Goleniów (nazwy historyczne: Kładkowo, Golanowo, Golinowo, Goliszewo, Gołonóg, ) – miasto w zachodniej części woj. zachodniopomorskiego, w powiecie goleniowskim, położone nad rzeką Iną, na Pobrzeżu Szczecińskim, 35 km na północny wschód od Szczecina. Miasto jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej Goleniów i dziesiątym ośrodkiem miejskim województwa (pod względem liczby ludności). Nieopodal biegną drogi krajowe nr 3 i nr 6, a w pobliskich Glewicach znajduje się port lotniczy Szczecin-Goleniów.

Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r., Goleniów liczył 21 876 mieszkańców i był pod względem liczby ludności dziesiątym miastem w województwie zachodniopomorskim.

Warunki naturalne + Struktura użytkowania gruntów (2005) Rodzaj Powierzchnia % Użytki rolne 470 ha 40,03% Lasy i grunty leśne 70 ha 5,96% Pozostałe grunty i nieużytki 634 ha 54,00% Σ 1174 100

Goleniów jest miastem położonym na Równinie Goleniowskiej będącej częścią Pobrzeża Szczecińskiego. Miasto znajduje się na skraju Puszczy Goleniowskiej. Przez miasto przepływają: jedna z najdłuższych rzek Pomorza Zachodniego Ina oraz wpadające do niej: Wiśniówka oraz Struga Goleniowska. Odległość do Morza Bałtyckiego w linii prostej wynosi ok. 50 km.

Demografia Struktura demograficzna mieszkańców Goleniowa według danych z 31 grudnia 2009:

Rozwój demograficzny miastaWydział Rozwoju Lokalnego, Promocji i Turystyki. Urząd Gminy i Miasta w Goleniowie. „Goleniów 1268-2008. 740-ta rocznica nadania praw miejskich.” Katalog wystawy. Dla lat: 1740, 1784, 1816, 1852, 1587, 1871, 1900, 1925, 1939, 1955, 1960, 1961, 1970, 1975, 1980, 1987, 1990 1995, 2002, 2004.: 1740: 1645 mieszkańców 1784: 2088 mieszkańców 1816: 2287 mieszkańców 1852: 5500 mieszkańców 1857: 5522 mieszkańców 1871: 7300 mieszkańców 1900: 8539 mieszkańców 1910: 10258 mieszkańców 1925: 11627 mieszkańców 1939: 13754 mieszkańców 1946: 1713 mieszkańców 1955: 7900 mieszkańców 1960: 10300 mieszkańców 1961: 10805 mieszkańców 1970: 14641 mieszkańców 1975: 17200 mieszkańców 1980: 19100 mieszkańców 1987: 21517 mieszkańców 1990: 22200 mieszkańców 1995: 22200 mieszkańców 1998: 22300 mieszkańców 2002: 22500 mieszkańców 2007: 22399 mieszkańcówLudność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 1 I 2007 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2006. 2008: 22377 mieszkańców 2009: 22404 mieszkańców 2010: 22 327 mieszkańców 2012: 22 844 mieszkańców 2013: 23 013 mieszkańców

31 marca 2014 miasto miało 22 773 mieszkańcówGłówny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Stan i struktura ludności, dane na dzień 31.03.2014 ..

left|663x663px

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Goleniowa w 2014 roku

Toponimia Początkowe zapisy w dokumentach to: (1220 r.), (1248 r.), (1286 r.), ostateczna forma zniemczona .

Nazwa ta wywodzi się od słowa "goły", "gola" - oznaczającego żyzny, bezleśny obszar, goły, nieużytkowany teren, co odzwierciedla warunki topograficzne. Niektórzy badacze uważają, że nazwa może mieć charakter żartobliwy (goła noga). Podczas lokacji osiedla nadano mu niemiecką nazwę , czyli (Las Pokoju), ale ta nazwa nie przyjęła się wśród miejscowej słowiańskiej ludności pomorskiej i powrócono do pierwotnej nazwy.

Historia Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Goleniowa pochodzą z młodszej epoki kamienia. Około 4200–3500 lat p.n.e. przybyły tu pierwsze rolnicze grupy ludzi z kręgu kultur ceramiki wstęgowej. Następnie gęstą siecią osadniczą z Goleniowa i okolic oraz cmentarzyskami urnowymi na terenie Stawna i Żółwiej Błoci oraz Goleniowa swą obecność zaznaczyła kultura łużycka przypadająca na epokę brązu i początek epoki żelaza (1200–400 p.n.e.). Na podstawie dużej ilości znalezisk możemy ustalić iż istniała tutaj ciągłość osadnicza od okresu kultur ceramiki wstęgowej, aż do wczesnego średniowiecza z pewnym załamaniem przypadającym na okres wielkiej wędrówki ludów.

