thumb|350px|Przewodniczący Mao jest Czerwonym Słońcem w Naszych Sercach – przykład propagandy maoistycznej Maoizm () – wariant ideologii komunistycznej, rozwinięcie marksizmu-leninizmu opartego na ideach przywódcy Komunistycznej Partii Chin Mao Zedonga.. Maoizm jako odrębna ideologia ujawnił się w 1958 r. proklamowaniem kursu „trzech czerwonych sztandarów” (alternatywna wobec radzieckiej drogi budowy komunizmu). Po rozbiciu radykalnej „bandy czworga” przez pragmatyków (1976–1977) został praktycznie wyparty przez dengizm, który w latach 90. XX w. uzupełniła Zasada Trzech Reprezentacji Jiang Zemina. Maoizm przyjęły m.in. komunistyczne partie w Chinach, Albanii, Malezji, Indonezji, Tajlandii, Birmie, Indiach (Komunistyczna Partia Indii – Marksistowsko-Leninowska), Nepalu (Komunistyczna Partia Nepalu (Maoistowska)), Australii, Peru (Sendero Luminoso). Najsilniejsze wpływy w Europie Zachodniej zdobyli maoiści w Holandii, Portugalii, Belgii i Norwegii. Wśród polskich komunistów zwolennikiem maoizmu był Kazimierz Mijal. Maoizm inspirował też ruchy kontestacyjne w rozwiniętych krajach kapitalistycznych (Maj 1968) i organizacje partyzanckie w wielu krajach Trzeciego Świata..
Wstęp Maoizm, choć opierał się na importowanym z Europy marksizmie, ukształtował się pod wpływem chińskiej tradycji intelektualnej.. Mao już na VI Plenum KC KPCh w październiku 1938 r. postulował „schińszczenie marksizmu” przez nadanie mu „specyficznych cech chińskich”:
„Marksizm powinien przybrać narodową formę, zanim może być zastosowany. Nie ma takiego pojęcia jak abstrakcyjny marksizm, istnieje tylko marksizm konkretny. To, co my nazywamy konkretnym marksizmem – jest marksizmem, który przybrał narodową formę”Za: Aleksiej Rumiancew, Źródła i ewolucja „idei Mao Tse-tunga”, Warszawa 1974, s. 34–35..
Mao Zedong w latach 1943–1976 był liderem Komunistycznej Partii Chin. Maoizm nie tylko wpłynął na rozwój ustroju Chin, lecz na światowy ruch komunistyczny doprowadzając do powstania tzw. nurtu antyrewizjonistycznego. Ruchy maoistowskie istnieją w bogatych krajach kapitalistycznych, jak i państwach trzeciego świataJanusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 131..
Geneza Pierwszym impulsem do wyodrębnienia się maoizmu z proradzieckiego ruchu komunistycznego były wydarzenia 1927 r., gdy prawica Kuomintangu zerwała sojusz z Komunistyczną Partią Chin i zmasakrowała kadry komunistówWitold Rodziński, Chiny w ogniu. Rewolucja w latach 1925–1927, Wrocław-Warszawa 1983, s. 152–155.; wydarzenia te wykazały błędność narzuconej przez Komintern strategii frontu narodowego. Niedobitki komunistów uszły na wieś, gdzie rozpoczęły zbrojną walkę partyzancką w oparciu o masy chłopskie („długotrwała wojna ludowa”)Problemy wojskowości w teorii i praktyce maoizmu, pod red. D. Wołkogonowa i A. Antosiaka, Warszawa 1980, s. 58–98.. Zrodzony w warunkach wojny domowej maoizm od początku cechował się militaryzmem i jawnym dążeniem do monopolu władzy.
Już w 1938 roku na VI Plenum KC KPCh, Mao proponował schińszczenie marksizmu i nadanie mu specyficznych cech chińskich. Mao uważał, że marksizm powinien przybrać cech narodowychAleksiej Rumiancew, Źródła i ewolucja „idei Mao Tse-tunga”, Warszawa 1974, s. 34–35..
