thumb|170px|Herb Sławkowa do 1790 Sławków – kilkutysięczne miasteczko w województwie śląskim, w Zagłębiu Dąbrowskim, nad rzeką Białą Przemszą. Jedno z najstarszych miast polskich. W XII i XIII wieku bogata osada górniczo-handlowa biskupów krakowskich. Do początku XIV w. największy w Małopolsce ośrodek górnictwa kruszcowego. Na przełomie XIII i XIV wieku miasto-twierdza i punkt oporu Przemyślidów w walce o koronę polską. Prawa miejskie uzyskał w XIII w., jednak już na początku następnego wieku zaczął gwałtownie podupadać. Do 1790 stanowił ośrodek administracyjny dóbr biskupich klucza sławkowskiego. W latach 1795–1807 znajdował się w Nowym Śląsku, następnie w Księstwie Warszawskim i Królestwie Kongresowym. W latach dwudziestych XIX wieku przeżył krótki okres rozwoju przemysłowego, ulegając następnie degradacji do roli rolniczo-przemysłowej osady. W 1870 utracił prawa miejskie, które odzyskał dopiero w 1958. W latach 1977–1984 był dzielnicą Dąbrowy Górniczej. Współcześnie Sławków jest kilkutysięcznym miasteczkiem, położonym na wschodnich obrzeżach Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego. Wskutek niesprzyjających okoliczności historycznych do obecnych czasów przetrwały jedynie nieliczne ślady bogatej historii miasta.

Czasy prehistoryczne i starożytność Ślady bytności człowieka prehistorycznego na terenie Sławkowa nie są ani liczne, ani imponujące. Osadnictwu ludzkiemu w epoce kamienia nie sprzyjały tutejsze warunki fizjograficzne. Brak bowiem na obszarze miasta jaskiń, w które obfituje sąsiednia Jura Krakowsko-Częstochowska, będąca w tym okresie terenem intensywnego osadnictwa ludzkiego. W Sławkowie badania archeologiczne odnotowały jedynie pojedyncze ślady bytności człowieka w późnym paleolicie i neoliciePoszczególne stanowiska opisuje J. Pierzak, w: F. Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 51-54.. Całkowicie brak natomiast znalezisk związanych z kulturą łużycką, choć duże cmentarzysko tej kultury (z ok. 700 p.n.e.) odkryto w sąsiednich Strzemieszycach WielkichA. Rogaczewska, Stanowisko wielokulturowe w Dąbrowie Górniczej-Strzemieszycach Wielkich, województwo katowickie, w: E. Tomczak (red.), Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach pogranicznych w 1998 roku, 2001, s. 79 i n.. Ślady intensywniejszego osadnictwa ludzkiego na terenie Sławkowa pojawiają się dopiero w okresie późnorzymskimJ. Pierzak, w: F. Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 56.. Znaleziska dokumentują tym samym penetrację obszaru dzisiejszego miasta przez człowieka od epoki paleolitu do okresu wędrówki ludów, nie dostarczając jednak śladów trwałej jego bytności. Brak również dowodów na poparcie pogląduJulian Ursyn Niemcewicz: Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Paryż – Petersburg 1858, s. 36 – 37 , jakoby w okresie starożytnym osada stanowić mogła ośrodek kopalnictwa kruszców, związany z wymienionym przez Tacyta celtyckim ludem GotynówGermania Kaja Korneliusza Tacyta, przekład A. S. Naruszewicza, Kraków 1861, s. 66 ; A. Naruszewicz: Historya narodu polskiego, Lipsk 1836, s. 44 .. Jej początek wiązać należy najprawdopodobniej z osadnictwem słowiańskim.

Początki, czasy świetności i upadek (VIII-IX w. – XIV w.) thumb|110px|Fragment pala dębowego pochodzącego z umocnień obronnych (palisadowo-ziemnych) przy ul. Zakościelnej w Sławkowie, datowany na X wiek (Muzeum Regionalne w Sławkowie) thumb|240px|Kościół pw. św. Mikołaja i Podwyższenia Krzyża Świętego w Sławkowie z połowy XIII w. – najstarszy zachowany zabytek nieruchomy miasta (widok od strony północno-wschodniej)

Początki miasta Wobec braku dostatecznych źródeł na temat wczesnej historii Sławkowa, okoliczności powstania osady pozostają owiane tajemnicąW sposób zbeletryzowany najdawniejsze dzieje Sławkowa przedstawione zostały przez Bogdana Dzięcioła: Sławkowianie. Legenda, 2005, oraz Sławkowianie. Od legendy do historii, 2006, .. Według legendy jej przeszłość sięga czasów wcześniejszych niż KrakówM. Baliński, T. Lipiński: Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym, t. 2, wyd. 2, Warszawa 1885, s. 143 ., skąd ukuto powiedzenie „dawniejszy Sławków od Krakowa”Samuel Adalberg: Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894, s. 503 . Cokolwiek by sądzić o tych przekazach ustnych, wiadome fakty potwierdzają, że Sławków należy do najstarszych słowiańskich ośrodków osadniczych w Polsce. Odkryte przypadkowo kawałki trzech pali dębowych dowodzą, że gród obronny istnieć mógł na wzgórzu miejskim już w IX wiekuPotwierdzają to wykonane metodą C-14 badania pali będących przypuszczalnie częścią wczesnośredniowiecznych umocnień sławkowskich, patrz: W. Wacławek: Starszy niż Kraków?, Dziennik Zachodni z 20.08.2004.. Powstanie grodu wiązane bywa z okresem czeskiej zwierzchności nad ziemiami plemienia WiślanH. Kownacki: O starożytności kopalni kruszców, wyrabiania metallów, czyli robót górniczych w kluczu sławkowskim i całej okolicy graniczącej ze Śląskiem znajdujących się..., Warszawa 1791, s. 45.. Świadczyć o tym ma takżeB. Dzięcioł: Sławkowianie. Ledenda, Katowice 2005. sama nazwa miasta, do dzisiaj znana w Czechach, na Morawach, na Śląsku Czeskim i na SłowacjiW Czechach (Horní Slavkov, Slavkov w powiecie Český Krumlov, Slavkov w powiecie Benešov), na Morawach (Slavkov u Brna, Slavkov w powiecie Uherské Hradiště, Slavkov w powiecie Kromieryż, Slavkov w powiecie Ołomuniec), na Śląsku Czeskim (Slavkov w powiecie Opawa) i Słowacji (Veľký Slavkov oraz np. w nazwach Slavkovský štít, Slavkovský potok). Patrz też , prawie zaś nieodnotowywana w Polsce. W epoce wczesnopiastowskiej (a być może i wcześniej) gród oraz położona obok niego osada stanowiły centrum zagłębia kruszcowegoH. Kownacki: O starożytności kopalni kruszców, wyrabiania metallów, czyli robót górniczych w kluczu sławkowskim i całej okolicy graniczącej ze Śląskiem znajdujących się..., Warszawa 1791, s. 13 i n. , którego istnienie poświadczają źródła narracyjne ze schyłku średniowiecza. Dopiero od niedawna dokonywane są coraz częstsze odkrycia archeologiczne śladów średniowiecznego górnictwa i hutnictwa na obszarze dawnej biskupiej kasztelanii sławkowskiej (w Strzemieszycach Wielkich i ŁośniuA. Rybak, A. J. Wójcik: Górnictwo galmanu na terenie Strzemieszyc w XIX wieku, w: P. P. Zagożdżon, M. Madziarz (red.), Dzieje górnictwa – element europejskiego dziedzictwa kultury, t. 2, Wrocław 2009, s. 285. oraz w BukownieGazeta Wyborcza z 18.09.2016 r.). Z XII wieku pochodzi wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe zlokalizowane na terenie kościoła św. Mikołaja. Służyło ono miejscem pochówku mieszkańcom osady przedlokacyjnej („starego Sławkowa”)J. Pierzak: Wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe w Sławkowie, woj. katowickie, Sprawozdania z posiedzeń Komisji Naukowych, t. XXXVI/1-2, Kraków 1992., ulokowanej prawdopodobnie na wschodnim brzegu Białej PrzemszyNie wiadomo dziś jednak dokładnie, gdzie osada ta się znajdowała. Niektórzy badacze wysuwają przypuszczenie, że była ona usytuowana na terenie dzisiejszej Walcowni (por. J. Pierzak, Najdawniejsze dzieje, w: F. Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, s. 59). Natomiast J. Pierzak reprezentuje pogląd, zgodnie z którym przedlokacyjny Sławków zlokalizowany był na stoku wzniesienia zajętego później przez miasto, w związku z czym został przez nie z biegiem czasu wchłonięty (J. Pierzak, op.cit. s. 68 i cytowana tam literatura). Osada ta była prawdopodobnie lokowana na prawie polskim, M. Bogucka, H. Samsonowicz: Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, 1986.. Według podawanej obecnie w wątpliwość relacji Jana Długosza, na miejscu cmentarza biskup Fulko ufundował kościół i szpital dla górników, dla których założenia sprowadził do Sławkowa w 1203 zakonników św. Ducha. Takiej daty budowy kościoła nie potwierdzają jednak ustalenia architektoniczne, przesuwając ją na połowę XIII wieku. W miejscu tym istniała jednak już wcześniej inna świątynia. Początkowo przypuszczano, że mogła być również murowanaJ. Pierzak: Najdawniejsze dzieje, w: F. Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 59.. Dzisiaj wiadomo jednak, że była zbudowana z drewna. Obecny kościół – nieukończony według zamysłu swego fundatoraJ. Pierzak: Najdawniejsze dzieje, w: F. Kiryk (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 69-70. – był pierwotnie budowlą inkastelowaną. Wcześniej było tu prawdopodobnie miejsce kultu pogańskiegoMarian Kantor: Z pomroków dziejowych Zagłębia – Bolesław, Kurier Zachodni nr 254 z 1929.. Przypuszczalnie z powodu spadku znaczenia obronnego gród książęcy dosyć wcześnie podarowany został (wraz z całą kasztelanią sławkowskąA. Brückner: Encyklopedia staropolska, t. 1, Warszawa 1937, reprint PWN, Warszawa 1990, s. 570; tenże: Dzieje kultury polskiej, t. I, Od czasów przedhistorycznych do 1506 r., Kraków 1930, s. 258.) biskupom krakowskimF. Kiryk: Miasto średniowieczne, w: tegoż (red.): Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 79, 81.. Trudno jednak powiedzieć, czy nadanie osady biskupom nastąpiło już za czasów Bolesława Chrobrego, czy też dopiero późniejZ okresu panowania Bolesława Chrobrego pochodzą pierwsze nadania dla kapituły krakowskiej, por. F. Kiryk: Miasto średniowieczne, w: tegoż (red.): Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 80. Jak natomiast zwraca uwagę J. Przemsza-Zieliński, wiadomość, którą w swej Historii górnictwa polskiego podnosi Hieronim Łabęcki, iż „w roku 1025, Bolesław Chrobry, wyjąwszy złota, duchownym w ich dobrach ustąpił wszelkiej własności rzeczy kopalnych” odnosić się może właśnie do Sławkowa i wskazywać na nadanie tego właśnie króla, por. J. Przemsza-Zieliński: Dzieje Sławkowa. Nie jest wszelako wykluczone, że Sławków stał się własnością biskupią dopiero wskutek nadania Władysława Hermana (1079–1102) lub Leszka Białego (1199), por. F. Kiryk, ibidem, J. Przemsza-Zieliński, ibidem.. Nie wiadomo też w jaki sposób i kiedy przeszło na biskupów krakowskich regale górnicze. Pewne jest jedynie, że Sławków znajdował się we władaniu biskupim na początku XIII w. Potwierdza to pierwsza pisemna wzmianka o Sławkowie, pochodząca z 1220, kiedy to biskup krakowski Iwo Odrowąż nadał ufundowanemu przez siebie w Prądniku pod Krakowem klasztorowi św. Ducha połowę dochodów z karczm sławkowskichJan Długosz: Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, wyd. A. Przezdziecki, Kraków 1863–1864, t. III, s. 38.. Nadanie to stanowić miało ponoć dość pokaźną kwotę, co poświadcza wysoki poziom rozwoju gospodarczego ówczesnego Sławkowa. Wiadomość o karczmach dowodzi też pośrednio jego handlowego charakteruF. Kiryk: Miasto średniowieczne, w: tegoż (red.), Dzieje Sławkowa, Kraków 2001, s. 81.. W jakiś zagadkowy sposób osada ocalała od najazdów tatarskich, dzięki czemu zniszczony przez Tatarów w 1241 i 1259 Kraków odbudowano właśnie z jej pomocą. Pamięć o tym przetrwała w powiedzeniu „o sławkowskim chlebie Kraków zbudowano”W sposób bardziej ogólny odnosi się to powiedzenie do domniemanego starszeństwa Sławkowa wobec Krakowa, por. Samuel Adelberg: Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894, s. 701.. thumb|200px|Prawdopodobnie to właśnie Bolesław Wstydliwy (1226–1279) nadał Sławkowowi prawa miejskie. Data ich nadania pozostaje jednak nieznana Sławków otrzymał prawa miejskie w okresie lokacji najstarszych miast małopolskich w XIII w. Z powodu zaginięcia aktu lokacyjnego nie jest jednak znana dokładna data ich nadania. Opierając się na pośrednich źródłach historycznych zwykło się jedynie sądzić, że nastąpiło to między rokiem 1279 a 1286.