Obszar został włączony do państwa polskiego przez Mieszka I ok. 967 roku.

Nazwa Golinog (Goleniów) została po raz pierwszy wymieniona w źródłach pisanych w roku 1220. Kolejne wzmianki o osadzie pochodzą z lat 1248 (Golenoge) i 1255 (Golnowe). Początki osady palowej nad rzeką Iną sięgają X wieku. Powstała ona w zakolu rzeki i dostarczała książętom szczecińskim miód, dziegieć, ryby, smołę. Osada była ważnym punktem handlowym na szlaku wodnym i lądowym. Obok niej znajdował się strażniczy gródek. Nazwa Golinog mogła oznaczać golinę, czyli polanę, miejsce bezdrzewne.

thumb|Akt lokacyjny Goleniowa z 23 stycznia 1314 r. Rozwój osady nad Iną zaowocował lokacją miasta na prawie magdeburskim przez księcia Barnima I w roku 1268. Nowo powstałe miasto uzyskało przywileje, takie jak możliwość żeglugi bez ograniczeń, samorząd, zwolnienia celne oraz obszary gruntów ornych i lasów rozciągających się aż do ujścia Odry. W 1314 Goleniów uzyskał lubeckie prawa miejskie, a dalszy rozwój handlu spowodował przyłączenie miasta do Hanzy w roku 1368. Miasto miało swój udział w olbrzymiej machinie, jaka zarządzała ówczesnym handlem w basenie Morza Bałtyckiego. W czasie wczesnej obecności w Hanzie Goleniów prowadził liczne konflikty ze Szczecinem, który dążył do zmonopolizowania żeglugi na Odrze. Z Goleniowem współpracował Stargard, którego statki bez przeszkód pokonywały Inę. Pierwszy większy spór między miastami został rozstrzygnięty na korzyść Goleniowa i Stargardu w 1397 roku.

Późne średniowiecze było okresem szybkiego rozwoju miasta. Bogacenie się jego mieszkańców na handlu i rzemiośle przyniosło wymierne skutki w postaci licznych budowli. Zabytki sakralne i obronne, zachowane do dziś, powstały głównie w XIV i XV wieku. Miasto zostało otoczone murami miejskimi z kamienia i cegły. W murach znajdowało się wiele baszt oraz cztery bramy: Wolińska, Młyńska, Szczecińska i Stargardzka (zachowała się tylko pierwsza). W 1386 roku miasto uzyskało przywilej bicia własnej monety zwanej białym groszem goleniowskim. W XV wieku wybudowano również Dom Żeglarza (związki z handlem wodnym) oraz kościół farny pw. św. Katarzyny. W XV w. miasto umocniło swoją pozycję. Liczne konflikty ze Stargardem i Szczecinem nie przyniosły wielkich strat. Szczególnie zażarta była rywalizacja z dzisiejszą stolicą województwa. Spór został zażegnany dopiero w 1618 roku, kiedy oba miasta zawarły układ. W niepodległym księstwie pomorskim Goleniów prosperował. Rozwijał się port rzeczny, rozbudowano także przystań w Inoujściu. Rozwój rzemiosła warunkowało powstawanie cechów, które w XV i XVI wieku powstawały coraz liczniej.

thumb|Goleniów na historycznej mapie Lubinusa z 1617 r. Kolejne epoki to koniec szybkiego rozwoju. W roku 1529 miasto nawiedził niszczycielski pożar. Ludność była jeszcze czterokrotnie w ciągu dwóch stuleci dziesiątkowana w pożarach oraz epidemiach. W XVII wieku swoje piętno odcisnęła wojna trzydziestoletnia. Działania wojenne i rabunki załamały gospodarkę Goleniowa, upadła żegluga i rzemiosło. Pokój westfalski w 1648 roku przyznał miasto Szwecji, pod której władaniem znajdowało się do 1679, kiedy Szwedzi sprzedali Goleniów za 50 tys. talarów Brandenburgii. Cztery lata później ponownie wrócili tu Szwedzi, którzy wycofali się dopiero w 1720 na mocy traktatu sztokholmskiego, kończącego wojnę północną. Swoje panowanie rozpoczęły Prusy. Okres pruski to odbudowa miasta. Obok dawnej osady Wyk powstały nowe przedmieścia, ratusz, spichlerze, szpitale, szkoła. W 1830 miasto zostało połączone ze Szczecinem drogą bitą, a w 1870 koleją (Szczecin Dąbie). Kolejne połączenia kolejowe prowadziły do Gryfic (1882), Wolina i Świnoujścia (1892) oraz Kołobrzegu i Maszewa. Duże części miasta zostały skanalizowane, wybudowano nowe budynki: szkołę i pocztę (przetrwały do dziś).

thumb|Notgeld o nominale 50 fenigów wydany w Goleniowie w 1921 roku z Kościołem św. Katarzyny i Ratuszem na przedniej stronie Na przełomie XIX i XX wieku w mieście rozwinął się przemysł drzewny, głównie meblarski, co wiązało się z położeniem w Puszczy Goleniowskiej. W 1913 r. powstała fabryka mebli. Goleniów był jednym z miejsc internowania polskich powstańców wielkopolskich przez Niemcy w 1919.

