thumb|Maciej Kamieński (1734–1821), kompozytor pieśni thumb|Kozacka dziewczyna, mal. Serhij Wasylkiwski, ok. 1900 r.
Hej, sokoły, pierwotny tytuł Żal (również znane jako Żal za dziewczyną, Żal za Ukrainą, Na zielonej Ukrainie, Ukraina) – polska pieśń skomponowana przez Macieja Kamieńskiego, twórcę oper i wodewilów, w tym sztuki Nędza uszczęśliwiona z 1778 roku, uważanej za pierwszą polską operę. Pieśń (bez dodanego później refrenu) pochodzi prawdopodobnie z jednego z dzieł scenicznych Kamieńskiego lub została napisana jako samodzielny utwór wokalny. Nie jest znany autor tekstu, lecz wiadomo, że libretta do utworów Kamieńskiego pisali tacy poeci jak Franciszek Bohomolec, Wojciech Bogusławski, Julian Ursyn Niemcewicz czy Hugo Kołłątaj.
W przeszłości podawano jako autora pieśni Tomasza PaduręListy Tymko Padury, poety polsko-ukraińskiego z 12 III 1841 roku i 26 VIII 1845 roku – Katalog Skarbów – Skarby Dziedzictwa Narodowego – Polska.plUpamiętnienie autora piosenki „Hej, sokoły”, Słowo Polskie, Winnica, lipiec 2016 nr 7 (48), s.1, polsko-ukraińskiego poetę i kompozytora żyjącego w XIX wieku. Ballada jednak nie znajduje się w żadnym z czterech zbiorów z utworami Padury. Również żaden znawca twórczości Padury nie potwierdza jego autorstwa pieśni. Według innej opinii, również niepotwierdzonej, autorem tekstu miał był Józef Bohdan Zaleski, XIX-wieczny poeta, przedstawiciel ukraińskiej szkoły polskiego romantyzmu.
Treść thumb|Kozacy zaporoscy na ukraińskim stepie, mal. Serhij Wasylkiwski, ok. 1890 r. thumb|Kozak i dziewczyna u studni, mal. Józef Brandt, 1875 r. thumb|Ułani na patrolu, mal. Czesław Wasilewski, I poł. XX w. thumb|Ułan i wiejska dziewczyna, mal. Stanisław Bagieński, 1936 W śpiewnikach z połowy XIX wieku oprócz tęsknoty za pozostawioną w dalekim kraju dziewczyną, śpiewano o tęsknocie „za zieloną Ukrainą”, co wpisywało piosenkę w ówczesny nurt romantycznej fascynacji Ukrainą i Kozaczyzną, obecny w polskiej literaturze i muzyce.
Charakter kresowej ballady nadaje piosence spopularyzowana w XX wieku zwrotka, która wyjaśnia, że dziewczynę i zieloną Ukrainę żegna kozak lub ułan (w zależności od wersji), który rusza konno „znad Czarnej Wody”, czyli znad Morza Czarnego, w daleką podróż do obcego krajuHej, Sokoły - pieśń, tekst, wykonanie, polskatradycja.plHEJ UKRAINA, przewodnicy.tychy.pl/spiewnik.
Historia Pierwotnie pojawia się pod tytułem Żal, żal za jedyną lub Żal za Ukrainą w polskich śpiewnikach z drugiej połowy XIX wieku oraz z początku XX wieku.
Zachowały się również dwa zapisy dźwiękowe pieśni z początków XX wieku: w wykonaniu śpiewaka Witolda Szellera (1880-1929) na płycie Beka-Grand-Płyta, nr kat. 16472 (nieustalony rok) oraz w wykonaniu śpiewaka Jana Sterna (1867-1949) na płycie Syrena Rekord, nr kat. 8085, z 1908 rokuJan Sztern Żal za Ukrainą, Youtube, 21 lutego 2014. Oba wykonania różnią się nieznacznie tekstem, tempem i melodią od współczesnych wersji. Nie zawierają zwrotki Hej, sokoły..., a rolę refrenu pełni zwrotka zaczynająca się od słów Żal, żal za dziewczyną....
