Wiersz (także: mowa wiązana, oratio vincta) – sposób organizacji tekstu, w którym jego ciąg podzielony jest na wersy. Podział ten występuje obok typowych dla języka podziałów składniowych. Ten sposób organizacji jest tradycyjnie kontrastowany z prozą. Terminem tym określany jest też utwór zbudowany zgodnie z tą zasadą organizacji tekstu.
Dodatkowe możliwości kształtowania wypowiedzi wynikające z podziału na wersy pozwalają na tworzenie wypowiedzeń o silnym charakterze ekspresywnym lub impresywnym, co powoduje, że tego rodzaju forma jest często wykorzystywana w poezji i w formach literackich liryki. Jednak istnieją też utwory epickie i dramatyczne, których tekst zorganizowany jest wierszowo. thumb|upright=1.3|Kaligram, jedna z wizualnych prezentacji wiersza w formie graficznej
Rys historyczny Skupimy się tutaj przede wszystkim na historii wiersza w języku polskim, wyjątek robiąc dla wiersza w starożytności, z których to czasów nie zachowały się ślady utworów dających się bezpośrednio wpisać w ciągłość rozwoju języka polskiego.
Starożytność mały|Tablet z napisanym w języku akadyjskim opisem potopu, fragment Eposu o Gilgameszu Zgodnie z przyjętym określeniem wiersz jest nierozerwalnie związany z formą zapisaną. Jednak w związku z tym, że pierwsze zapisy wielu utworów kultury oralnej ze względu na mnemotechniczny charakter mowy wiązanej miały charakter wierszowy, uznaje się iż są one wierszami. Za najstarszy utwór wierszowany uważa się Epos o Gilgameszu. Dotrwały do nas częściowe jego zapisy pismem klinowym na glinianych tabliczkach z pierwszej połowy II tysiąclecia p.n.e., które są najprawdopodobniej kopiami utworów, pochodzących z końca III tysiąclecia p.n.e.
Do najwcześniejszych zachowanych tekstów zapisanych wierszem należy też Rygweda, której najstarsze hymny mogły powstać około XV-XIII w. p.n.e., a ostateczna redakcja nastąpiła około VII w. p.n.e. Do najstarszych arcydzieł epiki wierszowanej zaliczają się również Iliada i Odyseja, tradycyjnie datowane na VIII w. p.n.e.
W kręgu starożytnego Bliskiego Wschodu i Azji powstały inne wczesne i doniosłe dzieła literatury wierszowanej: egipskie Opowieści Sinuheta z XIX w. p.n.e., indyjski epos Mahabharata, kompilowany między III w. p.n.e. a III w. n.e., zoroastryjskie księgi awestyjskie (w tym Jasna), których najstarsze zachowane rękopisy pochodzą z XIII–XIV w., choć same teksty wywodzą się z drugiego tysiąclecia p.n.e., biblijna Księga Psalmów, której najstarsze utwory datowane są na okres sprzed X w. p.n.e., oraz chiński zbiór poezji Shijing, którego najstarsze zachowane zapisy pochodzą z IV w. p.n.e.
Dla europejskiego kręgu kulturowego szczególne znaczenie miał rozwój rozbudowanych form wiersza w starożytnej Grecji i Rzymie, gdzie ukształtowały się klasyczne gatunki i systemy metryczne, które przez stulecia stanowiły punkt odniesienia dla późniejszej poezji.
Średniowieczny wiersz polski thumb|left|Rękopis Bogurodzicy przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, sygn. 408, karta 87 verso Średniowieczny wiersz polski rozwijał się początkowo w ścisłym związku z łacińską kulturą religijną, która dominowała w ówczesnym piśmiennictwie. Najstarsze zachowane utwory poetyckie w języku polskim mają charakter religijny. Do najważniejszych utworów tego okresu należą Bogurodzica, uznawana za najstarszy zabytek poezji polskiej i za najstarszą polską pieśń religijną, oraz sekwencja z lamentem maryjnym znana jako Lament świętokrzyski (lub za incipitem jako Posłuchajcie, bracia miła). Utwory te łączą kunsztowną strukturę z podniosłym tonem i wyraźną rytmizacją, opartą raczej na powtórzeniach brzmieniowych niż na ścisłym systemie sylabicznym. Choć twórczość wierszowa w średniowieczu była w przeważającej mierze anonimowa, to już pod koniec tej epoki pojawiają się znani z imienia autorzy, wśród których szczególnie wyróżnia się Władysław z Gielniowa.
W późniejszym okresie średniowiecza, w XV wieku, poezja polska zaczęła obejmować także tematykę świecką, choć nadal dominowały motywy moralne i religijne. Wiersz średniowieczny nie miał jeszcze ustalonego, jednolitego systemu wersyfikacyjnego; często korzystał z paralelizmów składniowych, refrenów i rytmicznych powtórzeń, co sprzyjało jego funkcjonowaniu w tradycji ustnej. Polski wiersz średniowieczny przechodził ewolucję od asylabizmu, w którym nie funkcjonowała konstanta w postaci ustalonej liczby sylab w wersie, ku sylabizmowi względnemu, w którym określony format sylabiczny wersu dominował w utworze.
Wiersz polski w renesansie thumb|Psałterz Dawidów z 1579 roku, do którego muzykę skomponował polski kompozytor renesansowy Mikołaj Gomółka Polski wiersz renesansowy rozwijał się pod wpływem humanizmu i wzorców antycznych. Artyści tej epoki dążyli do harmonii, realizmu i językowej elegancji, i często nawiązywali do antycznych wzorców. Wiersz renesansowy charakteryzował się klasycystyczną elegancją, jasnością stylu, odpowiedniością i harmonią. Poezja tej epoki łączyła funkcje dydaktyczne, religijne i artystyczne.
W początkowym okresie epoki istotną rolę odegrał Mikołaj Rej, który współtworzył literacką polszczyznę i pisał utwory o charakterze moralistycznym oraz obyczajowym. Za najwybitniejszego poetę renesansu uchodzi Jan Kochanowski – autor fraszek, pieśni i trenów, który ukształtował dojrzały system wiersza sylabicznego i twórczo rozwijał klasyczne gatunki w języku polskim. Również jego dramat Odprawa posłów greckich został napisany wierszem. Ważnym przedstawicielem epoki był ponadto Szymon Szymonowic, autor Sielanek i innych utworów poezji pastoralnej, który wprowadzał do literatury realistyczne obserwacje życia codziennego.
W dobie Renesansu ważną rolę odgrywała poezja pisana w języku łacińskim, na przykład duża część dorobku Jana Kochanowskiego była napisana po łacinie. Wybitnym twórcą wierszy łacińskich w tej epoce był Jan Dantyszek, którego utwory znane były w całej Europie.
Na pograniczu epoki renesansu i baroku pojawia się jednak twórczość o bardziej dramatycznym i refleksyjnym tonie, reprezentowana przez Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. Jego sonety religijno-metafizyczne ukazują człowieka rozdartego między dążeniem do Boga a pokusami świata. Twórczość Sępa Szarzyńskiego zapowiada przemiany baroku, wprowadzając napięcie, paradoks i intensywną refleksję nad ludzkim losem, kontrastując z renesansową harmonią.
Szczególne znaczenie dla rozwoju polskiego języka wierszowanego miały dokonane już na pograniczu renesansu i baroku napisane jedenastozgłoskowcem przekłady eposów autorstwa Piotra Kochanowskiego – Goffred abo Jeruzalem wyzwolona Torquato Tasso oraz Orland szalony Ludovico Ariosto – które stały się wzorcami stylu epickiego i wywarły silny wpływ na późniejszą polską poezję epicką.
Wiersz polski w baroku thumb|left|Obraz Hyancintha Rigaud przedstawiający Jana Andrzeja Morsztyna wraz z córką Izabelą Elżbietą Polski wiersz barokowy rozwijał się głównie w XVII wieku i odchodził od renesansowej równowagi oraz prostoty. Charakteryzował się zamiłowaniem do kontrastu, paradoksu, rozbudowanej metafory i zaskakującego konceptu. W poezji dworskiej ważną rolę odegrał Jan Andrzej Morsztyn, tworzący kunsztowne wiersze miłosne oparte na intelektualnej grze skojarzeń i przenoszący w ten sposób na grunt języka polskiego idee marinizmu. Z kolei Daniel Naborowski podejmował temat przemijania i kruchości ludzkiego życia, łącząc metafizyczną refleksję filozoficzną z wyrazistą formą. W epoce tej działała też pierwsza Elżbieta Drużbacka, pierwsza ważna polska poetka.
Istotnym nurtem była także poezja religijna i obywatelska. Jej znaczącym przedstawicielem był Wacław Potocki, autor utworów moralnych i politycznych, komentujących sytuację Rzeczypospolitej. W XVIII wieku barok stopniowo tracił swoją dominującą pozycję, jednak jego stylistyka utrzymywała się jeszcze w twórczości późniejszych autorów, często w uproszczonej i bardziej retorycznej formie. Przykładem schyłkowej fazy baroku jest poezja Józefa Baki, którego utwory są pełne charakterystycznej ekspresji i motywów wanitatywnych.
