thumb|240px|Grób Jana Stanisława Bystrońa na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie Jan Stanisław Bystroń (ur. 20 października 1892 w Krakowie, zm. 18 listopada 1964 w Warszawie) – polski etnograf i socjolog, profesor uniwersytetów w Poznaniu, Krakowie i Warszawie, członek Polskiej Akademii Nauk.
Życiorys Był synem językoznawcy Jana i Marii z Cinciałów, wnukiem prawnika, etnografa i śląskiego działacza społecznego Andrzeja Cinciały. W 1910 ukończył gimnazjum w Krakowie. Podjął studia filologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Wśród jego profesorów byli m.in. Ignacy Chrzanowski i Kazimierz Morawski. W 1914 obronił na UJ doktorat na podstawie pracy Teoria rzeczywistości społecznej. W międzyczasie odbył także studia etnograficzne w Ecole des Hautes Etudes w Paryżu (1912–1913). Podczas I wojny światowej w 1915 w Wiedniu został członkiem zarządu Polskiego Archiwum Wojennego. W 1918 uzyskał stopień docenta etnologii na UJ (na podstawie pracy Zwyczaje żniwiarskie w Polsce).
W latach 1919–1925 był dyrektorem Instytutu Etnologii Uniwersytetu Poznańskiego, piastując katedrę etnologii i folkloru jako profesor nadzwyczajny. W 1925 przeniósł się na UJ, został profesorem zwyczajnym i kierownikiem Katedry Etnologii i Socjologii. Od 1934 prowadził wykłady z socjologii i polskiej kultury ludowej na Uniwersytecie Warszawskim, kierując jednocześnie Katedrą Socjologii (do 1948). W latach 1934–1936 pełnił funkcję kierownika Departamentu Szkolnictwa Wyższego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W latach 1926–1932 pełnił funkcję sekretarza Komisji Etnograficznej PAU. W 1931 ożenił się z Jadwigą Misiakowską
W czasie okupacji był kilka miesięcy więziony na Pawiaku; brał udział w tajnym nauczaniu. W ostatnich latach życia ciężko chorował, cierpiał również na załamanie nerwowe po śmierci syna oraz z powodu wieloletniej choroby żony. Oficjalnie przeszedł na emeryturę rok przed śmiercią. Pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (kwatera 4-6-1)śp. Jan Stanisław Bystroń.
Zainteresowania naukowe W swych badaniach koncentrował się na kulturze polskiej, folklorze i twórczości ludowej. Uważał, że badania etnograficzne powinno się prowadzić w ograniczonym czasie i miejscu. W pracy Wstęp do ludoznawstwa polskiego (1926) określił zagadnienia etnografii, jej stosunek do innych nauk oraz podał systematykę dotyczącą grup zawodowych i etnicznych. Analizując dzieła literatury staropolskiej przedstawił panoramę życia towarzyskiego, rodzinnego, politycznego i wojskowego Polski XVI, XVII i XVIII wieku (Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVIII, 1933, 2 tomy). Zajmował się koncepcjami socjologii polskiej do początków XX wieku. Jako pierwszy w Polsce uznał komizm za zjawisko socjologiczne. Na przełomie lat 20. i 30. prowadził badania śladów polskich w Algierii i na Bliskim Wschodzie, czego efektem była praca Polacy w Ziemi Świętej, Syrii i Egipcie, 1141–1914 (1930).
Do korzystania z dzieł Bystronia w pracy nad Encyklopedią staropolską (1937–1939) przyznał się Aleksander Brückner. Jan Bystroń był również encyklopedystą. Został wymieniony w gronie 180 edytorów pięciotomowej Ilustrowanej encyklopedii Trzaski, Everta i Michalskiego wydanej w latach 1926–1928 gdzie napisał hasła związane z kulturą i obyczajem polskim.
Materiały archiwalne Jana Bystronia znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-104Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-02-28]..
Członkostwo polskich towarzystw i akademii naukowych PAU (1933 członek korespondent) Towarzystwo Naukowe Warszawskie (1945 członek zwyczajny) PAN (1952 członek tytularny) Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (1920 członek-korespondent, 1947 członek zwyczajny) Towarzystwo Naukowe we Lwowie (1931 członek czynny).
Publikacje O istocie życia społecznego (1915) Pojęcie narodu w socjologii polskiej (1916) Słowiańskie obrzędy rolnicze (1916) Słowiańskie obrzędy rodzinne (1916) Rozwój problemu socjologicznego w nauce polskiej (1917) Artyzm pieśni ludowej (1921) Wyobraźnia artystyczna B. Prusa (1922) Pieśni ludu polskiego (1925) Historia w pieśni ludu polskiego (1925) Wstęp do ludoznawstwa polskiego (1926) Pieśni ludowe z polskiego Śląska (1927–1938, z Józefem Ligęzą i Stefanem Marianem Stoińskim) Bibliografia etnografii polskiej (1929) Socjologia wychowania (1931) Socjologia. Wstęp informacyjny i bibliograficzny (1931) Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII tomy I - II (1932, wyd. 2. 1960, wyd. 3. 1976) Przysłowia polskie (1933) Szkoła jako zjawisko społeczne (1934) Megalomania narodowa (1935) Nazwiska Polskie (1936) Księga imion w Polsce używanych (1938) Łańcuch szczęścia i inne ciekawostki (1938) Publiczność literacka (1938) Komizm (1939) Paryż (1939) Etnografia Polski (1947) Socjologia (1947) Warszawa (1949)
Odznaczenia Medal Niepodległości (17 września 1932) „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”. Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1938) „za wybitną twórczość naukową związaną z literaturą piękną”.
Przypisy
Bibliografia Biogramy uczonych polskich, Część I: Nauki społeczne, zeszyt 1: A–J, Wrocław 1983. Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Jan Stanisław Bystroń (1892–1964), [w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986, str. 308–324. Danuta Pędzińska, Bystroń Jan Stanisław, [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, przew. kom. red. Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski, wyd. 2, Warszawa; Poznań, PWN, 1983, .
Marek Sierakowski, Myśl społeczna Jana Stanisława Bystronia, „Mazowieckie Studia Humanistyczne”, T. 12, 2008, s. 161–179.
Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kategoria:Członkowie tytularni PAN Kategoria:Ludzie związani ze szkołą im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie Kategoria:Odznaczeni Medalem Niepodległości Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pochowani na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie Kategoria:Polscy encyklopedyści Kategoria:Polscy etnografowie Kategoria:Polscy folkloryści Kategoria:Polscy historycy Kategoria:Polscy socjolodzy Kategoria:Uczestnicy tajnego nauczania na ziemiach polskich 1939–1945 Kategoria:Urodzeni w 1892 Kategoria:Urzędnicy Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Kategoria:Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka) Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Zmarli w 1964 Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie