Kropywnycki (, Kropywnyćkyj) – miasto w centralnej części Ukrainy, będące stolicą rejonu kropywnyckiego i obwodu kirowohradzkiego, leżącą na obszarze historycznego Zaporoża, nad rzeką Inguł (dopływ Bohu), w odległości około 250 kilometrów na południe od Kijowa.
W pobliżu miejscowości zlokalizowane są ważne drogowe trakty komunikacyjne, łączące południe z północą kraju (Odessa – Kijów) oraz także te, łączące wschód z zachodem (Dniepr – Winnica), a samo miasto, prócz stacji kolejowej, posiada integracyjny węzeł pasażerski integrujący komunikację autobusową, kolejową i lotniczą. Jedną z lepiej prosperujących dziedzin przemysłu miasta jest górnictwo – na jego peryferiach znajduje się kopalnia uranu.
Miasto w historii było znane jako Jelizawietgrad (1784–1924), Zinowjewsk (1924–1934), Kirowo (1934–1939) i Kirowohrad (1939–2016). Swą obecną nazwę zawdzięcza Markowi Kropywnyckiemu, ukraińskiemu pisarzowi, dramaturgowi realistycznemu i aktorowi, współtwórcy ukraińskiego teatru zawodowego.
Historia Czasy kozackie thumb|Widok z lotu ptaka na dawną twierdzę Od XVI do I połowy XVIII wieku ziemie współczesnego Kropywnickiego i przyległe mu tereny były w posiadaniu Siczy Zaporoskiej. Tutaj znajdowały się rozproszone zimowe kwatery Kozaków Zaporoskich: słobody i przysiółki. Kolonizacja miejscowości terenów Zadniepru, jak wówczas nazywano obszar między Dnieprem a Południowym Bugiem, rozpoczęła się na przełomie XVII i XVIII wieku za sprawą Kozaków pułków myrodzkiego i połtawskiegoПоселення задніпрських місць до утворення Нової Сербії в документах середини XVIII століття / А. В. Пивовар. – К.: Академперіодика, 2003. – 336 с..
Miasto powstało w 1784 pod nazwą Jelizawietgrad (, Jelisawietgrad; , Jełysawethrad), w pobliżu Twierdzy św. Elżbiety, zbudowanej przez ukraińskich Kozaków na zamówienie Rosjan w 1754 roku na południe od terytorium określanym ówcześnie jako Nowa Serbiaна доповіді Сената «Генваря 4 дня 1752 года подписано Ея императорского Величества рукою тако: быть по сему, а данную генерал майору Глебову инструкцию велено оной крепости учинить наперед план и для рассмотрения прислать в военную коллегию». Центральний державний військово-історичний архів Росії Ф.349, інв.№ 9, спр.1445, стор.2-4.. Pierwotna nazwa założonego miasta nawiązuje właśnie do twierdzy i osoby jej patronki. Sama twierdza istniała od roku 1752 i została założona przez cesarzową Rosji Elżbietę Romanową, córkę Piotra Wielkiego, w ramach jej planów budowania umocnień na ziemiach hetmanatu zaporoskiego przyłączonych do Imperium Rosyjskiego. Pośrednio więc poprzez patronkę, nazwa miasta upamiętniała cesarzową Elżbietę, podobnie jak nazwa Sankt Petersburg upamiętniała jej ojca.
W 1769 roku twierdza była oblężona przez wojska turecko-tatarskie. Po zniszczeniu Siczy Zaporoskiej przez Rosję i aneksji Chanatu Krymskiego w 1775 roku znaczenie twierdzy straciło na znaczeniu, dlatego jej uzbrojenie przeniesiono do ChersoniaМатівос Ю. М. Місто на сивому Інгулі. – Історико-публіцистичний нарис. – Кіровоград. ТОВ «Діаграма», 2004 р. – c. 26..
XX wiek mały|Plan miasta z 1914 r.Ogólnie w czasie wojny radziecko-ukraińskiej (1917-1921) miasto znajdowało się pod kontrolą różnych formacji wojskowych, jednak w 1920 roku ostatecznie zostało zdobyte przez Armię CzerwonąСергій Шевченко, Єлисаветградськими волами за українським паровозом, Вечірня газета, 7 травня 1993 р..
W maju 1919 doszło do krwawego pogromu żydowskiej ludności miasta. W przeciągu trzech dni oddziały atamana Hryhorjewa zamordowały od 1300 do 3000 osób, plądrując wraz z tłumem domy i sklepy. Prawie wszyscy spośród 50 tysięcy ówczesnych żydowskich mieszkańców Jelizawetgradu zostali zepchnięci w stan nędzy .mały|Pieczęć czasów Ukraińskiej Republiki LudowejPo przewrocie bolszewickim zaczęto odgórnie usuwać nazwy miejscowe nawiązujące do caratu i religii prawosławnej. I tak w styczniu 1924 dokonano zmiany nazwy dawnego stołecznego miasta Piotrogród na Leningrad, a kilka miesięcy później na VII partyjnej konferencji podniesiono kwestię zmiany nazwy Jelizawetgradu. Wśród proponowanych nowych nazw były Iljicz (otczestwo Lenina), Trocki i Lewgrad (na cześć Lwa Trockiego) i inne. W końcu w sierpniu 1924 roku miasto przemianowano na Zinowjewsk (, Zinowjewśk; ) na cześć Grigorija Zinowjewa, ówczesnego członka Biura Politycznego WKP(b), który urodził się w 1883 roku w Jelizawetgradzie.
W czasie Wielkiego Głodu i represji sowieckich zginęło kilka tysięcy mieszkańców miastaЗагальноукраїнський том Національної книги пам'яті жертв Голодомору 1932–1933 років в Україні.Національна книга пам'яті жертв Голодомору 1932–1933 років в Україні. Кіровоградська область.
Z dniem 1 grudnia 1934 roku, po zabójstwie Siergieja Kirowa, pierwszego sekretarza Komitetu Miejskiego WKP(b) w Leningradzie, w Związku Sowieckim rozpoczął się okres tzw. wielkiej czystki. Józef Stalin wykorzystał to wydarzenie do rozprawienia się z zagrażającymi jego władzy członkami władz partii. Pierwszą ważną ofiarą czystki stalinowskiej był Grigorij Zinowjew, który został aresztowany już w grudniu 1934 roku i oskarżony o spisek na życie Kirowa (został osądzony w procesie pokazowym i stracony w 1936 roku).
27 grudnia 1934 roku władze partyjne podjęły decyzję o przemianowaniu Zinowjewska na Kirowo (, ), choć sam Kirow nigdy nie był w mieście i nie miał z nim nic wspólnego. Natomiast 10 kwietnia 1939 roku zmieniono nazwę miasta na Kirowohrad (; , Kirowograd), aby odróżnić od innych miast na terenie ZSRR noszących nazwę Kirowo.
W czasie II wojny światowej od 5 sierpnia 1941 roku do 8 stycznia 1944 miasto było okupowane przez hitlerowcówІнститут історії України НАНУ. W październiku 1941 przeniesiono tu z Rzeszowa niemiecki obóz jeniecki Stalag 305. Fatalne warunki obozu w połączeniu z niewielkimi racjami żywnościowymi doprowadziły nawet do aktów kanibalizmu, a Żydzi i komuniści byli rozstrzeliwani.
W okresie przemian politycznych i rodzenia się państwowości niepodległej Ukrainy ponownie podjęto dyskusję o zmianie nazwy miasta. Od 1990 roku trwały debaty na temat odpowiedniego wyboru nazwy, który nie nawiązywałaby do okresu komunizmu i stalinizmu. Próby zmiany nazwy nasiliły się zwłaszcza po ostatecznym uzyskaniu niepodległości Ukrainy. Proponowano między innymi nazwy nawiązujące do położenia geograficznego: Inhulśk, Inhułohrad (od nazwy rzeki Inguł), Stepohrad, Zołote Połe, Złatopil, albo do historycznego dziedzictwa Kozaków zaporoskich: Słowjanopil, Buhohardiwśk, Nowyj Gard i inne. Podnoszono również propozycję przywrócenia pierwotnej nazwy Jelizawetgrad, jednakże w referendum, które odbyło się w 2000 roku, zadecydowano o pozostawieniu starej nazwy.
XXI wiek W wyniku rewolucji na Majdanie i rozpoczęciu wojny rosyjsko-ukraińskiej w 2014 roku, powrócił na tapet temat ponownej zmiany nazwy miejscowości. W lutym 2014 roku usunięto pomnik Kirowa z centralnego placu miasta, a w kraju rozpoczęto wprowadzanie polityki dekomunizacyjnej. W wyniku tego, z dniem 14 lipca 2016 roku, zgodnie z ustawą o dekomunizacji, miasto zostało przemianowane na Kropywnycki (), na cześć Marka Kropywnyckiego, współtwórcy ukraińskiego teatru zawodowego, który urodził się nieopodal miasta i uczył się w miejskiej szkole.
Demografia Skład narodowościowo-etniczny na podstawie spisów powszechnych:
Religia Miasto obecnie w przeważającym stopniu zamieszkane przez wyznawców prawosławia. Jest siedzibą eparchii kirowohradzkiej Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego (jej katedrą jest sobór Narodzenia Matki Bożej w Kropywnyćkim)Strona eparchii kirowohradzkiej UKP PM. oraz eparchii kropywnyckiej Kościoła Prawosławnego UkrainyStrona eparchii kropywnyckiej Kościoła Prawosławnego Ukrainy..
W mieście znajduje się także kościół rzymskokatolicki, który w minionych czasach służył polskim wiernym. W Kropywnyckim istnieje niewielka społeczność żydowska, która dysponuje własną synagogą.
Zabytki mały|Stacja kolejowa Kropywnycki Sobór Narodzenia Matki Bożej Sobór Przemienienia Pańskiego Cerkiew Opieki Matki Bożej Wielka Synagoga Gmach Akademickiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego Gmach dawnego sądu okręgowego Poczta główna Dworzec kolejowy Dom Osmerkina Kamienica Abrama Barskiego w stylu secesyjnym Edukacja Jednym z najpopularniejszych uniwersytetów w całym obwodzie kirowohradzkim jest Centralny Ukraiński Instytut Rozwoju Człowieka
Urodzeni w mieście thumb|Nabrzeże Ingulu w centrum miastaGrigorij Zinowjew – polityk, czołowy działacz ruchu bolszewickiego Michał Choromański – pisarz i dramaturg Grzegorz Doliwa Dobrowolski – wojskowy Włodzimierz Dunin-Żuchowski – wojskowy Jewhen Konoplanka – piłkarz grający na pozycji pomocnika Michaił Krasowski – wojskowy, funkcjonariusz radzieckich służb specjalnych Jewhen Marczuk – generał, polityk, premier Ukrainy Heinrich Neuhaus – pianista Andrij Piatow – piłkarz grający na pozycji bramkarza Świętosław Romanowski – matematyk, wykładowca w Politechnice Śląskiej, AGH oraz WSP w Krakowie Arsienij Tarkowski – poeta i tłumacz Adolf Wojciechowski – lekarz Wołodymyr Wynnyczenko – polityk i pisarz
Miasta partnerskie Dobricz, Bułgaria
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Miasta w obwodzie kirowogradzkim Kategoria:Rejon kropywnycki