Pyrzyce

Pyrzyce (łac. Piriseum lub Pirissa, niem. Pyritz) – miasto powiatowe w województwie zachodniopomorskim, leżące około 45 km na południowy wschód od centrum Szczecina. Siedziba miejsko-wiejskiej gminy Pyrzyce.

W latach 1946–1998 miasto administracyjnie należało do województwa szczecińskiego.

Według danych GUS z 30 czerwca 2021 r., Pyrzyce liczyły 12 435 mieszkańców i były pod względem liczby ludności 20. miastem w województwie zachodniopomorskim.

Lokalizacja

Pyrzyce położone są nad Kanałem Młyńskim, na rolniczych terenach Równiny Pyrzycko-Stargardzkiej. Łagodny klimat Pobrzeża Szczecińskiego oraz żyzne gleby (czarne ziemie) umożliwiają wydajną hodowlę roślin, dzięki której miasto rozwijało się przez wieki.

Integralne części Pyrzyc stanowią: Górne, Karniewo, Obojno, Pogorzałki, Polnik, Sicina.

Nazwa miasta Nazwa Pyrzyce pochodzi najprawdopodobniej od prasłowiańskiego apelatywu *pyrъ, oznaczającego gatunek pszenicy (z czasem nazwa została przeniesiona na pospolite chwasty, por. staropolskie pyrz, dziś perz). Nazwa podkreśla historyczne związki miasta z gospodarką rolną. Po II wojnie światowej funkcjonowała także nazwa PerzyceKoleje Pomorza Przyodrzańskiego 1:1000 000 Dyr. Okręg. Kolei Państw. w Szczecinie, 1946 .Fragment mapy z Atlasu Samochodowego Polski, wydany nakładem wydawnictwa „Przełom” z Krakowa w 1945 roku .. Obecnie obowiązującą nazwę wprowadzono rozporządzeniem ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 rokuRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (, s. 1)..

Do roku 1945, czyli do całkowitego zniszczenia podczas walk o miasto i znalezienia się Pyrzyc w granicach Polski, miejscowość ze względu na jej dobrze zachowaną starówkę nazywana była Rothenburgiem Pomorza.

Historia

Średniowiecze Osadnictwo w rejonie Pyrzyc jest bardzo stare, wzmianki pisane pojawiają się w VIII-IX wieku (opis w Geografie Bawarskim). Obszar został włączony do państwa polskiego przez Mieszka I ok. 967 roku, ale od XI wieku gród znowu prowadził samodzielną politykę w ramach państwowości pomorskiej.

W 1124 r. mieszkańcy Pyrzyc przyjęli chrzest. Pyrzyce były jednym z pierwszych miast Pomorza Zachodniego, które przyjęły chrześcijaństwo. Na czele misji chrystianizacyjnej, wysłanej na Pomorze Zachodnie przez polskiego księcia Bolesława Krzywoustego, stał biskup niemiecki Otton z Bambergu, późniejszy św. Otton, od 2006 r. patron miasta. W 1140 założono kościół.

W XII wieku Pyrzyce były grodem kasztelańskim, a w kolejnym wieku ośrodkiem wójtostwa krajowego. W latach 1230–1240 przy wczesnośredniowiecznym grodzie powstało „nowe” miasto, wzorowane na miastach Europy Zachodniej. Miało owalny kształt, dwie główne ulice, w centrum znajdował się obszerny plac targowy, na którym później wzniesiono kościół farny oraz ratusz. Z czasem przejęło ono funkcje dawnego grodu, a podgrodzie przeszło w poczet dóbr klasztoru augustianek. Z 1248 pochodzi najstarsza wzmianka o książęcej mennicy księcia pomorskiego Barnima I w Pyrzycach.

Znajdował się tu gród kasztelański zburzony w 1283, obok grodu powstała osada typu miejskiego, która otrzymała prawa miejskie w 1263 z rąk księcia zachodniopomorskiego Barnima I. XIII wiek to czas intensywnego rozwoju. Miasto rozpoczęło budowę systemu fortyfikacji – murów obronnych, fosy i wałów. Mury były rozbudowywane w kolejnych wiekach. Rozwijały się sukiennictwo i tkactwo, a mieszczanie uzyskali przywilej bicia własnej monety. W 1320 mieszkańcy uzyskali prawo wolnej żeglugi na Pianie i Świnie. W 1322 r. książęta Otton I i Barnim III nadali miastu wieś Czarnowo, a w 1326 r. potwierdzili stare prawo bicia monet.

Mimo licznych wojen Pyrzyce długo pozostawały niezdobyte. Najcięższe oblężenie miało miejsce w 1478 r., gdy książę Bogusław X bronił się przed natarciem 10-tysięcznego wojska elektora brandenburskiego Albrechta.

O rozwoju i znaczeniu Pyrzyc od wieków decydowało rolnictwo. Było to spowodowane warunkami naturalnymi – tutejsze gleby (tzw. czarne ziemie) są wyjątkowo żyzne. W średniowieczu Pyrzyce nazywano spichlerzem Pomorza Zachodniego.

W kolejnych wiekach thumb|left|Panorama miasta z Wielkiej Mapy Księstwa Pomorskiego, (1618) Od 1493 r. miasto należało do księstwa pomorskiego. XVI wiek to okres gospodarczego ożywienia Pyrzyc, przybyli wówczas szkoccy tkacze, rozwój został zahamowany w wieku XVII. W czasie wojny trzydziestoletniej okupowane kolejno przez wojska cesarskie od 1628, szwedzkie od 1630, ponownie cesarskie od 1635 i ponownie szwedzkie od 1636. Miasto zostało splądrowane przez wojska cesarskie i szwedzkie, a w 1634 w znacznym stopniu zniszczone przez pożar. W 1637 r. pozostały pod władaniem Szwecji. Od 1653 r. znalazły się w granicach Brandenburgii, później Królestwa Pruskiego.

Rozwój w połowie XVIII w. również wiązał się z rolnictwem. Miasto zaczęło się wówczas rozwijać poza linią murów (część południowa). W XIX w. dodatkowy impuls dały Pyrzycom uruchomienie połączenia kolejowego ze Stargardu przez Myślibórz do Kostrzyna nad Odrą (1882), a pod koniec XIX w. odgałęzienia do Gryfina, Godkowa i Płońska. Dworzec kolejowy usytuowano na przedmieściu północnym, co spowodowało rozbudowę tej części miasta. W tym samym, 1882 roku, oddano do użytku seminarium nauczycielskie (obecnie szpital). thumb|left|Rynek w 1890 r.

W XIX i XX wieku na ziemię pyrzycką przyjeżdżały tysiące Polaków. Pracowali w tutejszych gospodarstwach rolnych. W 1909 r. z ich składek powstała polska kaplica katolicka przy dzisiejszej ulicy Lipiańskiej, obecnie nieistniejąca.

W pierwszych dziesięcioleciach XX wieku oddawano do użytku sieci kanalizacyjną, wodociągową i gazową. Od 1921 r. powstawały osiedla przy obecnych ulicach Wojska Polskiego, Ogrodowej i Jana Pawła II (wcześniej Klonowa). Zbudowano też obiekty sportowe, m.in. odkryty basen o wymiarach olimpijskich.

W czasie II wojny światowej Niemcy utworzyli w mieście dwa podobozy pracy przymusowej obozu jenieckiego Stalag II D. Zimą 1945 r. zostały ustanowione przez Niemców twierdzą broniącą dostępu do Szczecina. Po trwających ponad miesiąc działaniach wojennych 2 marca 1945 r. twierdza została zdobyta przez oddziały 47 Armii Radzieckiej I Frontu Białoruskiego dowodzonej przez gen. F. Pierchorowicza (po wojnie dla uczczenia tych oddziałów w miejscu gdzie pochowano 850 żołnierzy radzieckich przy murze obronnym miasta postawiono Kolumnę Zwycięstwa, a przy ulicy Mickiewicza w parku – pomnik – czołg)Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 709.. Data ta to symboliczny początek administracji polskiej w mieście. W wyniku walk zostało ono zniszczone w 90%. Znaczna część zabytków jednak przetrwała.

Po II wojnie światowej

Zniszczenia powojenne były powodem przeniesienia latem 1945 r. siedziby powiatu do Lipian. Po pięciu latach, naznaczonych odgruzowywaniem miasta i początkami jego odbudowy, Pyrzyce znów stały się siedzibą powiatu.

W 1958 r. zaczęto odbudowę gotyckiego kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny. Wśród ocalałych budowli znalazła się też kaplica Świętego Ducha, która po renowacji została zaadaptowana w 1969 r. na bibliotekę miejską. Odrestaurowano ratusz miejski, który stał się jak dawniej siedzibą władz. Dokonano również konserwacji i odrestaurowania zniszczonych odcinków murów miejskich (głównie w części północnej). W 1991 r. zakończono remont kościoła poaugustiańskiego Najświętszej Marii Panny Bolesnej, który znajduje się w historycznie najstarszej części miasta (ul. Staromiejska).

Po wojnie intensywnie rozwijało się budownictwo mieszkaniowe. Rok 1960 był początkiem budowy bloków mieszkalnych, które powstawały na terenie zniszczonej starówki. We wschodniej części Pyrzyc, przy ulicy Słonecznej, stanęło osiedle mieszkaniowe Kombinatu Państwowych Gospodarstw Rolnych. W kolejnych latach zbudowano osiedla przy ul. Narutowicza i ul. Obrońców Stalingradu (późniejsza ul. Stargardzka), przy ul. Dworcowej i ul. Rejtana, osiedle Pod Lipami, a także usytuowane z dala od centrum miasta osiedle domów jednorodzinnych przy ul. Mickiewicza.

