James Harold Wilson (ur. 11 marca 1916 w Huddersfield, zm. 24 maja 1995 w Londynie) – polityk brytyjskiej Partii Pracy, premier Wielkiej Brytanii w okresie od 16 października 1964 do 19 czerwca 1970 oraz ponownie od 4 marca 1974 do 5 kwietnia 1976.
Za rządów Wilsona nastąpił gwałtowny zwrot w polityce państwa w stosunku do związków zawodowych i organizacji pracodawców. Zatwierdzono także ustawę mającą zapobiegać dyskryminacji ze względu na płeć. Wielka Brytania wpadła jednak w kryzys finansowy. Kolejne problemy wywołała jednostronna deklaracja niepodległości ogłoszona przez białą mniejszość w Rodezji oraz walki w Irlandii Północnej. Spowodowało to utratę na cztery lata władzy przez Partię Pracy.
Wilson powrócił na fotel premiera, ale w 1976 nagle i niespodziewanie złożył dymisję, podobno ze względu na stan zdrowia. Dziś natomiast bardziej prawdopodobne jest, że dymisję wymusił brytyjski kontrwywiad MI5, który miał Wilsonowi za złe głównie politykę pojednania z Irlandią. Jeden z byłych agentów ujawnił, że MI5 organizował strajk powszechny w Irlandii Północnej, by zachwiać rządem Wilsona, a także że przy pomocy usłużnych dziennikarzy sugerowano, że premier jest agentem KGB. W ostatnich latach życia dosięgła go choroba Alzheimera.
Życiorys
Wczesne lata życia Był synem Herberta Wilsona, chemika, działacza wpierw Partii Liberalnej, a następnie Partii PracyBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 3, 7., oraz Ethel Seddon, nauczycielkiBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 3, 14.. Dzięki uzyskanemu stypendium w 1927 r. rozpoczął naukę w Royds Hall Secondary School w rodzinnym HuddersfieldBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 20.. W 1931 r. musiał na kilka miesięcy przerwać naukę z powodu ciężkiego duru brzusznego. W 1932 r. jego ojciec przeprowadził się do Spital w poszukiwaniu pracy. Wilson kontynuował więc naukę w tamtejszej Wirral Grammar School for Boys. Miał dobre wyniki w nauce, ale nie udało mu się uzyskać stypendium naukowego. Jednak dzięki wsparciu władz lokalnych udało mu się rozpocząć studia na kierunku historia współczesna w Jesus College na Uniwersytecie Oksfordzkim w 1934 rokuBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 24-29..
Na studiach Wilson zaangażował się w działalność polityczną, jednak niezbyt aktywną. Był w tym czasie związany z Partią LiberalnąBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 42-50.. Po pierwszym roku studiów zmienił kierunek na filozofię, politologię i ekonomięBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 50.. Studia ukończył z bardzo dobrymi wynikami. Po studiach pozostał na uniwersytecie i w 1937 r. został wykładowcą w New CollegeBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 59-60.. W latach 1938–1945 był zatrudniony w University College jako asystent Williama Beveridge’a. Zajmował się wówczas kwestiami bezrobocia i cyklami handlowymiPeter G. Moore, Obituary: James Harold Wilson 1916-95, "Journal of the Royal Statistical Society" 159 (1996): 165-173..
1 stycznia 1940 r. w kaplicy Mansfield College poślubił 22-letnią wówczas Gladys Mary Baldwin, która została później znaną poetkąBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 579.. Byli małżeństwem aż do śmierci Harolda. Małżonkowie mieli razem dwóch synów – Robina, który został profesorem matematyki, i Gilesa, który został nauczycielemBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 733..
Po wybuchu II wojny światowej Wilson prawdopodobnie starał się o przydział do służby wojskowej. Został jednak uznany za specjalistę i przydzielony do Służby CywilnejBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 70.. Wojnę spędził pracując jako statystyk i ekonomista w agendach rządowych odpowiedzialnych za dostawy węgla dla brytyjskiego przemysłu. W latach 1942–1944 był dyrektorem ekonomicznym i statystycznym w ministerstwie paliwa i energiiBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 77-81..
Kiedy wojna zbliżała się do końca, Wilson postanowił wystartować w wyborach parlamentarnych. Partia Pracy wybrała go jako swojego kandydata w wyborach w okręgu Ormskirk. Wilson przyjął nominację i w styczniu 1945 r. zrezygnował z pracy w Służbie Cywilnej. Do wyborów był wykładowcą ekonomii w oxfordzkim University College. W tym czasie napisał również książkę A New Deal for Coal, w której, opierając się na swoich wojennych doświadczeniach, postulował nacjonalizację tej branży przemysłu celem zwiększenia jej efektywnościBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 87-89..
Początki kariery politycznej Wybory 1945 r. zakończyły się bezdyskusyjnym zwycięstwem Partii Pracy. Do Izby Gmin dostał się również Wilson. Od razu otrzymał rządowe stanowisko parlamentarnego sekretarza w ministerstwie robót. W 1947 r. został sekretarzem handlu zamorskiego i odbył wówczas kilka podróży do Związku Radzieckiego w celu negocjacji kontraktów zaopatrzeniowychBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 91-101.. W październiku tego samego roku został członkiem gabinetu jako przewodniczący Zarządu Handlu. Miał wówczas 31 lat, co czyniło go najmłodszym członkiem gabinetu w XX wiekuBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 102-105.. Na tym stanowisku odpowiadał za zniesienie części ograniczeń wojennychBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 125-127.. W 1950 r. zmienił okręg wyborczy i od tamtej pory reprezentował okręg HuytonBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 117-118..
Wilson został wkrótce aktywnym działaczem lewego skrzydła partii i stronnikiem Aneurina Bevana. Razem z nim w kwietniu 1951 r. zrezygnował ze stanowisk rządowych w proteście przeciwko proponowanemu budżetowi oszczędności. Spowodowało to kryzys rządowy, który doprowadził do przedterminowych wyborów zakończonych porażką Partii PracyBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 158-172.. Wilson został wówczas przewodniczącym grupy stronników Bevana, jednak wkrótce odciął się od jego poglądówBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 175-176, 182-183.. W 1956 r. został kanclerzem skarbu w laburzystowskim gabinecie cienihttps://members.parliament.uk/member/1016/career. W 1959 r. został dodatkowo przewodniczącym parlamentarnej komisji wydatków publicznychBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 228.. W tym czasie był stronnikiem centrysty, Hugh Gaitskella, którego poparł w 1955 r. w wyborach na lidera partii przeciwko BevanowiBen Pimlott, Harold Wilson, HarperCollins, 1992, s. 192-197..
W 1960 r., korzystając z porażki Partii Pracy w wyborach parlamentarnych rok wcześniej, Wilson wystartował w wyborach na lidera partii, ale przegrał z Gaitskellem. W 1962 r. bez powodzenia kandydował na stanowisko wiceprzewodniczącego partii – przegrał wówczas z George’em Brownem. W 1961 r. został ministrem spraw zagranicznych w laburzystowskim gabinecie cieni. Po niespodziewanej śmierci Gaitskella w 1963 r. Wilson został kandydatem lewego skrzydła partii w wyborach lidera. Po pokonaniu George’a Browna i Jamesa Callaghana Wilson został 14 lutego 1963 r. nowym liderem Partii Pracy.
Jako lider laburzystów Wilson poświęcił się odbudowie wizerunku Partii Pracy jako partii zwartej i godnej zaufania. W manifeście wyborczym z 1963 r. postulował innowację technologiczną i przemysłową, skuteczność na wszystkich poziomach administracji i otwarcie na młode pokolenie. Wilsonowi sprzyjały podziały w łonie Partii Konserwatywnej i skandale w jakie byli zamieszani jej czołowi politycy (patrz – afera Profumo). Mimo to wybory 1964 r. zakończyły się tylko minimalnym zwycięstwem Partii Pracy, która uzyskała o 13 mandatów parlamentarnych więcej niż Partia Konserwatywna. Harold Wilson został kolejnym premierem Wielkiej Brytanii.
Premier Wielkiej Brytanii thumb|Harold Wilson z żoną na spotkaniu z prezydentem Richardem Nixonem (1970). Minimalna przewaga jaką Partia Pracy uzyskała w Izbie Gmin nie sprzyjały stabilnemu rządzeniu. Z tego powodu już w 1966 r. odbyły się przedterminowe wybory. Partia Pracy przeprowadziła żywą i agresywną kampanię wyborczą, oskarżając poprzedników o spowodowanie trudności ekonomicznych z którymi musiał teraz borykać się rząd. Potwierdzono konieczność radykalnych zmian, zwłaszcza w sferze przemysłu. Tym razem wybory przyniosły zdecydowaną wygraną laburzystów, których przewaga w parlamencie nad Partią Konserwatywną wyniosła 111 mandatów.
Rząd Wilsona od początku zajął się wprowadzeniem w życie planowej polityki uzdrowienia gospodarczego. W tym celu tworzono liczne nowe ministerstwa, które miały pobudzić inicjatywy ekonomiczne i czuwać nad wdrażaniem dyrektyw rządowych. Jednak nierównomierny bilans handlowy oraz wzrastająca inflacja prowadziły do pogorszenia się sytuacji gospodarczej. W 1966 r., korzystając z poparcia związków zawodowych, rząd doprowadził do przyjęcia Price and Income Act, który dawał mu kontrolę nad cenami i płacami. Nie przyniosło to jednak spodziewanych rezultatów i w 1967 r. rząd został zmuszony do dewaluacji funta, co opóźniło perspektywy odnowy ekonomicznej. W 1969 r. upadł projekt reformy przemysłu storpedowany przez związki zawodowe, które obawiały się utraty dotychczasowych wpływów.
Pomimo trudności ekonomicznych rząd Wilsona przystąpił do wprowadzania ulepszeń w prawodawstwie socjalnym, zwłaszcza w sferze edukacji i opieki społecznej. W programie laburzystów znalazł się również postulat popierania wolnej imigracji, zwłaszcza imigracji obywateli krajów należących do Wspólnoty Narodów. Jednak narastająca krytyka zmusiła rząd do wycofania się z tego postulatu i zaostrzenia polityki imigracyjnej. W sferze edukacji rząd popierał tworzenie nowych uniwersytetów i szkół publicznych. Za kadencji Wilsona znacząco zwiększyła się liczba kobiet na wyższych uczelniach. Zmieniono również system szkolenia nauczycieli. W 1966 r. Wilson został kanclerzem nowo utworzonego uniwersytetu w Bradford. Pozostał na tym stanowisku do 1985 r.
Polityka zagraniczna Wielkiej Brytanii w tym okresie została zdominowana przez jednostronną deklarację niepodległości Rodezji. Rząd brytyjski potępił inicjatywę lidera białej mniejszości Iana Smitha i nałożył sankcje na niepokorną kolonię, ale nie przyniosły one żadnych rezultatów. Brak osiągnięć na tym polu spowodował pogorszenie stosunków Wielkiej Brytanii z innymi członkami Wspólnoty Narodów, zwłaszcza z krajami afrykańskimi. W 1966 r. rząd złożył drugie podanie o przyjęcie Wielkiej Brytanii do EWG, ale podobnie jak za pierwszym razem podanie zostało zawetowane przez Francję. W 1967 r. Wilson ogłosił wycofanie brytyjskich wojsk ze strefy „Na wschód od Suezu” (czyli głównie z Azji Południowo-Wschodniej).
W 1969 r. wybuchł z całą mocą utajony do tej pory kryzys w Irlandii Północnej. Prowincja pogrążyła się w walkach między katolikami i protestantami. Londyn próbował przekonać autonomiczne władze w Belfaście do ustępstw na rzecz katolików, ale stanowczy sprzeciw protestanckich radykałów uniemożliwił jakiekolwiek próby znalezienia kompromisu. W kwietniu 1970 r. na prośbę władz w Belfaście rząd brytyjski wysłał do Irlandii Północnej oddziały wojskowe w celu zaprowadzenia porządku.
W opozycji i powrót do władzy Nieudana polityka gospodarcza, niepowodzenia w polityce zagranicznej i kryzys w Irlandii Północnej spowodowały, że Partia Pracy przegrała wybory w 1970 r. Nowym premierem został konserwatysta Edward Heath. Jego rząd jednak również nie potrafił sobie poradzić z problemami gospodarczymi i w 1974 r. wybory ponownie wygrali laburzyści, jednak uzyskali minimalną przewagę nad konserwatystami (301 mandatów wobec 296). Stabilne rządy były w takich warunkach niemożliwe i już w październiku odbyły się nowe wybory, również wygrane przez Partię Pracy, która powiększyła swoją przewagę na Partią Konserwatywną (319 wobec 276 mandatów).
thumb|left|200px|Sztandar z herbem lorda Wilsona of Rievaulx w kaplicy Jesus College w Oksfordzie