Wiersz polski w oświeceniu thumb|Strona tytułowa anonimowo wydanej Monachomachii (1778) Ignacego Krasickiego
W okresie oświecenia polski wiersz uległ wyraźnemu uporządkowaniu i podporządkowaniu zasadom klasycyzmu. Odchodzono od barokowej złożoności i nadmiaru środków stylistycznych na rzecz jasności, umiaru i logicznej kompozycji. Poezja miała przede wszystkim spełniać funkcję dydaktyczną i moralną – kształcić obywatela, wspierać reformy i promować rozum jako podstawowe narzędzie poznania. Chętnie sięgano po gatunki takie jak satyra, bajka, sielanka, list poetycki, poemat opisowy, poemat heroikomiczny czy oda, które pozwalały łączyć artystyczną formę z komentarzem społecznym.
Najważniejszą postacią poezji oświecenia był Ignacy Krasicki, autor bajek, satyr i poematów, w tym Monachomachii i Antymonachomachii, który wyznaczył standard przejrzystości stylu i ironicznego dystansu. Prekursorem i głównym reprezentantem óswieceniowego nurtu sentymentalnego w liryce polskiej był Franciszek Karpiński. Rozwijany w dobie oświecenia styl rokoko obecny był szczególnie mocno w twórczości Stanisława Trembeckiego oraz Adama Naruszewicza. Ten ostatni był, jako redaktor pierwszego polskiego czasopisma literackiego Zabawy Przyjemne i Pożyteczne, ważnym autorytetem literackim tamtych czasów. Wiersz oświeceniowy cechowała regularność rymu i sylabicznego rytmu, dbałość o formę oraz podporządkowanie treści zasadom racjonalnej argumentacji, co odzwierciedlało intelektualny klimat epoki.
Wiersz polski w romantyzmie thumb|left|Balladyna – obraz olejny Wojciecha Gersona, 1900 W epoce romantyzmu wiersz stał się podstawowym narzędziem wyrażania indywidualnego doświadczenia, emocji i przekonań światopoglądowych. Odrzucono klasycystyczną zasadę harmonii i podporządkowania rygorom gatunkowym na rzecz swobody kompozycyjnej, ekspresji uczuć oraz przekonania o szczególnej roli poety jako jednostki obdarzonej wyobraźnią i wrażliwością. Romantyczny wiersz często przybierał formę ballady, powieści poetyckiej, romantycznego poematu dygresyjnego, eposu czy dramatu poetyckiego. W gatunkach tych forma wierszowana zaprzęgana była do realizowania konstrukcji epickich i dramatycznych jednocześnie wprowadzając do nich istotne elementy liryki.
Najważniejszym poetą polskiego romantyzmu był Adam Mickiewicz, a do jego najważniejszych utworów wierszowanych należą Ballady i romanse, których wydanie 1822 roku uważa się za początek romantyzmu w Polsce, dramat poetycki Dziady, epopeja narodowa Pan Tadeusz, a także poematy Konrad Wallenrod i Grażyna oraz cykl Sonety krymskie, które ukazują tematykę patriotyczną, historyczną i refleksyjną charakterystyczną dla epoki romantyzmu.
Drugi wieszcz, Juliusz Słowacki, w swoim dramacie Balladyna posługiwał się wierszem białym z dominacją jedenastozgłoskowca wzorowanym na Szekspirze, różnicując rytm w zależności od postaci i sytuacji. W poemacie dygresyjnym Beniowski osiągnął mistrzostwo ottawa rima, gdzie regularna strofa służyła swobodnemu przeplataniu narracji, ironii i lirycznych wyznań. W lirycznych utworach, jak Hymn, wiersz przejawia ogromną różnorodność, bogactwo frazy, nowatorską inwencję językową i wrażliwość plastyczną.
Istotną rolę odegrała również liryka refleksyjna, filozoficzna i moralizatorska, rozwijana przez Cypriana Kamila Norwida. Stworzył on zupełnie nowy typ liryki – z jednej strony w mocny sposób nawiązującej do konkretu i realiów codzienności, a jednocześnie parabolicznej i alegorycznej. Ważnym środkiem w jego twórczości była też ironia. Cechy te znalazły swoją szczególną realizację w poemacie Quidam i zbiorze wierszy Vade-mecum. W latach 60. XIX wieku Norwid wypracował charakterystyczny dla siebie format wiersza wolnego. Nietypowe dla epoki cechy twórczości Norwida sprawiły, że za życia pozostał niezrozumiany, a doceniony został dopiero przez modernistów i dwudziestowiecznych czytelników.
Wiersz polski w pozytywizmie mały|Jacek Malczewski, Portret Adama Asnyka z Muzą, 1895–1897