thumb|Czołgi 7TP na manewrach thumb|Czołgi 1 pułku pod Lwowem w 1919 roku, w czasie wojny polsko-ukraińskiej Bronie pancerne w II Rzeczypospolitej – rodzaj wojsk Sił Zbrojnych II RP wyposażony w czołgi, tankietki, samochody pancerne oraz pociągi pancerne.

Historia thumb|Polski FT-17 z załogą w czasie defilady w Przemyślu thumb|Polskie czołgi FT-17 z 1 Pułku Czołgów podczas zmagań z Armią Czerwoną w czasie Bitwy pod Dyneburgiem, 1920

Geneza Pierwszą pancerną jednostkę regularnego Wojska Polskiego utworzono już 1919 roku w Armii Polskiej gen. Hallera we Francji. Był to 1 Pułk Czołgów, wyposażony w 120 francuskich czołgów FT-17Piwoszczuk Michał, Zarys historii wojennej 1 Pułku Czołgów, Warszawa 1935.. 17 czerwca tego roku pułk ten wraz z całym wyposażeniem powrócił do Polski z Francji w składzie armii gen. Hallera. Na garnizon pułku wyznaczono Łódź, gdzie wyładowany został transport 120 czołgów w tym 72 wyposażone w armaty i 48 w karabiny maszynoweB. Jeżewski, „1 pułk czołgów”, Warszawa 1995.. Dawało to wówczas polskim siłom zbrojnym prawdopodobnie czwarte miejsce na świecie pod względem posiadanych sił pancernych.

Wojny o granice 1919–1920 Po zakończeniu I wojny światowej w czasie serii konfliktów militarnych mających na celu utworzenie niepodległego państwa polskiego znanych jako wojny o granice oprócz francuskich czołgów pojawiło się również w polskich siłach zbrojnych szereg improwizowanych wozów pancernych. W czasie wojny polsko-ukraińskiej 1918–1919 we Lwowie utworzony został Związek Aut Pancernych w skład którego wchodziły min. „Tank Piłsudskiego” oraz Kresowiec.

W latach 1918–1919 w czasie powstania wielkopolskiego powstańcy zdobyli wozy oraz pociągi pancerne, które wykorzystywane były przez Polaków w jego trakcie, jak również w późniejszych konfliktach. Niemiecki samochód pancerny przemianowany później na „Grudzielski” został zdobyty 7 lutego 1919 przez kompanię rogozińską w czasie walk w okolicach Chodzieży. 16 lutego 1919 roku w bitwie pod Rynarzewem powstańcy zdobyli pod dowództwem Jana Tomaszewskiego pociąg pancerny „Danuta”.

Broń pancerną szeroko stosowali również powstańcy w czasie III powstania śląskiego mającego na celu przyłączenie Śląska do Polski. W czasie tych działań użyto szeregu pociągów pancernych, a także improwizowanych wozów pancernych takich jak np. „Korfanty”, Powstaniec, Doliwa, Ślązak, Woźniak-Walerus, Górny Śląsk-Alzacja.

Broń pancerną stosowano również w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Oprócz francuskich czołgów polska armia w konflikcie z Rosją sowiecką wykorzystywała także pociągi pancerne oraz 20 szt. zdobycznych wozów pancernych Putiłow-Austin, które zostały wycofane ze służby po roku 1930. Polska armia w tym okresie wykorzystywała również trzy zdobyte na Armii Czerwonej wozy pancerne typu Garford-Putiłow nazwane „Dziadek”, „Generał Szeptycki” oraz „Zagłoba”. Pojawiły się również improwizowane wozy pancerne jak np. „Lwowskie dziecko”. W okresie tym Polska wyprodukowała także ok. 17 szt. własnych samochodów pancernych Ford FT-B inż. Tadeusza Tańskiego. Była to konstrukcja oparta na podwoziu samochodu FordJanusz Magnuski, „Samochód pancerny Ford”; MMG, Warszawa 1990.

Dwudziestolecie międzywojenne thumb|Polski zmodernizowany czołg lekki Vickers Mark E typ A z 13,2 mm karabinem maszynowym Hotchkiss wz. 30 w lewej wieży podczas ćwiczeń na poligonie thumb|Czołgi Vickers Mark E typ B na defiladzie; maj 1938 Do 1925 roku w polskiej armii na szczeblu Ministerstwa Spraw Wojskowych nie było wydzielonego pionu zajmującego się bronią pancerną. Jako broń techniczna była ona podporządkowana wraz z transportem samochodowym oraz taborem kolejowym Departamentowi Technicznemu Ministerstwa Spraw Wojskowych. Według raportu Pawła Dybienki, szefa artylerii i logistyki w sztabie generalnym Armii Czerwonej, z marca 1927 (przed rozpoczęciem produkcji czołgów przez ZSRR w tym samym roku) Polska miała wówczas znacznie więcej czołgów od ZSRR i były one przydzielane do każdego batalionu piechoty o zadaniach ofensywnych. 15 maja 1930 roku Minister Spraw Wojskowych rozkazem L.dz. 226/tjn. połączył formacje czołgów, samochodów pancernych i pociągów pancernych w nowy rodzaj wojsk – bronie pancerne wydzielając je z ogółu środków technicznych używanych przez wojsko polskie. Przy sztabie dowodzenia utworzone zostało dedykowane mu Dowództwo Broni Pancernych. thumb|left|Mundur podporucznika broni pancernych z czasów II RP, kurtka skórzana wz. 36, beret wz. 36, kabura do pistoletu VIS, torba oficerska, lornetka w Muzeum Polskiej Techniki Wojskowej Do tego czasu formacje czołgów wchodziły w skład piechoty, formacje samochodów pancernych w skład kawalerii, natomiast pociągi pancerne podporządkowane były saperom kolejowym, a pod względem wyszkolenia – artylerii. Cztery lata później w skład broni pancernych włączone zostały wojska samochodowe. Bronie pancerne wchodziły w skład wojska, jak wówczas nazywano wojska lądowe. Razem z saperami i łącznością tworzyły tzw. bronie techniczne. Dopiero w 1937 roku wyodrębniony został korpus osobowy broni pancernych. Wcześniej żołnierze pełniący służbę w broniach pancernych zaliczeni byli do korpusów osobowych broni, z których się wywodzili.

Wiosną 1937 wprowadzona została reorganizacja kawalerii, w wyniku czego rozpoczęto przekształcanie jednostek kawaleryjskich w zmotoryzowane. Dla przykładu 10 Brygada Kawalerii została całkowicie zmotoryzowana i wyposażono ją w motocykle, działa, tankietki typu TKS, czołgi typu Vickers E i czołgi 7TPEugeniusz Kozłowski, Wojsko Polskie 1936–1939. Próby modernizacji i rozbudowy, Wydawnictwo MON, 1974.. W 1938 zmotoryzowany został również 1 Pułk Strzelców Konnych i razem z 24. Pułkiem Ułanów, 10. Pułkiem Strzelców Konnych i 10 Dywizjonem Artylerii Konnej podporządkowany Dowództwu Broni Pancernych. Z jednostek tych utworzono dwa zgrupowania pancerne 10 Brygadę Kawalerii oraz Warszawską Brygadę Pancerno-Motorową. W momencie wybuchu II wojny światowej armia polska posiadała jeszcze przestarzałe wówczas czołgi FT-17. Zostały one użyte w składzie trzech kompanii czołgów lekkich (wolnobieżnych) oraz jako drezyny pancerne w składzie pociągów pancernych. thumb|Polscy pancerniacy po przegranej kampanii wrześniowej internowani na Węgrzech Pomimo dużego wysiłku międzywojennego państwa polskiego w kierunku modernizacji wojska, zrealizowano ją w ograniczonym zakresie. Ze względu na ogromne koszty, rozwój broni pancernej miał wtedy wymiary niewystarczające w stosunku do rzeczywistych potrzeb obronnych. Według Stefana Mossora, wystawienie jednej wielkiej jednostki pancerno-silnikowej kosztowało w 1938 roku ok. 100 mln złotych (nie licząc kosztów utrzymania takich jak paliwo, części zamienne itp.) Koszt wyprodukowania jednego czołgu 7TP bez uzbrojenia wynosił w 1938 roku ok. 181 500 zł, a z uzbrojeniem 231 000 zł. Koszt wystawienia jednego batalionu, który składał się z 3 kompanii tych czołgów wraz z amunicją oraz garażami, wynosił 18 830 000 złPraca zbiorowa, seria „Wielki leksykon uzbrojenia. Wrzesień 1939”. tom 1. „Czołg lekki 7TP”, Edipresse Polska S.A., , s. 24.. Koszty utworzenia nowoczesnej armii odpowiednio nasyconej tego typu środkami technicznymi przekraczały możliwości przedwojennej gospodarki polskiej oraz budżetu państwa.

Broń i sprzęt thumb|Karabin maszynowy wz. 38FK, w który uzbrajano TKSy, był zdolny przebić pancerz wszystkich niemieckich czołgów w 1939 r.

W latach 20. podstawowym samochodem pancernym Wojska polskiego były francuskie samochody pancerne: Citroen-Kegresse oraz Samochód Pancerny Peugeot 1918.. Według różnych źródeł Polska zakupiła we Francji 90 szt. samochodów marki CitroenWiktor Kucharski, „Kawaleria i broń pancerna w doktrynach wojennych 1918-1939”, PWN, Warszawa, Kraków 1984, , s. 124.. oraz od 18 do 20 szt. samochodów marki Peugeot. Polska armia użytkowała również 20 szt. zdobytych w czasie wojny polsko-bolszewickiej samochodów pancernych konstrukcji rosyjskiej Putiłow-Austin, a także samochodu pancernego produkcji polskiej Ford FT-B konstrukcji Tadeusza Tańskiego. Podstawowym czołgiem w tym okresie był francuski Renault FT 17. W 1929 roku Polska armia zakupiła również 10 lub 11 szt. brytyjskich tankietek Vickers Carden Loyd Mark VI.

W latach 30. po modernizacji polska broń pancerna składała się z dwóch polskich konstrukcji tankietki TKS oraz czołgu 7 TP będących podstawą polskich sił pancernych. 7TP był unowocześnioną modyfikacją czołgu angielskiego Vickers EAdam Jońca, Wrzesień 1939. Pojazdy Wojska Polskiego. Barwa i broń, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, Warszawa 1990.. Był on pierwszym seryjnie produkowanym czołgiem z wysokoprężnym silnikiem Diesla, a także pierwszym wozem bojowym z peryskopem odwracalnym konstrukcji Rudolfa GundlachaR. Szubański, Polska broń pancerna 1939, wydawnictwo MON, 1982.. W chwili wybuchu wojny stanowił on jedną z najbardziej udanych konstrukcji w zakresie broni pancernej jednak wyprodukowano go jedynie około 140 szt. Na bazie tego czołgu polscy inżynierowie pracowali nad nowymi konstrukcjami pancernymi projektując również cięższe prototypy jak czołg 9TP, 10TP, 14TP czy 20/25TP. Konstrukcją, która miała zastąpić tankietki TKS, był prototypowy czołg polski 4TP.

Polskie dowództwo starało się uzupełnić niedostatek broni pancernej, modernizując przestarzałe już tankietki TKS, wyposażając je w najcięższe karabiny maszynowe kalibru 20 mm nkm wz. 38FK, które były zdolne do przebicia pancerzy niemieckich czołgów. Podjęto również decyzję importu zachodnich konstrukcji broni pancernych jak czołgi Vickers E oraz francuskie Renault R-35 i Hotchkiss H-35A. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński, Pojazdy Wojska Polskiego 1939, WKŁ, 1990..

W 1939 roku w jednostkach broni pancernej znajdowało się 313 czołgów lekkich (132 7-TP, 102 Renault FT-17, 38 Vickers-E, 49-50 Renault R-35), 574 czołgów rozpoznawczych (tankietki TK-3 i TKS) oraz 100 samochodów pancernych (Ursus i sp wz. 34) – w sumie 987 wozów bojowych. Dawało to Polsce 7. miejsce na świecie w ilości broni pancernej po ZSRR (ok. 10 tys.), Niemczech (3,5 tys.), Francji (3,3 tys.), Japonii (1,2 tys.), Wielkiej Brytanii (1150) i Włoszech (1 tys.)Rajmund Szubański, Początek pancernego szlaku, KIW, Warszawa 1980.. Osobną grupą polskiej broni pancernej stanowiły pociągi pancerne.

Mobilizacja w kampanii wrześniowej thumb|Czołg Renault FT 17 thumb|Samochód pancerny wz. 34 thumb|Angielski czołg Vickers E w służbie polskiej przed modernizacją thumb|Polski czołg 7TP thumb|Odrestaurowana tankietka TKS thumb|Tankietka w wersji TK-3 thumb|Samochód pancerny Ursus thumb|Prototyp czołgu pościgowego PZInż 10TP

Uzbrojenie oddziałów pancernych i motorowych Wojska Polskiego w tankietki TKS i TK-3 oraz czołgi 7TP, Renault R-35, Vickers E, FT-17 w czasie kampanii wrześniowejA. Jońca, R. Szubański, J. Tarczyński, Wrzesień 1939. Pojazdy Wojska Polskiego, Wyd. WKiŁ, Warszawa 1990, s. 28–44.: 1 Batalion Czołgów Lekkich – 49 czołgów 7TP 2 Batalion Czołgów Lekkich – 49 czołgów 7TP 21 Batalion Czołgów Lekkich – 45 czołgów Renault R-35 12 Kompania Czołgów Lekkich – 16 czołgów Vickers E 111 Kompania Lekkich Czołgów Wolnobieżnych – 15 czołgów Renault FT-17 112 Kompania Lekkich Czołgów Wolnobieżnych – 15 czołgów Renault FT-17 113 Kompania Lekkich Czołgów Wolnobieżnych – 15 czołgów Renault FT-17 121 Kompania Czołgów Lekkich – 16 czołgów Vickers E 1 Kompania Czołgów Lekkich Dowództwa Obrony Warszawy – 11 czołgów 7TP w wersji dwuwieżowej 2 Kompania Czołgów Lekkich Dowództwa Obrony Warszawy – 11 czołgów 7TP z bieżącej produkcji Państwowych Zakładów Inżynierii PZInż, które według niektórych źródeł uznaje się za wersje zmodernizowane 9TP 11 Dywizjon Pancerny – 13 tankietek TK-3 oraz 8 samochodów pancernych wz. 29 21 Dywizjon Pancerny – 13 tankietek TKS oraz 8 samochodów pancernych wz. 34-II 31 Dywizjon Pancerny – 13 tankietek TKS oraz 8 samochodów pancernych wz. 34-II 32 Dywizjon Pancerny – 13 tankietek TKS oraz 8 samochodów pancernych wz. 34-II