Stanisław Antoni Salmonowicz (ur. 9 listopada 1931 w Brześciu nad Bugiem, zm. 24 maja 2022 w Toruniu) – polski historyk prawa i administracji specjalizujący się w historii nowożytnej, profesor nauk prawnych.

Życiorys Pochodził z rodziny Salmonowiczów herbu Szaszor, syn Antoniego (zm. 1935), urzędnika administracji państwowej, m.in. wicestarosty w Nowogródku, starosty w Kamieniu Koszyrskim, i Stefanii z Muzyczków, brat Jerzego, siostrzeniec Ludwika Muzyczki, kuzyn Zofii Abramowiczówny. Po śmierci ojca w 1935 roku wraz z matką i bratem zamieszkali w Wilnie, w 1943 roku przenieśli się do Warszawy.

W latach 1945–1948 mieszkał w Zielonej GórzeA257 Stanisław Antoni Salmonowicz Dwa Rody.pl [dostęp 2026-02-15]., następnie w Krakowie, gdzie w 1950 roku ukończył II Liceum Ogólnokształcące im. Króla Jana III Sobieskiego, zdał maturę i podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Jagiellońskim. Specjalizował się w historii prawa, wśród jego wykładowców byli Michał Patkaniowski i Adam Vetulani. Po uzyskaniu magisterium, w 1954 roku podjął pracę w Sądzie Wojewódzkim Krakowa, gdzie odbywał aplikację sędziowską. W latach 1955–1956 pracował jako sędzia. Następnie, w latach 1956–1959 aspirantura na Uniwersytecie Warszawskim, zakończona uzyskaniem stopnia doktora nauk prawnych. Tematem jego rozprawy był K.B. Steiner, toruński prawnik i historyk (1746–1814), a promotorem Karol Koranyi. W tym samym roku został zatrudniony jako adiunkt w Katedrze Powszechnej Historii Państwa i Prawa Wydziału Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1961 roku przebywał na stypendium w Nancy, gdzie uzyskał dyplom (z odznaczeniem) wyższych studiów europejskich. W 1966 roku, uzyskał, na podstawie rozprawy Prawo karne oświeconego absolutyzmu, stopień doktora habilitowanego nauk prawnych.

Od 1966 roku pracował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu na stanowisku docenta. Kierował tam Katedrą Historii Państwa i Prawa Polskiego. W latach 1969–1970 pełnił stanowisko prodziekana Wydziału Prawa i Administracji. Za współpracę z emigracją polityczną i Radiem Wolna Europa (używał pseudonimu Łosoś), w okresie od 24 września1970 do 21 stycznia 1971 roku przebywał w areszcie tymczasowym w Warszawie; zwolniony po upadku Władysława Gomułki, postępowanie umorzone; zwolniony z pracy na UMK; od czerwca 1971 do 1 lutego 1972 roku był bezrobotny. W 1972 roku zatrudnił się w Instytucie Historii PAN, gdzie pracował, m.in. jako kierownik Zakładu Historii Pomorza i Krajów Bałtyckich.

W 1981 roku wrócił na UMK, gdzie objął stanowisko kierownika Zakładu Dawnego Prawa Niemieckiego, a potem Katedry Historii Prawa Niemieckiego. W 1983 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego w Instytucie Historii PAN, a w 1989 roku tytuł profesora zwyczajnego nauk prawnych.

Współpracował też ze Szkołą Wyższą im. Pawła Włodkowica w Płocku oraz Kujawsko-Pomorską Szkołą Wyższą w Bydgoszczy. W 1991 roku kandydował na senatora w województwie toruńskim z ramienia Unii Demokratycznej.

Wraz z Elżbietą Zawacką i Andrzejem Tomczakiem należał do założycieli powstałej jesienią 1989 roku w Toruniu Fundacji „Archiwum Pomorskie Armii Krajowej” (obecnie Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej) i długie lata zasiadał w jej Radzie. W uznaniu zasług został w 1992 roku przyjęty w poczet członków korespondentów Polskiej Akademii Umiejętności, a w 1995 roku przyznano Mu godność członka rzeczywistego PAU.

Z końcem roku 2002 przeszedł na emeryturę.

Stanisław Salmonowicz przez lata, od 22 stycznia 1964 do co najmniej 1983 roku, był kontrolowany przez SB, najpierw był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnej „Stypendysta”, a później w ramach sprawy operacyjnego rozpracowania (Kwestionariusz Ewidencyjny pod Kryptonim „Pewnik”), w związku z „podejrzeniem o zbieranie, opracowywanie i przekazywanie do rozgłośni RWE informacji o stosunkach społeczno-politycznych i gospodarczych w PRL” i tym że „W okresie istotnych wydarzeń w kraju szkalował politykę partii i rządu PRL”. 26 września 1970 został aresztowany, jako podejrzewany o „wejście w porozumienie z przedstawicielami radia »Wolna Europa«” w okresie od maja do 25 września 1970 r. Prokuratura Wojewódzka dla miasta stołecznego Warszawy umorzyła śledztwo wobec „nie wykrycia sprawców przestępstwa”. Dwa lata później toczyło się kolejne śledztwo, w którym był podejrzany o „wejście w porozumienie z przedstawicielami Radia „Wolna Europa” na terenie Warszawy, Wiednia i Paryża, w celu działalności na szkodę Państwa Polskiego. W ramach tego porozumienia przekazywał tej rozgłośni informacje zawierające fałszywe wiadomości o stosunkach społeczno-politycznych i gospodarczych w Polsce, opublikowane następnie przez RWE”. W 1972 Stanisław Salmonowicz był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnej o kryptonimie „Ruch”. W latach 1968–1970 i 1975–1977 miał zakaz wyjazdów za granicę.

Jego wspomnienie o Marku Eminowiczu znalazło się w wydanej w 2009 roku książce Lubię swoje wady. Marek Eminowicz w opowieściach na siedemdziesięciopięciolecie.

Był mężem Marii z domu Michnickiej (zm. 2021), sędzi, notariusza.

Zmarł 24 maja 2022 w Toruniu, spoczął 3 czerwca 2022 roku obok żony w części ewangelickiej cmentarza św. Jerzego.

Publikacje Krystian Bogumił Steiner: 1746–1814: toruński prawnik i historyk: studium z dziejów nauki prawa doby Oświecenia w Polsce (1962) Kraków i jego uniwersytet (1963, wspólnie z Józefem Dużykiem). Francja pod jakobińską gwiazdą: szkice z dziejów rewolucji francuskiej (1966). Prawo karne oświeconego absolutyzmu: z dziejów kodyfikacji karnych przełomu XVIII–XIX w. (1966). Pitaval krakowski (1968, wspólnie z Januszem Szwają i Stanisławem Waltosiem). Toruńskie Gimnazjum Akademickie w latach 1681–1817. Studium z dziejów nauki i oświaty (1973). O reglamentacji obyczajowości mieszczańskiej w Toruniu w XVI–XVIII wieku (1976). Obrońcy i miłośnicy języka polskiego w Toruniu XVI–XVIII w. (1979). Fryderyk II (1981, ). Powstanie warszawskie: próba uporządkowania problemów genezy i oceny ogólnej (1981, pod pseudonimem Antoni Nowosielski). Myśl Oświecenia w Toruniu (1982). Toruń w czasach baroku i oświecenia: szkice z dziejów kultury Torunia XVII–XVIII wieku (1982, ). Konfederacja warszawska 1573 (1985, ). Prusy: dzieje państwa i społeczeństwa (1987, ) .Ludzie i dzieło Sejmu Czteroletniego (1988). Sylwetki spod gilotyny (1989, ). Ludwik Muzyczka 1900–1977: polityk i żołnierz: przyczynek do dziejów Armii Krajowej (1992, ). Od Prus Książęcych do Królestwa Pruskiego: studia z dziejów prusko-pomorskich (1992). Szkice toruńskie XVII–XVIII wieku (1992, ). Polacy i Niemcy wobec siebie: postawy, opinie, stereotypy (1697–1815): próba zarysu (1993). Wokół listu 34 (1994). Polskie Państwo Podziemne: z dziejów walki cywilnej 1939–45 (1994, ). Historia ustroju Polski (1995, wspólnie z Ryszardem Łaszewskim, ). Studia historycznoprawne (1995, ). Polityczna geneza Powstania Warszawskiego: Powstanie Warszawskie z perspektywy półwiecza, Studia i materiały z sesji naukowej na Zamku Królewskim w Warszawie, 14–15 czerwca 1994 s. 29–42, Instytut Historii PAN 1995. O rzemiośle recenzenta: studia z warsztatu historyka (1999, ). Polski wiek XX: studia i szkice (2000, ). Z wieku oświecenia: studia z dziejów prawa i polityki XVIII wieku (2001, ). Historia ustrojów państw (2001, wspólnie z Grzegorzem Górskim, ). Prusy Królewskie w XVII–XVIII wieku: studia z dziejów kultury (2002, ). Niewesołe lata 1939–1989: szkice z Polski dziejów najnowszych (2005, ). W staropolskim Toruniu (XVI–XVIII w.): studia i szkice (2005, ). Kilka minionych wieków: szkice i studia z historii ustroju Polski (2009, ). Studia z historii prawa (XVI–XX wiek) (2010, ). The Tragic Night of Occupation: On ‘Collaboration from Below’ in the General Government (1939–1945) (2013). Między NRD i RFN. Ze wspomnień historyka, „Zapiski Historyczne”, tom LXXVIII, s. 117–154 (2013). „Życie jak osioł ucieka…” Wspomnienia (2014, ). Społeczeństwo polskie w latach 1939–1945. Uwagi o sytuacji badawczej, [w:] Kaszubi-Pomorze-Gdańsk. Księga Jubileuszowa Profesora Józefa Borzyszkowskiego z okazji 70. rocznicy urodzin, pod red. C. Obrachta-Prondzyńskiego, K. Lewalskiego, T. Rembalskiego, s. 746–757 (2016, ). Sieyès E.-J., Czym jest stan trzeci? Esej o przywilejach, z przedmową prof. dra hab. Stanisława Salmonowicza (2016, ). Les autorités de la Pologne en exil et l’état clandestin polonais, Guerres mondiales et conflits contemporains: La Pologne dans les conflits du XXe siècle. II – Deuxième Guerre mondiale et Guerre froide, t. 1, s. 27–53 (2016, , ). Die Evangelischen in Thorn (16.–20. Jahrhundert). Studiensammlung, unter der Red. von Jarosław Kłaczkow und Agnieszka Zielińska (2014, współautor, ). Refleksje o XX wieku - epoce ludobójstwa, [w:] Wiek nienawiści: studia, pod red. E. Dmitrówa et al., s. 297–308 (2014, ). Prus pierwszy wiek XIX (1806–1871), „Zapiski Historyczne” tom LXXX, z. 3, s. 7–28 (2015, ). Historia Pomorza. T. 5, (1918–1939): Województwo pomorskie i Wolne Miasto Gdańsk. Cz. 1, Ustrój, społeczeństwo i gospodarka, pod red. S. Wierzchosławskiego i P. Olstowskiego (2015, współautor, ). Od XVI do XX wieku. Studia historyczne i historycznoprawne, red. D. Janicka (2016, - oprawa miękka, - oprawa twarda). Status prawny Polaka pod okupacją niemiecką (1939–1945). Uwagi o potrzebie badań, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” z. 3, s. 345–360 (2016, ). Historia prawa wobec II RP. Uwagi o stanie badań, „Studia Iuridica Toruniensia” 18, s. 9–28 (2016, ). Europa 1777 r. - od humanitarnej krytyki prawa obowiązującego po budowę nowych kodeksów karnych, „Studia Iuridica Toruniensia” 20, s. 269–297 (2017, ). O dziejach Wydziału Prawa UJ w dobie II RP, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” z. 2, s. 137–149 (2017, ). Polnische Preussen oder Westpreussen. Ausgewählte Studien (2018, ). Ludwik Muzyczka „Benedykt” (1900–1977). Materiały historyczne do dziejów Komendy Głównej Armii Krajowej, pod red. nauk. M. J. Mazurkiewicza (2018, ). Ordery i odznaczenia

Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (2014). Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (2003). Krzyż Wolności i Solidarności (2012). Medal Komisji Edukacji Narodowej Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” Medal „Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis” Medal „Za Zasługi dla Miasta Torunia” na wstędze Odznaka „Za zasługi dla woj. Kujawsko-pomorskiego” (dwukrotnie)

Źródło:.

Nagrody i wyróżnienia

Nagroda III stopnia Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego za wyróżniającą się pracę habilitacyjną (1967)KOMUNIKAT o nagrodach Ministra Oświaty i Szkolnictwa Wyższego przyznanych w 1967 r. pracownikom naukowo-dydaktycznym szkół wyższych za szczególne osiągnięcia Dz. Urz. Min. Oświaty i Szkolnictwa Wyższego z 30 grudnia 1967 r. Nr A-13, poz. 88 [dostęp 2026-01-12]. tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego (2022)

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Absolwenci II Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Brześciu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Szkoły Wyższej im. Pawła Włodkowica Kategoria:Nauczyciele akademiccy uczelni w Bydgoszczy Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wolności i Solidarności Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury” Kategoria:Pochowani na Cmentarzu św. Jerzego w Toruniu Kategoria:Polscy historycy prawa Kategoria:Urodzeni w 1931 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Zmarli w 2022