Według ustaleń Zbigniewa Adrjańskiego refren zaczynający się od słów Hej, sokoły jest późniejszym dodatkiem. Tekst refrenu występuje dopiero w harcerskim śpiewniku z ok. 1917 roku, natomiast melodia refrenu została zapisana w śpiewniku harcerskim Nad Olzą z 1937 roku. W obu publikacjach nie jest podany autor tekstu ani melodii refrenu.
Ballada stała się popularna na początku XX wieku wśród polskich harcerzy i sokolników, a później także wśród żołnierzy, zwłaszcza w czasie wojny polsko-bolszewickiej. Na Ukrainie traktowana jest jako „ukraińska pieśń ludowa”ГЕЙ, СОКОЛИ — українська народна пісня, proridne.com. Pieśń śpiewana jest również jako utwór tradycyjny po białorusku"Гэй саколы" на беларускай мове, tekstovoi.ru. W Polsce śpiewana była jako piosenka turystyczna i harcerska, a obecnie jako popularny utwór weselny.
Wykonawcy i covery Polska Od lat 90. XX wieku, wraz z wzrostem popularności w Polsce muzyki disco polo i tzw. muzyki biesiadnej, utwór wykorzystywany był przez szereg mniej lub bardziej znanych wykonawców, wśród których byli m.in. Maryla RodowiczPłyta Marysia Biesiadna, Oficjalna strona Maryli Rodowicz, Krzysztof KrawczykHej sokoly Krzysztof Krawczyk, Youtube, 18 czerwca 2008, Bayer FullBayer Full - Hej Sokoły, Youtube, 6 lutego 2009, BoysBoys - Hej Sokoły, Youtube, 30 stycznia 2014 i wiele innych. Stał się również stałym elementem polskich tradycyjnych weselHej Sokoły, Śpiewnik Weselny.
W pierwszych dekadach XXI wieku piosenka jest również interpretowana przez wykonawców różnych gatunków nawiązujących w swojej twórczości do muzyki folkowejHej Sokoly - AnnaLu & Shavez, Youtube, 25 sierpnia 2016" Hej Sokoły" Ukraina cover kapela góralska Sarpacka, Youtube, 8 maja 2014Hej Sokoły - REDLIN, Youtube, 18 września 2018KATAŽINA Hej Sokoly, Youtube, 15 stycznia 2021Beer Bear - Na Zielonej Ukrainie (Hej Sokoly!), Youtube, 24 sierpnia 2013.
Ukraina Po raz pierwszy na język ukraiński przetłumaczył piosenkę Oleksandr Stadnik, kierownik Wołyńskiego Państwowego Chóru Ludowego, dopiero w roku 2000. Popularność uzyskała w 2004 roku w kontekście pomarańczowej rewolucji. Na Ukrainie piosenkę wykonywali między innymi zespół Tercja PikardyjskaПіккардійська терція. ГЕЙ, СОКОЛИ, Youtube, 21 lipca 2014, Ołeh SkrypkaОлег Скрипка «Гей, соколи». Українська інтерпретація саундтреку стрічки «Межа»., Youtube, 20 września 2017, Wołodymyr WerminskiВолодимир Вермінський, pisni.org.ua czy zespoły Zornaja NiczГурт "Зоряна ніч", pisni.org.ua, Brunettes Shoot BlondesBrunettes shoot blondes - Hej sokoly - UA/SVK version, Youtube, 2 sierpnia 2017 i Chumatskyi Shlyah. Pieśń wykonuje, również po polsku, podczas swoich występów Narodowy Chór Ukrainy im. G. WierowkiXXX FORUM HUMANUM MAZURKAS-Narodowy Chór Ukrainy im. „G.G.Wierowki”- „Hej Sokoły”, Youtube, 14 grudnia 2017. Popularna ukraińska grupa pop i dance Mirami w 2019 roku nagrała swoją wersję Sokołów zarówno po ukraińsku, jak i po polskuMirami - Соколи (Lyric Video), Youtube, 29 marca 2019Mirami - Sokoly (Lyric Video), Youtube, 5 kwietnia 2019. Wykonania zespołu Mirami zyskały popularność również w serwisie TikTok. W 2021 roku swoją ambientową interpretację przedstawiła grupa Mavka.
Wersje polsko-ukraińskie Pojawiły się również wykonania łączące wersję polską i ukraińską. Piosenka stała się na powrót popularna po rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 roku, stając się symbolem wsparcia Ukrainy przez polskie społeczeństwo oraz bliskości kulturowej obu narodów. Jako wyraz wdzięczności za polskie wsparcie w czasie wojny dwujęzyczne wersje nagrali ukraińscy wykonawcy, min. Tercja Pikardyjska i piosenkarka Eileen.
Białoruś Na Białorusi grupa Zenon wykonała piosenkę po białorusku w wersji: Hej, Litwiny... (dwie wersje).
Słowacja i Czechy W roku 2015 popularność na Słowacji zyskało wykonanie po polsku piosenki przez grupę Kollárovci (do końca 2020 osiągnęło ponad 9 milionów odsłon na Youtube)KOLLÁROVCI- Sokoly (Oficiálny videoklip 9/2015) Youtube, 4 września 2015.
W czerwcu 2017 ukazało się nagranie piosenki w języku słowackim wykonane przez rockowy zespół IMT Smile z udziałem wokalisty Ondreja Kandráča, które promowało film Linia (słow. Čiara)I.M.T. Smile - Hej, Sokoly! (pieseň k filmu Čiara) ft. Ondrej Kandrac, Youtube, 20 czerwca 2017. Piosenka okazała się najpopularniejszym przebojem lata 2017 roku na Słowacji. Zajęła pierwsze miejsce na liście przebojów najpopularniejszej słowackiej rozgłośni Rádio ExpresNajhranejšie hity, Rádio Expres. Na serwisie Youtube piosenka osiągnęła (do września 2021 roku) ponad 20 milionów odsłon i dodatkowo ponad 7,5 miliona odsłon wykonanie live na kanale Radia ExpresIMT Smile a Ondrej Kandráč - Hej, Sokoly! (Expres Live), Youtube, 15 czerwca 2017.
W 2020 utwór na swojej płycie wykonał również słowacki wykonawca Ján Hruška.
Wykonanie IMT Smile stało się również popularne w Czechach, gdzie krótko potem pojawiły się wersje z czeskim tekstemKANTOŘI: Hej, sokoli!, Youtube, 3 stycznia 2019Nahoře - Hej, sokoli!, Youtube, 12 stycznia 2020].
Litwa Piosenka zyskała również popularność na LitwieWilno: na polskich weselach Hej, Sokoły i Enej konkurują z rosyjskim popem, kresy.wm.pl, 2014-09-29. W styczniu 2021 swoją wersję piosenki nagrała litewska piosenkarka polskiego pochodzenia Katažina ZvonkuvienėKatarzyna Zvonkuvienė przedstawia nową wersję piosenki „Hej, sokoły”!, zw.lt, 15 stycznia 2021.
Rosja Tekst śpiewany jest również po rosyjsku. Po polsku wykonuje go wojskowy Chór Aleksandrowa. W lipcu 2022 piosenkę po ukraińsku nagrała rosyjska piosenkarka i gwiazda serwisu TikTok Kira Shine.
Kanada
W lutym 2023 częściowo przetłumaczoną wersję piosenki nagrał kanadyjski zespół folk punk rockowy The Dreadnoughts.
W filmie Piosenka pojawiła się w pierwszym odcinku serialu Dorastanie z 1987 roku (akcja dzieje się w 1972 roku). Melodia Na zielonej Ukrainie została wykorzystana kilkukrotnie w filmie Jerzego Hoffmana Ogniem i mieczem z 1999 roku. Piosenka w słowackim wykonaniu rockowym zespołu IMT Smile pojawiła się również w ukraińsko-słowackim filmie Linia (słow. Čiara, ukr. Межа) z 2017 roku.
Tekst
Tekst pierwotny Najstarsza wersja tekstu ustalona przez Zbigniewa Adrjańskiego:
ŻalŻal, żal za jedyną, Ukochaną mą dziewczyną, Oj, żal za mojemi, Za oczkami czarownemi.
Przepióreczka moja mała, Ona biedna tam została, A ja tutaj w obcej stronie Dniem i nocą tęsknię do niej.
Oj, żal za jedyną, Ukochaną mą dziewczyną, Oj, żal za mojemi Za oczkami czarownemi.
Żal, żal za jedyną, Za hołubką, za dziewczyną, Żal, żal, serce boli Nie ma mojej złotej doli.
Jeszcze wina, jeszcze grajcie, A jak umrę pochowajcie Tam daleko, przy dziewczynie, Przy jedynej, w mej krainie.
Oj, żal za jedyną Za kochaną, za dziewczyną, Oj, żal, serce boli, Szkoda mojej złotej doli.
Tekst współczesny Tekst polskiTekst ukraińskiTekst białoruskiPierwsza zwrotkaHej, tam gdzieś znad Czarnej WodyChodzi o Morze Czarne Wsiada na koń kozak [lub: ułan] młody. Czule żegna się z dziewczyną, Jeszcze czulej z Ukrainą.Гей, десь там, де чорні водиЧорне море, Сів на коня козак молодий. Плаче молода дівчина, Їде козак з України.Гэй, над рэчкай, над чарненькай Сядлаў коня казачэнька, Развітаўся ён з дзяўчынай, Ды з каханай Украінай.RefrenHej, hej, hej sokoły Omijajcie góry, lasy, (pola,) doły. Dzwoń, dzwoń, dzwoń dzwoneczku, Mój stepowy skowroneczku.Гей! Гей! Гей, соколи! Оминайте гори, ліси, доли. Дзвін, дзвін, дзвін, дзвіночку, Степовий жайвороночку
Гей! Гей! Гей, соколи! Оминайте гори, ліси, доли. Дзвін, дзвін, дзвін, дзвіночку, Мій степовий дзвін, дзвін, дзвінГэй, гэй, гэй саколы, Абмінайце горы, лясы, долы. Звон, звон, звон званочак, Мой стэповы жаўраночак.Pozostałe zwrotkiWiele dziewcząt jest na świecie, Lecz najwięcej w Ukrainie. Tam me serce pozostało, Przy kochanej mej dziewczynie.
(Refren)Ona biedna tam została, PrzepióreczkaW niektórych wersjach: Jaskółeczka moja mała, A ja tutaj w obcej stronie Dniem i nocą tęsknię do niej.
(Refren)Żal, żal za dziewczyną, Za zieloną Ukrainą, Żal, żal serce płacze, Już jej więcej nie zobaczę.
(Refren)Жаль, жаль за милою, За рідною стороною. Жаль, жаль серце плаче, Більше її не побачу.
(Приспів)Жаль, жаль, па дзяўчыне, Па зялёнай Украіне. Жаль, жаль, сэрца плача, Жаль, бо ён яе не ўбачыць.
(прыпеў)Jak na łąkach kwitną wieńce tak na licach jej rumieńce a w oczętach taka siła że mi w głowie zawróciła.
(Refren)Засталася ў любым краі Перапёлачка малая, А я тут, мне на чужбіне Ад растання сэрца стыне.
(прыпеў)Pędź, pędź czwórko siwa kędy moja czarnobrywa leć, leć między sosny gdzie krajobraz wiecznej Wiosny.
(Refren)Wina, wina, wina dajcie, A jak umrę pochowajcie Na zielonej Ukrainie Przy kochanej mej dziewczynie.
(Refren)Меду, вина наливайте Як загину поховайте На далекій Україні Коло милої дівчини.
(Приспів)Мёду, мёду, мёду дайце, А памру, дык пахавайце, На зялёнай Украіне, Пры каханай мне дзяўчыне.
Прыпеў: Гэй, гэй, гэй саколы, Абмінайце горы, лясы, долы. Звон, звон, звон званочак,