1 stycznia 1973 r. na podstawie uchwały Wojewódzkiej Rady Narodowej Pyrzyce stały się siedzibą gminy. W mieście znajdowała się Gminna Rada Narodowa licząca 68 radnych. W skład rady wchodziły cztery komisje: Planu, Budżetu i Finansów oraz Spraw Komunalnych i Zaopatrzenia; Rolnictwa; Oświaty, Kultury i Spraw Socjalnych; Ładu i Porządku Publicznego. Powołano wspólny dla miasta i gminy Urząd Stanu Cywilnego oraz Społeczną Komisję Pojednawczą. 9 grudnia 1973 r. w miejsce Urzędu Gminy oraz Prezydium Miejskiej Rady Narodowej powołano Urząd Miasta i Gminy, Archiwum Państwowe w Szczecinie oddział w Stargardzie..

W 1989 r. rozpoczęła działalność nowa oczyszczalnia ścieków, a od 1997 r. Pyrzyce, jako pierwsze miasto w Polsce, mogły się pochwalić posiadaniem ciepłowni geotermalnej.

W 1987 r. zlikwidowany został odcinek kolei do Płońska, a w następnych latach zamknięto kolejne połączenia pasażerskie. W 2004 r. wyłączono z ruchu ostatnie połączenie, z Pyrzyc do Stargardu. Obecnie trasa kolejowa jest wykorzystywana tylko do przewozów towarowych. W 2009 rozebrano linię kolejową do Gryfina i odcinek Głazów – Myślibórz, w 2012 rozmontowano linię do Godkowa. Obecnie przez Pyrzyce przechodzi jedynie linia kolejowa Stargard – Pyrzyce – Głazów.

Od 1 stycznia 1999 r. (wejście w życie reformy administracyjnej) miasto jest siedzibą powiatu, wchodzącego w skład województwa zachodniopomorskiego. Powiat pyrzycki obejmuje gminy: Pyrzyce, Lipiany, Bielice, Przelewice, Kozielice oraz Warnice.

Kalendarium ok. 845 – dokument Geograf Bawarski wymienia nazwę plemienia Prissani (Pyrzyczanie) ok. 967 – obszar włączony do Polski przez Mieszka I 1124 – przybycie do miasta misjonarzy z Ottonem z Bambergu i chrzest Pyrzyczan 1230 – 1240 – powstawanie miasta wzorowanego na zachodnioeuropejskich (powstało obok dawnego grodu) XIII w. – budowa miejskich umocnień: wałów, fosy oraz muru z bramami wjazdowymi 1248 – najstarsza wzmianka o mennicy księcia pomorskiego Barnima I w Pyrzycach 1263 – uzyskanie praw miejskich (lokacja na prawie magdeburskim) 1283 – najazd Brandenburczyków zakończony spaleniem starego słowiańskiego groduRyszard Kiersnowski „Grodziska Pomorskie w najdawniejszych przekazach źródeł pisanych”. XIV – XV w. – rozbudowa murów miejskich, dobudowanie baszt 1628 – początek okupacji cesarskiej 1630 – początek okupacji szwedzkiej 1634 – spalenie miasta przez wojska szwedzkie 1635 – ponowna okupacja cesarska 1636 – ponowna okupacja szwedzka 1637 – początek władzy Szwedów 1653 – początek panowania brandenburskiego (później pruskiego, a następnie niemieckiego) 1882 – uruchomienie połączenia kolejowego; otwarcie seminarium nauczycielskiego (obecnie szpital) 1909 – powstanie pierwszego kościoła katolickiego po reformacji 1912 – utworzenie Parku Miejskiego 1936 – włączenie do miasta przylegającej do niego wsi Stare Miasto 1945 – zdobycie miasta przez Armię Czerwoną, zniszczeniu uległo 90% zabudowy 1950 – przeniesienie z Lipian siedziby powiatu 1958 – utworzenie klubu piłkarskiego „Sokół” Pyrzyce 1960 – rozpoczęcie budowy bloków mieszkalnych na miejscu zniszczonej starówki 1964 – oddanie do użytku nowego stadionu przy ul. Sportowej 1969 – otwarcie biblioteki miejskiej w budynku dawnej kaplicy św. Ducha 1973 – powołanie Urzędu Miasta i Gminy 1980 – pierwsza edycja Pyrzyckich Spotkań z Folklorem 1989 – powstanie nowej oczyszczalni ścieków 1997 – uruchomienie ciepłowni geotermalnej 1999 – po reformie administracyjnej Pyrzyce siedzibą powiatu 2011 – otwarcie kina w Pyrzyckim Domu Kultury 2012 – udostępnienie mieszkańcom dwóch tężni na Placu Wolności.

Demografia Według danych z 31 grudnia 2012 roku liczba mieszkańców miasta wynosiła 12 826. thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Pyrzyc w 2014 roku

Architektura thumb|310px Zabytki chronione prawnie w Pyrzycach: