thumb|Tracki peltasta z V/IV wieku p.n.e. (wizja współczesnego artysty) Trakowie (; ) – lud indoeuropejski w starożytności zamieszkujący wschodnią część Półwyspu Bałkańskiego: obszar ograniczony od zachodu rzekami Wielka Morawa i Wardar, od wschodu Morzem Czarnym, od północy Dunajem, na południu natomiast Morzem Egejskim. Bezpośrednio od strony zachodniej z Trakami sąsiadowały plemiona Dardanów, które nie były pochodzenia trackiego. Obecność Traków na tych ziemiach sięga co najmniej XIII wieku p.n.e., a ich kultura rozwijała się przez ponad tysiąc lat, pozostawiając po sobie dziedzictwo archeologiczne.
Trakowie nie stworzyli trwałego jednolitego państwa, a ich struktura społeczna charakteryzowała się wyraźnym podziałem na arystokrację i biedne masy społeczeństwa. Ich religia była politeistyczna, z silnym kultem bóstw takich jak Zalmoksis czy Jeździec Tracki, a także z praktykami mistycznymi, które wpłynęły na greckie praktyki religijne. Sztuka Traków jest znana dzięki zachowanym grobowcom oraz tzw. skarbom; ma ona korzenie zarówno lokalne, jak i jest inspirowana kulturą sąsiednich ludów.
Po rzymskim podboju pod koniec I wieku p.n.e. postępował proces hellenizacji i romanizacji Traków. Trakowie zachowali część swoich tradycji aż do przybycia Słowian w VI wieku naszej ery.
Pochodzenie thumb|left|Tracka arystokratka (zob. „Ostrusza”) Zanim ukształtował się lud Traków, na terenach współczesnej Bułgarii rozwijała się w V tysiącleciu p.n.e. wysoko zaawansowana kultura eneolityczna. Szczególne znaczenie ma nekropolia odkryta w pobliżu Warny w 1972 roku, datowana na okres przejściowy między neolitem a wczesną epoką brązu. Znaleziska z tego stanowiska obejmują liczne przedmioty wykonane ze złota, w tym bransolety, paciorki i ozdobne aplikacje. Obiekty te świadczą o wysokim poziomie techniki złotniczej, a także o istnieniu zróżnicowania społecznego i oznak władzy.
Kultura Warna miała swoje odpowiedniki także w innych regionach dzisiejszej Bułgarii, m.in. w rejonie Dobrudży (stanowisko w pobliżu Durankulaku) oraz w dolinie Dunaju (Hotnica). W tych miejscach odkryto m.in. złote ozdoby i gliniane tabliczki z piktogramami, które nie zostały dotychczas odczytane, ale sugerują wczesne formy pisma obrazkowego. Upadek kultury warneńskiej nastąpił pod koniec V tysiąclecia p.n.e., prawdopodobnie w wyniku inwazji, i nie przyczyniła się ona do powstania cywilizacji epoki brązu na tym obszarze, w przeciwieństwie do współczesnych jej kultur Egiptu i Mezopotamii.
Ludmiła Żiwkowa podaje dwie konkurencyjne hipotezy na temat pochodzenia Traków: lud autochtoniczny zamieszkujący ten obszar; mieszanka ludności rdzennej i ludów napływowych z Anatolii (od neolitu) i indoeuropejskich pasterzy pochodzących ze stepów czarnomorskich. Ujednolicenie etniczne następuje w III / II tysiącleciu p.n.e. (epoka brązu).
Nazwa "Trakowie" jest określeniem zbiorczym dla całej grupy plemion pokrewnych etnicznie, swoim zasięgiem obejmujących obszar nieco większy niż wschodnia część Półwyspu Bałkańskiego, a ściślej rzecz biorąc odnosi się m.in. także do plemion zamieszkujących lewobrzeżny Dunaj – Daków.
Wygląd zewnętrzny Grecki filozof Ksenofanes opisuje Traków jako ludzi o niebieskich oczach i rudych włosachDiels, B16, Die Fragmente der Vorsokratiker, 1903, str. 38–58 (Xenophanes fr. B16, Diels-Kranz, Kirk/Raven no. 171 [= Clem. Alex. Strom. Vii.4].
Na greckich wazach Trakowie są przedstawieni zarówno z rudymi włosami, jak i fizjonomią twarzy i ciemnymi włosami tożsamymi z przedstawieniami samych Greków. Zdarzają się przedstawienia mężczyzn z wyróżniającymi się, szpiczastymi brodami. Jednym z najlepiej znanych przykładów przedstawień Traków w malarstwie wazowym jest scena na czarnofigurowej amforze z Monachium (ok. 540 p.n.e.), ukazująca walkę czterech wojowników, w tym Traków. Cechą odróżniającą ich w sztuce greckiej były płaszcze oraz fryzury i elementy broni wskazujące na obce pochodzenie.
Trakowie nosili wełniane płaszcze zdobione wzorami geometrycznymi (zeira), czapki ze skóry lisa (alopekis) i buty ze skóry jelenia (embades). Wojownikom towarzyszyły włócznie i tarcze z wycięciem w kształcie półksiężyca. Charakterystyczny był także hełm tracki.
Kobiety nosiły tatuaże. Herodot opisuje te tatuaże jako symbol arystokratycznego pochodzenia; według innych podań tatuaże są symbolem kary za zabicie Orfeusza.
Plemiona thumb|Tereny zamieszkiwane przez Traków
Nie jest możliwe dokładne odtworzenie geograficznego rozmieszczenia plemion trackich.
Zachód współczesnej Bułgarii zamieszkiwali Medowie (z tej trackiej grupy etnicznej wywodził się Spartakus); północno-zachodni kraniec dzisiejszej Bułgarii zamieszkiwało liczne plemię Tryballów. Kotlinę Sofijską zamieszkiwali Serdowie; od nazwy tego plemienia pochodzi nazwa miasta Serdica (Sofia). Na południe od Serdów mieszkali Denteleci.
W dolinie rzeki Mesta mieszkali wspominani przez Herodota Satrowie. W dolnym biegu Strumy osiedlili się Sintowie, zaś w ich sąsiedztwie żyło ludne plemię Bisaltów. Między rzekami Struma i Wardar mieszkali Krestonowie. W górnym biegu Strumy mieszkali Brygowie.
W południowo-zachodniej Tracji zamieszkiwali Sitonowie.
Masyw Rodopów zasiedlili Bessowie, którzy wg Herodota odgrywali większą rolę niż Odrysowie, którzy zaś zamieszkiwali centralne i południowo-wschodnie ziemie dzisiejszej Bułgarii.
Tracja północno-wschodnia była domeną Krobyzów, którzy dzielili się z kolei na mniejsze plemiona.
Południowotrackie wybrzeże Morza Czarnego zamieszkiwali Melandytowie, Tynowie i TranipsajowieCh. Danow podaje, że Astowie należeli do plemienia Odrysów (s. 62)..
Plemiona zamieszkujące tereny na północ od Dunaju, Dakowie i Getowie (północni Trakowie), są etnicznie blisko spokrewnione z Trakami z terenów na południe od tej rzeki.
Tereny Tracji stały na różnym poziomie rozwoju gospodarczego, religijnego i kulturowego; plemiona południowe były pod tym względem na wyższym poziomie niż te północne.
Religia Traków thumb|left|Srebrna plakietka wotywna z wyobrażeniem Sabazjosa z wężami
Wiedza o religii Traków jest jedynie fragmentaryczna. Obrzędy i bóstwa Traków nie zostały opisane, pomimo tego, że trackie elity posługiwały się w piśmie greką. Taki stan rzeczy – brak opisów religii – nie jest niespotykany dla antycznych wierzeń. Galowie byli przeciwni zapisom praktyk religijnych. Mykeńskie tabliczki w piśmie linearnym B również nie zawierają opisów o charakterze religijnym.
Religia Traków była politeistyczna, oparta na kulcie sił natury, herosów oraz bóstw związanych z wojną, płodnością i śmiercią. Jednym z najważniejszych bóstw był Zalmoksis, czczony szczególnie przez Daków jako bóg nieśmiertelności i życia pozagrobowego. Inne ważne postacie w panteonie trackim to Bendis, bogini księżyca i myślistwa, oraz Sabazjos, bóg utożsamiany z płodnością i winoroślą.
Jeździec Tracki jest herosem w mitologii trackiej; ma ogólny, symboliczny charakter i nie jest personifikacją konkretnej osoby.
Wierzenia Traków były silnie związane z obrzędami misteryjnymi i świętymi miejscami, takimi jak groty i sanktuaria w górach, które służyły jako miejsca kultu. Ich religia przetrwała w różnych formach aż do czasów rzymskich, adaptując się do wpływów kultury greckiej i rzymskiej.
Sztuka Traków thumb|Freski wewnątrz kopuły grobowca w Kazanłyku Tracka sztuka, której narodziny przypadają na VIII–VII w. p.n.e., ma swoje korzenie zarówno lokalnie, jak i jest inspirowana sztuką kultur ościennych. Bogdan Fiłow zwrócił uwagę na związek sztuki trackiej ze sztuką scytyjską; Iwan Wenedikow podkreśla związki sztuki trackiej ze sztuką helleńską, perską i sztuką Azji Mniejszej, podkreślając eklektyczny charakter trackich dzieł sztuki. Również Ludmiła Żiwkowa stwierdza, że – mimo synkretycznego charakteru – sztuka tracka ma cechy wybitnie oryginalne.
Główne świadectwa sztuki trackiej, które przetrwały do czasów współczesnych, to tzw. skarby i kurhany. Bogactwo zdobień i materiały wykonania (złoto, srebro) są świadectwem dużego zróżnicowania klasowego społeczeństwa trackiego, w którym arystokracja miała dostęp do artystycznych, cennych dóbr materialnych. Dla przykładu w Seuthopolis kurhany i groby ceglane arystokracji miały bogaty wystrój, zaś groby ubogiej ludności składały się z urn zawierających spopielone kości.
Freski z grobowca w Kazanłyku, wpisanego na listę UNESCO, są przykładem najwyższego poziomu osiągniętego przez trackie malarstwo.
Wśród rzadkich przykładów istnienia monumentalnej rzeźby trackiej sprzed okresu rzymskiego wyróżnić można brązową figurę dzika z grobowca Mal-Tepe czy bazę posągu Dionizosa z Seuthopolis. Najbardziej charakterystycznymi obiektami plastyki trackiej pozostają jednak liczne płytki wotywne, często wykonane z terakoty lub kamienia, przedstawiające sceny o znaczeniu religijnym i kultowym. Wśród nich szczególnie często występuje wizerunek Jeźdźca Trackiego. Płytki te, pełne dynamizmu i ekspresji, stanowią cenny materiał do badań nad wierzeniami i życiem codziennym Traków. Obok Herosa ważne miejsce w ikonografii zajmował Dionizos, bóg wina i radości, którego kult był silnie zakorzeniony w Tracji.
Na północ od Dunaju, podobne wpływy – wpływy sztuki greckiej i scytyjskiej – były widoczne u Daków. Na cmentarzyskach arystokratycznych (np. w Birseti koło Gałacza) wyrobom miejscowym towarzyszą wyroby z Hellady. Dackie rękodzieło ludowe zaś przybierało proste formy, często tworzone na własny użytek, niewprawną ręką.
Język tracki
thumb|Złoty pierścień z Ezerowa zawierający inskrypcję interpretowaną jako inskrypcja w języku trackim Niewiele wiadomo o języku trackim; być może był językiem indoeuropejskim. Trakowie nie wypracowali własnego systemu pisma. W razie potrzeby zapisu informacji trackie elity używały greki, o czym świadczą na przykład zapiski na naczyniach skarbu z Wracy. Popularność języka greckiego była dodatkowo wspierana przez kontakty ekonomiczne i kulturowe elit, w wyniku których tracka arystokracja nauczyła się tego języka.
Zapiski w języku trackim są niezwykle rzadkie. Znane są zapiski (graffiti) z sanktuariów, a także przedmioty przypuszczalnie zapisane trackimi inskrypcjami. Wśród nich znajdują się złoty pierścień z miejscowości koło Płowdiwu (data znalezienia: 1912), stela znaleziona w 1965 roku we wsi Kjołmen w gminie Wyrbica czy inskrypcje na przedmiotach z nekropolii w pobliżu Duwanlii.
Język tracki częściowo, we wsiach, zachował się aż do hellenizacji i latynizacji Tracji.
Złoty pierścień z Ezerowa Złoty pierścień z Ezerowa, datowany na V–IV w. p.n.e., jest wysoki na 2,5 cm. Przechowuje go Narodowe Muzeum Archeologiczne w Sofii. Powszechnie przyjmuje się, że inskrypcja na nim jest w języku trackim.
Inskrypcję można odczytać następująco: ΡΟΛΙΣΤΕΝΕΑΣ ΝΕΡΕΝΕΑ ΤΙΛΤΕΑΝ ΗΣΚΟ ΑΡΑΖΕΑ ΔΟΜΕΑΝ ΤΙΛΕΖΥΠΤΑ ΜΙΗ ΕΡΑ ΖΗΛΤΑ
Istnieją rozbieżności co do dokładnego tłumaczenia tekstu. Jedno z tłumaczeń przekłada tekst jako: „Jestem Rolisteneas, potomek Nereneasa. Tilezipta, kobieta z Arazji, wydała mnie na świat”.
Trakowie na przełomie epok brązu i żelaza