thumb|Harpie (przerys wyobrażenia z ceramiki greckiej, VII wiek p.n.e.) Harpie (gr. Harpyia, lm Harpyiai, łac. Harpyia, lm Harpyiae) – w mitologii greckiej skrzydlate demony żeńskie uosabiające gwałtowne wichry, mające postać półkobiet, półptaków porywających dusze zmarłych, a także dręczących ludzi jako narzędzie kary bogów.

Rodowód thumb|Wyobrażenie z tzw. pomnika Harpii z licyjskiego Ksantos Pierwotnie uważano je tylko za duchy albo personifikacje wiatru łączone z Boreaszem i bóstwami atmosferyDavid Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001, s. 162, ., bóstwa silnej wichury, odnoszące dusze zmarłych do podziemi HadesuLucyna Stankiewicz: Ilustrowany słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Ossolineum, 2008, s. 154, ..

Ich nazwa (harpyiai) dosłownie oznaczała „porywaczki”. Uchodziły za córki Taumasa i okeanidy Elektry oraz za siostry bogini Iris. Nosiły imiona: Kelajno (gr. Kelainṓ, łac. Celaeno – „Czarna”, „Ciemnica”); Okypete (gr. Ōkypétē, łac. Ocypete – „Szybkolotna”, „Pędziwiatr”); Aello (lub Nikotoe, gr. Aellṓ, Nikothóē, łac. Aello, Nicothoe – „Wichrowa”, „Zawierucha”, „Burzliwa”); Podarge (gr. Podárgē, łac. Podarge, „Prędkonoga”)Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (red. Zdzisław Piszczek). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983, s. 302, .; oraz Aellopus i inne, gdyż liczba ich nigdy nie była określona dokładnie.

Hezjod w swym kosmogonicznym eposie wymienia jedynie pierwsze trzy (Theogonia, 265-267). W roli uskrzydlonych kobiecych demonów zła uległy późniejszemu ujemnemu skojarzeniu z syrenami, eryniami i furiami.

W przekazie literacko-mitologicznym W Odysei Homera występują jako porywaczki córek herosa PandareosaJoël Schmidt: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 2001, s. 235, ..

Z eposu Argonautyki Apolloniosa Rodyjskiego pochodzi szerszy mitologiczny przekaz epizodu z harpiami i Fineusem, ślepym królu trackim posiadającym zdolność przepowiadania przyszłości. Zeus, gniewny na wieszczka za nadużywanie tego daru i za wcześniejszą zbrodnię popełnioną na synach, zdecydował się go ukarać, zsyłając na niego harpie, które porywały albo zanieczyszczały mu pożywienie (Argonautyki II 181). Od udręki i śmierci głodowej wyzwolił Fineusa dopiero Jazon przybyły z Argonautami – Kalaisem i Zetesem, którzy przepędzili je na wyspy lub do bram HadesuJan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 167, ..

Wergiliusz wspominający je w wędrówce Eneasza (Eneida III, 210-255), umiejscawia na Morzu Jońskim ich siedzibę na wyspach Strofadach; inna wersja mówi o wejściu do podziemnego świata zmarłych (Hadesu). U Homera harpia była matką koni Achillesa – Ksantosa i Baliosa (Iliada XVI, 160)Władysław Kopaliński: Słownik mitów i tradycji kultury. T. 1 (A-J). Warszawa: Wyd. HPS/Rzeczpospolita, 2007, s. 399, ..

W sztuce thumb|Harpia jako demon śmierci (dekoracja etruskiej hydrii z Vulci (530-500 p.n.e.), ze zbiorów berlińskiego Altes Museum W ludzkiej, uskrzydlonej postaci harpie nie różniły się od innych fantastycznych greckich stworów mitologicznych. Hezjod emfatycznie nazywa je stworzeniami „pięknowłosymi”. Obraz harpii jako wstrętnej, uskrzydlonej kobiety-ptaka powstał dość późno, wskutek ich mylenia z syrenami i innymi złośliwymi stworami. Wizerunek ten został w kulturze utrwalony przez późniejszych autorów antycznych, którzy nazywając je córkami gwałtownego Posejdona lub potwornego Tyfona, konkurowali ze sobą próbując nadać im szczególnie odrażającą postaćSłownik mitów Greków i Rzymian. Warszawa: WDW, 1995, s. 101, .. Już w dość wczesnym przedstawieniu z VI wieku p.n.e. malowanym na wazie z berlińskiego muzeum, krwiożercza harpia w każdym szponie trzyma ludzką postać, zaś jej głowa przypomina śmiercionośną Gorgonę w groźnym wyobrażeniu.

W plastyce częste są ich przedstawienia w malarstwie wazowym i rzeźbie nagrobkowej. Do najbardziej znanych należą pochodzące z V wieku p.n.e. płaskorzeźby fryzu z licyjskiego grobowca – tzw. pomnika Harpii w Ksantos.

R.D. Barnett w eseju Ancient Oriental Influences on Archaic Greece sugeruje, że wizerunek harpii pochodzi z ornamentów na brązowych kotłach z UrartuGreek Mythology – Myths Concerning Aia. Hipoteza ta stwarza jednak wątpliwość jako oparta na założeniu, iż harpie to jedynie ptaki o ludzkiej głowie, co pozostaje w sprzeczności z pierwotnymi mitami. Częste wyobrażenia harpii pojawiają się w zdobnictwie średniowiecznych kościołów jako dekoracja kapiteli kolumn (zwłaszcza romańskich), m.in. w zachodnioeuropejskich obiektach sakralnych w Zamora, Huesca, Arévalo, Silos, Hesse, Paderborn, Sigolsheim. thumb|Harpia jako motyw heraldyczny W średniowieczu harpie, często nazywane „dziewiczymi orłami”, stanowiły popularny motyw w heraldyce. Występują m.in. w herbach Norymbergi, Reitburga czy Liechtensteinu.

W naturze gatunek ornitologiczny harpia wielka jest dużym ptakiem drapieżnym ze strefy latynoamerykańskiej, którego przyjętą w nauce nazwę łacińską (Harpia harpyia) utworzono poprzez skojarzenie z mitologicznym stworzeniemRajmund Lepert, Ewa Turyn: Słownik polsko-łacińsko-francuski. Rośliny i zwierzęta. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2005, s. 79, ..

W późniejszej tradycji i kulturze Częste w potocznej polszczyźnie pejoratywne miano harpii oznaczało okrutną kobietę-potwora: sekutnicę, dręczycielkę, okrutnicę, sadystkę, również istotę wyrachowaną; w odniesieniu do mężczyzny określało człowieka pijawkę, lichwiarza, wyzyskiwaczaWładysław Kopaliński: Słownik eponimów, czyli wyrażeń odimiennych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 116, .Władysław Kopaliński: Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem. Warszawa: Muza, 2001, s. 206, .. thumb|Nowożytne wyobrażenie harpii jako żeńskiego ptaka z Historia naturalis Jana Jonstona (ryc. Merriana z ok. 1650) Jako motyw symboliczny stwór ten pojawia się w malarstwie Jacka Malczewskiego (np. Harpia we śnie). W drugiej części dramatu Dziady Adama Mickiewicza motyw harpii i udręczenia króla Fineusa został wykorzystany w postaci „żarłocznego ptastwa” prześladującego w ten sposób widmo złego pana.

Literatura w Eneidzie Eneasz opowiada Dydonie swą przygodę na jednej z wysp Strofadów, gdzie harpie nie pozwoliły jemu i towarzyszom spożyć posiłku, a nadto rzuciły klątwę za umniejszenie ich stad, zapowiadając, że nie założą nowego grodu w Italii, dopóki nie doświadczą takiego głodu, że zaczną jeść stołyPor. Jan Parandowski: Mitologia, dz. cyt., s. 239.; w naśladowczych Argonautykach Waleriusza Flakkusa, harpie są córkami Tyfeusa, potwora zrodzonego z Gai, dręczącymi wieszcza Fineusa, któremu nie pozwalają spożyć posiłku (Argonautica, III, 450-455); harpie występują w Boskiej komedii Dantego, w XIII Pieśni Piekła (tzw. dolnego), w siódmym kręgu, miejscu przeznaczonym dla samobójców; w dramacie Burza Williama Szekspira duch Ariel przemienia się w harpię, by zanieść wiadomość swemu panu Prosperowi; pojawiają się także w powieści fantasy Bursztynowa Luneta, w scenie gdy Lyra, Will oraz Gallivespianie (kawaler Tialys i lady Salmakia), stają przed wrotami do świata umarłych.

Gry komputerowe seria Heroes of Might and Magic, seria God of War seria Gothic Wiedźmin 2: Zabójcy królów Warcraft III: Reign of Chaos The Elder Scrolls II: Daggerfall Puzzle Quest: Challenge of the Warlords Sacred 2: Fallen Angel Guild Wars 2 Lineage 2 Elsword World of Warcraft The Elder Scrolls Online Wiedźmin 3: Dziki Gon Baldur’s Gate III

Przypisy

Kategoria:Bóstwa wiatrów w mitologii greckiej Kategoria:Fantastyczne zwierzęta Kategoria:Istoty w mitologii greckiej