W okresie II wojny światowej więzienie w Goleniowie (tzw. Zuchthaus Gollnow) było miejscem kaźni i pracy wielu niemieckich więźniów politycznych, polskich jeńców wojennych i robotników przymusowych. Został w nim zamęczony proboszcz rzymskokatolickiej parafii w Borzysławcu ks. Albert Hirsch, za publiczne głoszenie haseł antypaństwowych i pomoc polskim robotnikom przymusowym. W mieście były dwa podobozy pracy przymusowej obozu jenieckiego Stalag II D. 7 marca 1945 roku, po trzech dniach walk, miasto zostało zdobyte przez oddziały 2 armii pancernej i 3 armii uderzeniowej I Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej. Poległo ok. 60 żołnierzy radzieckichRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 706.. W trakcie walk zniszczone zostały m.in. ratusz i szpital oraz duża część starówki i większość kościoła św. Katarzyny. Zniszczenia objęły obszar około 60–65% jego powierzchni.

mały|Zniszczenia Goleniowa w 1945 (fot. Jan Bułhak) W pierwszym okresie po zakończeniu wojny miasto nosiło zaczerpniętą z przedwojennych map nazwę Gołonóg, używano także nazwy Golanowo. Obecną nazwę wprowadzono rozporządzeniem ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 rokuRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (, s. 1).. W 1954 miasto zostało ponownie stolicą powiatu. Ożywienie gospodarcze w okresie PRL pociągnęło za sobą rozwój społeczny. Miasto w szybkim czasie powiększało się. W 1954 dołączono do niego osiedle Helenów.

W latach 1969-1972 miasto było siedzibą gromady Goleniów, ale nie należało do niej.

W 1968 roku z miasta został wydzielony obszar o powierzchni 4200 ha z miejscowościami: Domastryjewo, Inina, Ininka, Janiszewo, Krzewno, Twarogi, Zabród i ŻółwiaRozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 26 października 1968 r. ()..

W epoce Polski Ludowej budowano nowe szkoły, domy kultury, parki, osiedla mieszkaniowe, dworzec kolejowy i port lotniczy. Powstały zakłady odzieżowe, fabryka opakowań blaszanych, wytwórnia prefabrykatów budowlanychWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 124.. Rozwijał się przemysł drzewny (fabryka mebli i tartak), spożywczy, a po odzyskaniu niezależności w 1989 usługi i drobny przemysł. W 1987 na goleniowskim lotnisku gościł papież Jan Paweł II. W 1999 utworzono powiat goleniowski ze stolicą w Goleniowie. Goleniów należał niegdyś do miast Hanzy niemieckiej, obecnie z tego powodu zorganizowany zostały m.in. Festiwal Hanzeatycki w 2005 roku, i jego następne edycje w 2007, 2011 oraz w 2025r.

Zabytki

thumb|Kościół św. Katarzyny thumb|Ruiny kaplicy św. Jerzego thumb|Zakład Karny thumb|Kamień w Parku XXX-lecia

Cały obszar Starego Miasta Goleniowa wpisany jest do rejestru zabytkówZachodniopomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Szczecinie, nr rej. 46.. Wśród zabytków chronionych prawem znajdują się:

Kościół św. Katarzyny – późnogotycka budowla z XV w., zbudowany na fundamentach kościoła romańskiego, trójnawowy z niższym prezbiterium, sklepienie krzyżowe wsparte na czterech ośmiobocznych filarach, wieża niższa niż przed wojną, u wejścia można zobaczyć zdjęty z wieży dzwon, wyposażenie współczesne, kościół z kamienia i cegły. W XV w. ufundowano tutaj wiele ołtarzy, w 1534 przejęty przez protestantów, w czasie wojny zniszczony, odbudowany w latach 1957–1959, parafia zarządzana przez księży chrystusowców, obwarowania miejskie Brama Wolińska (XV w.), wybudowana z kamienia i cegły, wysoka na 26 m, pięciokondygnacyjna, okna ostrołukowe i półkoliste, dawniej pełniła funkcje obronne, zabytek klasy „0”, obecnie, po remoncie jest siedzibą pomocniczą Goleniowskiego Domu Kultury, przejście pod bramą zostało zabudowane i obecnie mieści się tam Centrum Informacji Turystycznej,