Po zdobyciu władzy w Chinach maoiści stanęli przed zadaniem przeprowadzenia industrializacji ogromnego i zacofanego kraju; brak środków własnych i niemożność uzyskania wydatnej pomocy z zewnątrz zmusił ich do przyjęcia zasady „opierania na własnych siłach”, co w praktyce oznaczało dokonywanie pierwotnej akumulacji kapitału kosztem bieżących potrzeb ludności; Chińczykom narzucono ascetyczny styl życia w imię szczęścia przyszłych pokoleń. Model ten doprowadził do konfliktu z wyżej rozwiniętym ZSRR:
„Chińczycy [...] rozpaczliwie potrzebowali inwestycji aby stworzyć nowe przemysły od zera, używali najbardziej prymitywnych metod, jeśli było to konieczne, i chcieli utrzymać standard życia najniżej jak to możliwe. Rozbieżne interesy doprowadziły do narastającej ostrości sporów o podział zasobów, a z ekonomicznych różnic wyrosły różnice ideologiczne. [...] Rosyjska biurokracja potrzebowała ostrego odwrotu od stalinowskiej ideologii niekończącego się poświęcenia i nieustającej mobilizacji. Chińczycy, jeszcze na etapie pierwotnej akumulacji, potrzebowali takiej ideologii bardziej niż kiedykolwiek”Chris Harman, Posłowie: Od Stalina do Gorbaczowa [w:] Tony Cliff, Państwowy kapitalizm w Rosji: od Stalina do Gorbaczowa, Warszawa 1991, s. 244..
Drugą przyczyną zerwania z ZSRR były mocarstwowe ambicje Chin, niegodzących się na rolę satelity. Na Naradzie Partii Komunistycznych i Robotniczych Świata w Moskwie w 1960 r. delegacja KPCh potępiła radziecką politykę „pokojowego współistnienia”, w 1963 chińska prasa oskarżyła ZSRR o restaurację kapitalizmu, w 1964 ChRL wystąpiła z pretensjami terytorialnymi wobec ZSRR; równocześnie głoszono, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin („Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu”)Andrzej Halimarski, Trzy kręgi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 78, 213..
Podstawowe elementy Wojna Ludowa i linia mas: partia, zarówno w polityce, jak i walce rewolucyjnej, nie musi być oddzielona od mas ludowych. Aby przeprowadzić udaną rewolucję, najważniejszym zagadnieniem muszą być żądania stawiane przez masy. Nowa Demokracja: w tak zwanych krajach zacofanych socjalizm nie może być wprowadzony, zanim kraj nie przejdzie przez okres, w którym nastąpią warunki poprawy materialnej – nie może być to bowiem proces przeprowadzony przez burżuazję. Sprzeczności jako najważniejsze cechy społeczeństwa: społeczeństwo jest zdominowane przez wiele sprzeczności, które wymagają różnych strategii. Rewolucja jest konieczna, aby całkowicie rozwiać antagonistyczne sprzeczności, takie jak między pracą a kapitałem. Rewolucja kulturalna: rewolucja nie wymazuje ideologii burżuazyjnej; walka klasowa trwa, a nawet nasila się w czasie budowy socjalizmu. Dlatego musi być prowadzona ciągła walka z ideologiami burżuazyjnymi i ich korzeniami społecznymi. Rewolucja kulturalna jest skierowana także przeciwko tradycjonalizmowi. Trzy światy: w okresie zimnej wojny dwa imperialistyczne państwa: Stany Zjednoczone i Związek Radziecki tworzyły „pierwszy świat”. Drugim światem były pozostałe kraje imperialistyczne znajdujące się pod wpływami USA czy ZSRR, a zatem odpowiednio: kraje NATO i Układu Warszawskiego. Do trzeciego świata zalicza się wszystkie kraje antyimperialistyczne. Zarówno pierwszy, jak i drugi świat wykorzystują kraje trzeciego świata, jednak to pierwszy świat odgrywa rolę dominującą, zaś drugi świat jest podporządkowany krajom pierwszego. Robotnicy w krajach pierwszego i drugiego świata zostali „wykupieni” przez imperializm, tym samym zapobiegli rewolucji socjalistycznej. Z tego powodu rewolucja najczęściej pojawia się w krajach trzeciego świata, osłabia to imperializm i otwiera drogę do rewolucji w innych krajachMaoism Glossary of Terms, Encyclopedia of Marxism..
