Abram Fiodorowicz Ioffe (Joffe) (pisany też jako Joffé lub Yoffe, ros. Абрам Фёдорович Иоффе; ur. w Romnach, zm. 14 października 1960 w Leningradzie) – rosyjski i radziecki fizyk, członek rzeczywisty Rosyjskiej Akademii Nauk i Akademii Nauk ZSRR, wiceprezydent Akademii Nauk ZSRR, laureat Nagrody Stalinowskiej I stopnia i trzykrotnie Orderu Lenina, członek Międzynarodowego Kongresu Solvaya, społecznik Leningradu, członek WKP(b)/KPZR i ciał kolegialnych ZSRR, organizator nauki, znany jako ojciec półprzewodników i ojciec fizyki radzieckiej, współtwórca rosyjskiego i radzieckiego czasopiśmiennictwa naukowego, popularyzator nauki, doktorant i współpracownik Wilhelma Röntgena.
Wniósł znaczny wkład do fizyki i technologii półprzewodników i ciał krystalicznych, korpuskularnej teorii światła i jej podstaw doświadczalnych. Stworzył petersbursko-leningradzką szkołę naukową Instytutu Fizyko-Technicznego imienia A.F. Ioffego Rosyjskiej Akademii Nauk i zespół placówek naukowo-badawczych ukierunkowanych na zastosowania przemysłowe w warunkach komunizmu radzieckiego okresu stalinizmu. Podczas wielkiej wojny ojczyźnianej, ewakuacji Prezydium Akademii Nauk ZSRR i części laboratoriów Instytutu do Kazania wskutek blokady Leningradu, zapoczątkował radziecki program nuklearny.
Życiorys Tło rodzinne Urodzony jako Awrum (Awraam, Awraham) Fajwisz-Izraiłewicz, Awraam-Izraił Fajwiszewicz lub Awraam Izraiłewicz w rodzinie żydowskiej, w miejscowości Romny w guberni połtawskiej (obecnie obwód sumski) na Ukrainie, należącej do Cesarstwa Rosyjskiego. Wskutek oskarżeń o zamach bombowy, w którym zginął cesarz Aleksandr II, w 1881 roku w Romnach miał miejsce pogrom Żydów. W 1882 roku Aleksandr III zatwierdził antyżydowskie tzw. prawa majowe na kolejne 30 lat.
Ojciec, Fiodor Wasiljewicz Ioffe, urodzony Fajwisz-Izraił Wulfowicz, Izraił-Fajwisz Wulfowicz, Srol-Fajweł Wulfowicz lub Srul-Fajwisz Wulfowicz, w mieszczańskiej rodzinie rzemieślników litewskiego miasteczka Rogów powiatu wiłkomierskiego guberni kowieńskiej, przedsiębiorca, kupiec 2. gildii i księgowy prywatnego biura bankowego, agent ubezpieczeniowy miejscowego Pierwszego Towarzystwa Ubezpieczeń Przeciwpożarowych, nie miał wykształcenia wyższego, cieszył się ogólnym szacunkiem, jego praca zapewniała wystarczający byt rodzinie, zmarł w 1898 roku w wieku 46 lat. Jego rodzicami byli syn kupca Wulf Mortchelewicz Ioffe i Rochl-Genja Szaweł-Wolfowna Ioffe, rodzina mieszkała w litewskim mieście Kowno.
Stryj Émile Joffé, urodzony Efroim-Zelman Wulfowicz, fotograf Kodak w Paryżu, złoty medalista salonu fotograficznego w Nicei w 1899 roku, twórca czeskiej kinematografii, w latach 1896–1897 słynny z pokazów kinematograficznych w Pradze, uzdrowiskach Karlowe Wary i Cieplice, miastach Bílina, Trutnov i Písek. W latach 1897–1905 mieszkał w pensjonacie Vila Ludmila uzdrowiska górskiego Jańskie Łaźnie, obrazował życie mieszkańców, szlak turystyczny Karkonoskiego Parku Narodowego, ogrom szkód powodziowych z lipca 1897 roku w miejscowości Szpindlerowy Młyn, gdy po kilkudniowych obfitych ulewach w Karkonoszach i Górach Izerskich wylewy Łaby i jej lewych dopływów rozrywały skały i niszczyły domy, w Czechach zginęło 120 osób i wynikła powódź w Kotlinie Jeleniogórskiej. Od 1908 roku mieszkał w uzdrowiskach Alp Retyckich, w 1913 roku osiadł w Merano we włoskich Sarntaler Alpen, w 1938 roku faszyści wpisali go na listę Żydów, a w 1939 roku dodali „rasa żydowska”, po czym kwestura Bolzano zapewniła mu pobyt. Następnie zbiegł do Sankt Moritz w szwajcarskich Albula-Alpen.
Matka, Raszel Abramowna Weinsztejn, urodzona Rachil-Genja Awramowna w łotewskim mieście Dyneburg guberni witebskiej, miała wykształcenie wyższe, gospodyni domowa, starannie i wszechstronnie wychowywała dzieci, po śmierci męża przejęła jego działalność aż do przewrotu październikowego. Jej rodzina wyjechała do Paryża, Bostonu i Nowego Jorku, siostra Sofia Abramowna Szeftel, znana jako Sophie Cheftèle, po śmierci szwagra – dobrodziejka rodziny – uzyskała doktorat z nauk społecznych na Wolnym Uniwersytecie Brukselskim, profesor szkoły sztuk wyzwolonych Smith College w Northampton, w 1920 roku wydała w Paryżu książkę feministyczną Siły obyczajowe Stanów Zjednoczonych: kościół, szkoła, kobieta (fr. Les Forces morales aux États-Unis: l’église, l’école, la femme), z przedmową francuskiego pisarza i dziennikarza , współzałożyciela Akademii Studiów Zamorskich.
Ioffe był pierworodny, miał siostry Nadieżdę, Lidię i Zinajdę, brata Piotra. Rodzina była wzorcowa dla inteligencji rosyjskiej, wolnomyślicielska i postępowa, wieczorami wspólnie słuchano muzyki, rozmawiano o wydarzeniach politycznych, czytano gazety, rodzice prowadzili dom otwarty dla przyjaciół i znajomych, dzieci były zdolne i ciekawskie. Ioffe biegle czytał w wieku 3 lat, pisał w wieku 4 lat, lubił pisać szkice, które odzwierciedlały jego dziecięce wrażenia.
Wykształcenie W latach 1888–1897 uczył się w szkole realnej w Romnach, gdzie nauczano bardzo formalnie, uczono zapamiętywania, rozumienie było zbędne i szkodliwe, wykształceni nauczyciele byli nastawieni wrogo do uczniów, brak kursu łaciny dawał prawo tylko do studiów technicznych. Uczniami byli późniejszy amerykański inżynier mechanik Stepan Tymoszenko, do 6. klasy kolega ze szkolnej ławy Ioffego, i jego o rok młodszy brat, inżynier architekt Sergiusz Tymoszenko, minister komunikacji Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1919–1920 i uczestnik II pochodu zimowego 1921 roku przeciw Rosji Radzieckiej, w II Rzeczypospolitej wołyński poseł w latach 1935–1938 i senator w latach 1938–1939.
Pociągały go geografia, której uczył radca kolegialny kandydat nauk Fiodor Daniłowicz Nikołajczyk, laureat Orderu Świętego Stanisława 3. stopnia, i matematyka, której uczył radca stanu kandydat nauk Grigorij Walerianowicz Buljubasz, laureat Orderu Świętej Anny 2. stopnia. Obaj oraz dyrektor, radca stanu kandydat nauk Andriej Nikiticz Djaczenko, laureat Orderu Świętego Włodzimierza 4. stopnia, ukończyli studia na Cesarskim Uniwersytecie Świętego Włodzimierza w Kijowie. Wrogi nie był radca stanu kandydat nauk Wasilij Fiodorowicz Milejew, laureat Orderu Świętego Stanisława 2. stopnia, nauczyciel fizyki, który ukończył studia na Cesarskim Uniwersytecie Sankt Petersburskim, gdzie wpływ wywarł na nim chemik Dmitrij Mendelejew, który opisał eter poprzez prawo okresowości leżące u podstaw układu okresowego pierwiastków.
W 4. klasie Milejew, zgodnie z ówczesnym poglądem, uczył, że fale świetlne pędzą w drżącym bezkresnym eterze i dotarłszy do oka wywołują wrażenie światła. Ośmielony 12-latek, myśląc o świetle lampy, odgadł, że eter zajmuje też dalekie ciemne miejsca, wniósł niepokój do szkoły, a Milejew bez żadnych dowodów odparł, że eter jest wszędzie i drga tylko tam, gdzie jest światło. Ciekawość Ioffego wzrosła, pierwsze rzetelne wywody dała mu książka popularnonaukowa Ciepło uważane jako rodzaj ruchu (ang. Heat: Considered as a Mode of Motion), w której irlandzki uczony John Tyndall wyłożył fizykalną naturę ciepła. Jej II wydanie wyszło w języku rosyjskim w 1888 roku. Wskutek podejrzenia gruźlicy płuc, w 6. klasie Ioffe przerwał naukę, matka leczyła go we Francji, szkołę ukończył po rocznej przerwie. Matka chciała, aby Ioffe został inżynierem, i znacznie wpłynęła na wybór drogi życiowej syna.
