mały|Głowa z Arles, fragment rzymskiej rzeźby, najprawdopodobniej kopii posągu Fryne ze świątyni delfickiej
Fryne (gr. Phrýnē, IV w. p.n.e.) – grecka hetera z Aten, bohaterka wielu anegdot antycznych pisarzy. Z tego powodu bywa uznawana za najsłynniejszą heterę starożytnej Grecji.
Przyjmuje się, iż była kochanką Praksytelesa, któremu pozowała do rzeźby Afrodyty z Knidos, jak i zapewne kilku innych dzieł. Liczne przekazy mówią o jej wyjątkowej urodzie, dowcipie i bogactwie, aczkolwiek wiarygodność wielu spośród nich budzi wątpliwości. Zdarzeniem historycznym, którego autentyczność budziła wątpliwości, był proces Fryne przed ateńskim sądem, kiedy to oskarżono ją o bezbożność, a uniewinnienie miał zapewnić gest obrońcy, Hyperejdesa, który odsłonił jej piersi, by wpłynąć na sędziów (najpewniej jednak nic takiego nie miało miejsca, a jest to jedynie późniejsze ubarwienie całego procesu).
Postać tej hetery od czasów nowożytnych była przywoływana w malarstwie, rzeźbie, utworach literackich i muzycznych oraz – w XX wieku – kinematografii.
Życiorys Fryne
mały|Afrodyta knidyjska – rzymska kopia rzeźby Praksytelesa, do której pozowała Fryne
Pochodziła z Tespiów w Beocji. Była córką niejakiego Epiklesa, nosiła imię Mnesarete (gr. Mnēsarétē, „ta, która nie zapomina o cnocie”); ; ; .. Dokładne lata jej życia nie są znane.. Być może urodziła się około 384 roku. jako datę jej narodzin podaje rok 371.. W młodym wieku, możliwe, że jeszcze jako dziecko, opuściła rodzinne polis, prawdopodobnie przed jego zburzeniem w roku 371 przez Tebańczyków; ; ., choć niewykluczone, iż stało się to już po zniszczeniu Tespiów..
Trafiła do Aten, gdzie żyła jako metojka, początkowo w biedzie. Podobno utrzymywała się ze zbierania ziół lub sprzedaży kaparów. Następnie została flecistką, a w niedługim czasie – heterą. Wówczas zaczęła być znana jako Fryne (gr. „ropucha”)Nie była jedyną heterą noszącą taki przydomek, określenia odnoszące się do zwierząt był dość powszechne wśród nich, ; . Ponadto wiadomo, iż młode hetery przyjmowały jako pseudonimy imiona tych bardziej znanych, . – nazywano ją w ten sposób ze względu na jej bladą (czy też nieco żółtawą) cerę, w każdym razie jaśniejszą, wyżej cenioną. Wysuwano także przypuszczenie, iż źródłem tego przydomku miały być kształty jej ciała; ; ; ..
Miała wyróżniać się urodą i zyskała spore powodzenie. Podobno określano ją także przydomkami Charybda lub Sēstos („sito”), z racji bogactw przeciekających jej przez palce, z których „odsiewała” mężczyzn. Wiarygodność licznych anegdot na temat majątku, jaki zgromadziła, należy oceniać z dużą ostrożnością; ; ; ; ; ; .. Dyktowała różne ceny za swoje usługi. Antyczne źródła podają, iż niekiedy były to wysokie kwoty, jak sto drachm lub dwa statery złota; ; ;..
Wybrednie dobierała sobie towarzystwo, obracając się wśród elity intelektualnej Aten, wiążąc się z artystami, pisarzami i mówcamiAdolf Furtwängler poruszając problematykę osoby innego rzeźbiarza Kefisodotosa, uznał go za starszego brata Praksytelesa, który również miał romansować z Fryne. Większość historyków sztuki zidentyfikowała go jednak jako ojca Praksytelesa, ... Wśród jej kochanków wymieniano jednego z członków Areopagu, mówcę i polityka HyperejdesaPotwierdzenia romansu Fryne z nim dopatrywano się we fragmencie jego mowy w obronie hetery, co jednak mogło być wynikiem błędnego odczytania tekstu, sam zaś związek mógł być wymysłem późniejszych pisarzy, . oraz rzeźbiarza Praksytelesa; ; ; .. Związek z tym ostatnim przyniósł Fryne największy rozgłos, jakkolwiek wysuwano wątpliwości co do autentyczności ich romansu. Najprawdopodobniej towarzyszyła mu w podróży do Azji Mniejszej i pozowała do jego dzieł, przede wszystkim do posągu Afrodyty z Knidos – pierwszego pełnego kobiecego aktu w sztuce greckiej; ; ;; .. Jakkolwiek zaraz po powstaniu rzeźba ta wzbudzała zachwyt, nie brakowało negatywnych komentarzy, obruszających się na zupełną nagość bogini, jak i surowo oceniających nadanie jej rysów hetery..
Rozgłos Fryne zapewniły także inne dzieła Praksytelesa, które ofiarowała do różnych świątyń. Jak podają Pauzaniasz i Plutarch, do sanktuarium Erosa i Afrodyty w rodzinnych Tespiach przekazała posągi obu tych bóstwStrabon, w przypadku rzeźby Erosa, przypisywał ufundowanie jej flecistce Glykerze, kochance malarza Pausjasza, ; . oraz samej siebie jako kapłanki Afrodyty; .. Natomiast świątyni w Delfach ofiarowała swoją podobiznę, również dłuta Praksytelesa, wykonaną ze złoconego brązuNiektóre opracowania, jak na przykład i , podają, że posąg wykonany był ze złota. Ufundowanie tej rzeźby przypisywano także wielbicielom hetery, . Jeśli chodzi o formę podobizny Fryne, to stwierdza, iż był to akt. (być może była to kopia wizerunku z Tespiów); ; .. Umieszczono ją na marmurowej kolumnie z napisem „Fryne, córka Epiklesa, Tespijka”. (względnie „Fryne, sławna mieszkanka Tespii”.). Postawienie tego posągu pomiędzy podobiznami królów – Filipa Macedońskiego i Archidamosa ze Sparty – wywołało spore oburzenie; ; .. Wybór takiego miejsca odczytywano jako akt uwielbienia dla niej. lub wyraz wdzięczności za udział w pracach Praksytelesa, które wzbogacały grecki świat pięknymi rzeźbami..
Epizodem, który uznawany jest za najsłynniejszy w jej życiu (poza pozowaniem do posągu Afrodyty), był proces w Atenach, jakkolwiek wysuwano wątpliwości co do jego historyczności; ; .. Uznaje się jednak, iż faktycznie miał miejsce z racji wzmianek o nim w wielu niezależnych źródłach z epoki., choć jego dokładna data nie jest znana – przyjmuje się, iż odbył się 347 lub 345 rok; ., ewentualnie między 350 a 340 rokiem.. Fryne stanęła przed sądem (najpewniej trybunałem sądu ludowego) pod zarzutem bezbożnościByć może oskarżenie łączyło bezbożność z zarzutem, który można określić jako zdradę stanu wobec polis, bowiem życie religijne było ściśle związane z życiem politycznym starożytnych Greków, .. Wyrazem tego miało być wprowadzenie przez nią kultu Dionizosa Plutona (najpewniej był to tracko-frygijski bożek Isodaites, demon szału, choć niewykluczone, iż chodzi jakieś rodzime bóstwo, na co może wskazywać greckie imię), o tajemnym charakterze, ograniczonym do grupy wybranych osób, w ramach którego praktykowano wyuzdane obrzędy podaje, iż aktem bezbożności za który ją oskarżono było pozowanie do posągu Afrodyty.. Z oskarżeniem wystąpił Euthios, podobno odrzucony przez nią czy też oburzony ceną, jakiej domagała się od niego za swe usługi. Jej obrony, w sprawie zagrożonej śmiercią lub wygnaniem, podjął się Hyperejdes i ostatecznie Fryne została uniewinniona. O ile jego udział w procesie nie budzi wątpliwości, to już sposób, w jaki doprowadził do wydania korzystnego wyroku, posługując się jej urodą, wydaje się anegdotyczną opowiastką; ; ; ; ..
Oskarżenie dotyczące wprowadzania kultu Isodaitesa było związane z ambiwalentnym postrzeganiem w Atenach nowych kultów, jak również z podejrzliwym traktowaniem wszelkich nieformalnych grup, które zbierały się potajemnie. Być może sprawa miała drugie, polityczne dno, związane z rywalizację stronnictw anty- i promacedońskiego. Z drugim z nich związani byli, występujący po stronie oskarżenia, Aristogejton (przeciwnik Demostenesa i Hyperejdesa) oraz Anaksymenes z Lampsakos, autor mowy oskarżycielskiej. Niewykluczone, iż w przypadku procesu hetery doszło do nadużycia procedury, czym mogła być próba zarzucenia jej zdrady stanu..
Posąg, który Fryne ofiarowała do Delf, wiązany jest z procesem, jego wykonanie datuje się bowiem na około 345 rok i być może było to ekswoto dla Apolla za pomyślne zakończenie sprawy; ..
Data jej śmierci pozostaje nieznana, wedle anegdotycznego przekazu miała w 335 roku proponować Aleksandrowi Macedońskiemu odbudowę Teb. Niektóre opracowania podają, iż żyła jeszcze w 316 roku; ; ..
Fryne w kulturze mały|Scena sądu nad heterą – José Frappa, Fryne, 1904
Literatura antyczna Z jej postacią starożytni pisarze wiązali dużą liczbę anegdot, przez co bywa uznawana za najsłynniejszą heterę starożytnej Grecji, znaną z urody i błyskotliwości oraz słynnych kochanków; .. Większa część z tych opowieści nie pochodzi z czasów współczesnych Fryne, na ogół nie są też prawdziwe, choć mogą opierać się na jakiś wcześniejszych przekazach, ubarwionych czy też zniekształconych. Głównym źródłem takich informacji na jej temat jest zbiór biografii heter, opracowany przez Atenajosa i dołączony do jego dzieła Uczta mędrców. Zebrał w nim ze wszystkich znanych sobie utworów wszelakie wzmianki dotyczące tej grupy prostytutek.. Z tego dzieła pochodzą najbardziej znane anegdoty o Fryne.
mały|Głowa z Aten, fragment rzymskiej rzeźby, najprawdopodobniej kopii posągu Fryne ze świątyni delfickiej
Jedna z nich dotyczy sposobu obrony, zastosowanego przez Hyperejdesa w trakcie jej procesu. Kiedy ten zakończył wygłaszanie mowy obrończej, która w późniejszych latach była ceniona w ateńskich szkołach retorykiZachowały się z niej tylko pojedyncze fragmenty. Ich tłumaczeniu na język polski z komentarzem opublikowano w: . Mowę tę przełożył na łacinę Messala Corvinus, ., nie mając pewności, czy przekonał sędziów, ściągnął z Fryne część szaty i obnażył jej piersi. Następnie zaapelował, by darować życie tej kapłance bogini miłości, jak ją określił, i przestrzegł przed wydaniem wyroku skazującego, który byłoby obrazą dla Afrodyty. Oszołomieni sędziowie, urzeczeni pięknem podsądnej lub przestraszeni groźbą gniewu bogini, podjęli decyzję o uniewinnieniu heteryAtenajos dodał, iż po tym procesie, uchwalono w Atenach prawo zabraniające podsądnemu pojawiania się przed sędziami i wznoszenia lamentacji, w czym jednak mijał się z rzeczywistością, .; ; ; ; .. Wedle odmiennej wersji tej anegdoty, przekazanej przez Kwintyliana, to sama Fryne, błagając o litość płaczem i załamywaniem rąk, odsłoniła swój biust, przypadkowo lub celowo; ..
Inna z opowieści jej poświęconych wiąże się z postacią Aleksandra Macedońskiego. Hetera miała zaproponować władcy odbudowę Teb, którą zobowiązała się pokryć z własnego majątku. Postawiła jednak jeden warunek – na murach miasta miała się znaleźć tablica z napisem: „Co zburzył Aleksander, to odbudowała hetera Fryne”; ; .. Podaje się także, iż propozycję tę złożyła nie Aleksandrowi, lecz Kassandrowi w 316 roku.. Wedle kolejnej z anegdot, filozof Krates miał surowo ocenić umieszczenie podobizny hetery w Delfach, nazywając ją „pomnikiem rozwiązłości Hellenów”. lub „pomnikiem braku umiaru”.
Oprócz tych najbardziej popularnych historyjek Atenajos oraz inni autorzy antyczni przytaczali szereg innych opowieści, z których część miała ilustrować inteligencję i dowcip hetery – szczególnie zamiłowanie do gier słownych, jak również jej skromność w życiu codziennym.. Wedle tych przekazów Fryne nie korzystała nigdy z łaźni publicznych, po ulicach zaś chodziła szczelnie odzianaWzmiankę Atenajosa o jej ubiorze można jednak interpretować nie jako przejaw skromności i ukrycia wyglądu, lecz coś zupełnie przeciwnego – podkreślanie kształtów ciała przez obcisły strój, .. Wobec ogółu mieszkańców Aten miała obnażyć się tylko podczas misteriów eleuzyńskich lub w trakcie święta Posejdona, kiedy to wykąpała się nago w morzu; .. To zachowanie tłumaczono jako wyraz pobożności, dokonania rytualnego oczyszczenia. lub też chęć odegrania przed Ateńczykami narodzin Afrodyty.. Opowiadano także, że nigdy nie używała szminek, co szczególnie się podobało. Pewnego razu podczas uczt zaproponowała innym heterom zanurzanie ust w wodzie, dzięki czemu na ich tle wypadła korzystniej, wszystkie bowiem się rozmazały;; ..