadnej prawdy albo że wszelka prawda jest jedynie względna, prosi się o to, żeby mu nie wierzyć”.

Z kolei Alex Callinicos z pozycji marksistowskich krytykował postmodernistów – szczególnie Lyotarda – za niespójność poglądów i myśli oraz zawłaszczanie dorobku modernistów, który miałby stać w zupełnej sprzeczności z dokonaniami postmodernizmu (określanego przez Callinicosa mianem tendencji utrzymanej w tradycji nietzscheańsko-heideggerowskiej):

Postmodernizm odpowiada nowemu historycznemu etapowi rozwoju społecznego (Lyotard) albo i nie (znów Lyotard). Sztuka postmodernistyczna jest kontynuacją (Lyotard) lub zerwaniem z modernizmem (Jencks). Joyce jest modernistą (Jameson) lub postmodernistą (Lyotard). Postmodernizm odwraca się od rewolucji społecznej, ale z drugiej strony za jego prekursorów uznaje się praktyków i zwolenników sztuki rewolucyjnej, takich jak Breton i Benjamin.

Simon Susen wymienił kilkanaście wad dyskredytujących postmodernizm: nadmierne skupienie na tekstach kultury zamiast na rzeczywistości społecznej (wyrażone w słynnym zdaniu Derridy: „nie ma czegoś takiego jak poza-tekst”); zupełną negację historycyzmu; bezkrytyczne przyswajanie paradygmatu myśli neoliberalnej i późnego kapitalizmu; konserwatyzm ubrany w apolityczność; moralny nihilizm; relatywizm kulturowy; wytwarzanie polityki tożsamości destabilizującej spójność społeczną; nadmierne skupienie na teorii; wreszcie sprzeczność wydobywającą się z dorobku poszczególnych myślicieli postmodernistycznych. „Normatywna integralność myśli postmodernistycznej słabnie w tym wymiarze, że nie zdołała ona odsłonić i skrytykować — zamiast zaakceptować i legitymizować — kluczowych źródeł utraty podmiotowości przez ludzi oraz mechanizmów dominacji społecznej”.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Polskojęzyczne Wszystko o postmodernizmie – Magazyn Kulturalny Tygodnika Powszechnego nr 52/53, Kraków, 2001