Założenia Maoizm był niespójny, co wynikało z programowego antyintelektualizmu Mao (charakterystyczna przypowieść o wyższości Dziadka Głupiego nad Dziadkiem Mądrym)Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 270.. Mao podkreślał, że: „Słuszne idee człowieka pochodzą jedynie ze społecznej praktyki”, a nie z wiedzy książkowejWyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 276.. Według Janusza Janickiego ruch maoistowski kształtował się poza kręgiem tradycji marksistowskiej, sam Mao miał nie znać prac klasyków marksizmu, poza nielicznymi tłumaczeniami chińskimi niektórych prac Marksa, czy Engelsa (a także Lenina)Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 132.. Mao jednak przyjął część terminologii i słownictwa marksistowskiego. Większy od marksizmu wpływ na idee Mao wywarł konfucjanizm (później przez niego krytykowany) i tradycyjne filozofie chińskieJanusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 132-133.. W niektórych tezach Mao pozostawał krytyczny wobec myśli Lenina, m.in. poparł koncepcję mechanicznego determinizmu, która została przez Lenina odrzuconaJanusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s. 136..
Maoistowska filozofia akcentuje marksowskie prawo „jedności i walki przeciwieństw” głosząc, że „sprzeczne strony nie mogą istnieć izolowane jedna od drugiej”Mao Tse-tung, Dzieła wybrane, Warszawa 1955, t. 2, s. 366.. Zdaniem maoistów wszystko, co dzieje się w świecie, jest wynikiem sprzeczności i do nich się sprowadza: „Sprzeczność i walka są powszechne i absolutne”Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 73.. Następstwem tej tezy był pogląd, że naturalnym stanem życia społecznego jest walka, a równowaga może być tylko etapem przejściowym szybko prowadzącym do pojawienia się nowych przeciwieństw („walka między nowym a starym, między słusznym a błędnym nie ustanie nigdy”)Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 272.. Co więcej, prawidłowość ta dotyczyć miała także socjalizmu, w którym motorem miały być „sprzeczności w łonie ludu”, prowadzące do odradzania się walki klasowej. Mao podkreślał, że nawet w warunkach dyktatury proletariatu „walka klasowa między proletariatem a burżuazją w dziedzinie ideologii będzie trwać długo i przebiegać zygzakami”Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 22–23..
Oznaczało to uznanie równorzędności „bazy” (sił wytwórczych) i nadbudowy (stosunków produkcji i kultury) – jak pisał „Renmin Ribao” (30 XI 1971 r.): „w pewnych warunkach stosunki produkcji i nadbudowa 'mogą z kolei występować w głównej, decydującej roli'”Aleksiej Rumiancew, Źródła i ewolucja „idei Mao Tse-tunga”, Warszawa 1974, s. 75.. Takie postrzeganie rzeczywistości nadawało maoizmowi charakter woluntarystyczny – w jego ujęciu rzeczywistość podporządkowana jest człowiekowi, jego myśli, woli i działaniuMao odwoływał się tu do „aktywizmu” Lenina, który wbrew obowiązującemu w II Międzynarodówce poglądowi o obiektywnym automatyzmie procesów dziejowych zwrócił uwagę na rolę subiektywnej aktywności ludzkiej.. Mao pisał o „przenoszeniu gór”: „jeżeli masy ludowe całego kraju powstaną, żeby razem z nami znieść te góry, czemu to nie moglibyśmy ich znieść?”Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona Książeczka), Wrocław 2005, s. 271.. Stąd brały się takie koncepcje jak „wielki skok”, czyli próba dogonienia krajów rozwiniętych w ciągu 5 latNajnowsza historia Chin 1917-1976, pod red. M.I. Sładkowskiego, Warszawa 1976, s. 444–478., czy typowe dla maoistów uparte dążenie do rewolucji bez względu na okoliczności.