W 1897 roku wstąpił na oddział mechaniczny Instytutu Technologicznego Cesarza Mikołaja I w Sankt Petersburgu. Szlakiem teorii eteru badał związki zmysłów wzroku i zapachu metodami fizyki w biologii, oparł się na obszernych podręcznikach fizyki ogólnej autorstwa Oriesta Chwolsona i fizjologii człowieka pod redakcją Ludimara Hermanna. Zwątpił w nabycie potrzebnej wiedzy w tym ośrodku, poduczał się fizjologii, której twórca teorii anatomii funkcjonalnej i paleontologii Piotr Lesgaft uczył bezpłatnie na wyższych kursach przy Sankt Petersburskim Laboratorium Biologicznym otwartym przez niego w 1893 roku. Lesgaft zauważył regularne studia techniczne Ioffego i poprosił go, by zwolnił miejsce dla młodych bez możliwości studiów. Ioffe rozpoczął doświadczenia, wzrost wiedzy i wytrwały upór skierowały go do laboratorium botaniki i mikrobiologii wydziału chemii, którym kierował odkrywca wirusów i propagator darwinizmu, profesor Cesarskiego Uniwersytetu Petersburskiego Dmitrij Iwanowski, od 1901 roku profesor Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Wykonał szereg badań nad procesami drożdżowymi wyrobu piwa, zabijaniem bakterii duru brzusznego światłem fioletowym i ultrafioletowym, pobudzaniem bakterii drożdży niskostężoną strychniną, którymi kierował laborant Nikołaj Szirokich. Nie ukończył ich z powodu wyrzucenia ze studiów na fali ogólnorosyjskich strajków studenckich rozpoczętych w Sankt Petersburgu w lutym 1899 roku. Tylko w Instytucie Technologicznym strajkowało 1054 studentów; wskutek tego wszystkie uczelnie zamknięto na pół roku, a wielu studentów przymusowo wcielono do Cesarskiej Armii Rosyjskiej.
W 1899 roku Ioffe kierował społecznością Romny w Sankt Petersburgu, odbył pierwsze letnie praktyki studenckie w Fabryce Putiłowskiej; za nieobecnego na placu budowy inżyniera nadzorował budowę małego mostu kolejowego na linii Połtawa – Rostów, tak aby naprawialne usterki dały dodatkową zapłatę kierownikowi. W 1900 roku nadzorował budowę warsztatu odlewnictwa i obróbki broni w Fabryce Iżorskiej; poraziły go samowola i wyzysk. W 1902 roku, z rokiem opóźnienia po jeszcze dwóch przerwach przez protesty antyrządowe, został inżynierem-technologiem. Ciągłe burzliwe zamieszki lat 1899–1902 nieraz dawały kłopoty, wybrał więc naukę za granicą. Uniwersytet Monachijski, gdzie laureat Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki z 1901 roku Wilhelm Röntgen miał grupę badawczą fizyki doświadczalnej, doradził mu kierownik katedry fizyki , w latach 1887–1888 sekretarz Rosyjskiego Towarzystwa Fizyko-Chemicznego, w latach 1902–1903 i 1912–1918 redaktor naczelny części fizycznej jego organu prasowego Czasopismo Rosyjskiego Towarzystwa Fizyko-Chemicznego przy Cesarskim Uniwersytecie Petersburskim (ros. Журнал Русского физико-химического общества при Императорском Санкт-Петербургском Университете), w latach 1872–1873 stażysta Uniwersytetu Fryderyka Wilhelma w Berlinie w grupie, którą kierował członek rzeczywisty Pruskiej Akademii Nauk Hermann von Helmholtz. Referencje dał mu fizyk i geofizyk książę , który w 1890 roku uzyskał doktorat filozofii summa cum laude na Uniwersytecie w Salzburgu, gdzie jego studiami kierowali członkowie korespondenci Cesarskiej Petersburskiej Akademii Nauk August Kundt i Friedrich Kohlrausch, a kolegą był twórca pierwszej rosyjskiej szkoły naukowej fizyki Piotr Lebiediew. Od 1897 roku kierował katedrą fizyki doświadczalnej Sankt-Petersburskiego/Piotrogrodzkiego Żeńskiego Instytutu Medycznego, a od 1908 roku był członkiem rzeczywistym Cesarskiej Petersburskiej Akademii Nauk po wynalezieniu sejsmografu elektromagnetycznego w 1906 roku.
Na Uniwersytecie w Monachium W 1902 roku Ioffe udał się na Uniwersytet Monachijski, w 1903 roku został asystentem Röntgena. Ciotka Sofia Szeftel wspierała go finansowo, jego środki własne wyczerpały się po pierwszych 6 miesiącach pobytu, uczelnia wsparła go na większość okresu studiów dzięki Röntgenowi.