Oligarchia (gr. „panowanie nielicznych”, od wyrazów oligos „nieliczny” + arche „władza”) – forma rządów, polegająca na sprawowaniu władzy przez niewielką grupę ludzi. Najczęściej wywodzą się oni z arystokracji lub bogatych rodzin, a oligarchie, w których władza opiera się na bogactwie, określa się mianem plutokracji.

Charakterystyka Najogólniej rzecz ujmując, oligarchia to rządy mogące upodabniać się do dyktatorskich, które cechują się przejęciem suwerennej roli w państwie przez wąską, uprzywilejowaną grupę, sprawującą władzę w celach egoistycznych lub korupcyjnych. Klasyczne oligarchie powstawały najczęściej tam, gdzie elita rządząca rekrutowała się z dziedzicznej kasty, wyodrębnionej z reszty społeczeństwa pochodzeniem, religią, statusem majątkowym lub prestiżem, i sprawowała władzę we własnym interesie klasowym. Z pojęciem wiąże się również żelazne prawo oligarchii sformułowane przez socjologa Roberta Michelsa, zgodnie z którym nawet organizacje o egalitarnych celach, takie jak partie polityczne i związki zawodowe, nieuchronnie wykształcają scentralizowane, oligarchiczne kierownictwo.

Historia Oligarchia występowała między innymi w wielu poleis starożytnej Grecji, w średniowiecznym państwie egipskich mameluków (oligarchia wojskowa), w Republice Weneckiej (oligarchia kupiecka), w Rzeczypospolitej szlacheckiej (oligarchia magnacka) oraz w XVIII-wiecznej Wielkiej Brytanii (oligarchia arystokratyczna).

mały|upright=0.8|Arystoteles, autor klasycznej typologii oligarchii Arystoteles w Polityce uznawał oligarchię za zwyrodniałą formę rządów, w której władzę niesprawiedliwie sprawują nie najlepsi, lecz źli. Wyróżniał cztery jej stopnie, zależne od liczebności i zamożności grupy rządzącej. Gdy umiarkowane majątki posiada stosunkowo wielu obywateli, udział we władzy zależy od cenzusu, a rządzą prawa. W miarę jak elita się kurczy, a jej bogactwo rośnie, rządzący sami decydują o obsadzie urzędów, z czasem czynią je dziedzicznymi, aż w ostatnim stopniu, bliskim monarchii, wszechwładni stają się ludzie, a nie prawa. Od oligarchii Arystoteles odróżniał arystokrację, czyli rządy ludzi najlepszych pod względem moralnym.

W Atenach od schyłku tak zwanych wieków ciemnych do wojen z Persami władzę sprawowała arystokracja, a po reformach Solona dostęp do urzędów zależał od cenzusu majątkowego i przysługiwał trzem najbogatszym z czterech klas obywateli. Oligarchiczny charakter miał też ustrój Sparty, w której rządzili dwaj królowie oraz rada starszych, zwana geruzją. W republikańskim Rzymie cechy oligarchii nosiła dominacja patrycjuszy, najznakomitszych i najbogatszych rodów mających pełnię praw politycznych i początkowo wyłączność na urzędy, podczas gdy stanowiący większość społeczeństwa plebejusze byli ich przez długi czas pozbawieni. Najstarsi patrycjusze tworzyli senat rzymski.

Oligarchia magnacka

W XVII i XVIII wieku w Rzeczypospolitej, wskutek osłabienia pozycji króla, ukształtowała się oligarchia magnacka. Najbogatsze rody możnowładcze uzyskały przemożny, jeśli nie wyłączny, wpływ na politykę zewnętrzną i wewnętrzną państwa, a z ich grona wywodzili się niemal wszyscy urzędnicy centralni. Apogeum tego układu przypadło na okres od pierwszego zerwania obrad sejmu przez pojedynczego posła w 1652 roku (Władysław Wiktoryn Siciński) do reform sejmu konwokacyjnego z 1764 roku. Posłowie odwoływali się do zasady liberum veto już wcześniej, jednak ulegali presji autorytetu królewskiego albo ich protestów nie uwzględniano.

Oligarchia współczesna mały|Władimir Putin podczas spotkania z przedstawicielami rosyjskiego biznesu (2001)

Współcześnie mianem oligarchii określa się układ, w którym wąska grupa najbogatszych przedsiębiorców wywiera nieproporcjonalny wpływ na politykę i gospodarkę, między innymi kształtując prawo i decyzje państwa na swoją korzyść. Pojęcie odnosi się zwłaszcza do Rosji i Ukrainy po rozpadzie ZSRR. Wśród państw uprzemysłowionych wskazywanych jako oligarchie wymienia się Rosję po rozpadzie ZSRR oraz Chiny po zwrocie ku gospodarce rynkowej pod koniec lat 70. XX wieku.

Rosyjscy oligarchowie zbili majątki w latach 90. XX wieku, wykorzystując słabość państwa, hiperinflację oraz prywatyzację majątku państwowego. Symbolem tego procesu stały się transakcje „pożyczki za akcje” z 1996 roku, w których w zamian za pożyczki dla rządu przejęli w ustawionych aukcjach udziały w kluczowych przedsiębiorstwach surowcowych po zaniżonych cenach. Ich poparcie pomogło Borysowi Jelcynowi wygrać reelekcję w 1996 roku. Po dojściu do władzy Władimira Putina zachowali majątki pod warunkiem rezygnacji z ambicji politycznych, a część z nich, jak Michaił Chodorkowski czy Borys Bieriezowski, utraciła aktywa lub musiała opuścić kraj. Putin utrzymał system oligarchiczny, obsadzając go jednak ludźmi ze swojego otoczenia.

Część politologów uznaje za oligarchię lub plutokrację również współczesne Stany Zjednoczone, wskazując, że duże nierówności majątkowe pozwalają elitom gospodarczym i korporacjom wpływać na politykę publiczną wbrew preferencjom większości obywateli. Debata ta nasiliła się po wyborach prezydenckich w 2024 roku. W przemówieniu pożegnalnym w styczniu 2025 roku prezydent Joe Biden ostrzegł przed kształtującą się w Ameryce oligarchią skrajnego bogactwa, władzy i wpływów oraz przed „kompleksem technologiczno-przemysłowym” zagrażającym demokracji.

Zobacz też

kleptokracja zawłaszczenie państwa korupcja polityczna tyrania magnateria

Przypisy

Bibliografia S. Ochman-Staniszewska, Od stabilizacji do kryzysu władzy królewskiej. Państwo Wazów, [w:] Między monarchią a demokracją, red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, Warszawa 1994. M. Czapliński (red.), Słownik encyklopedyczny. Historia, Wrocław 1998. Arystoteles, Polityka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, , .

Kategoria:Ustroje polityczne