Kasztelania bydgoska – Kasztelania bydgoska została utworzona w latach 20. XIII wieku prawdopodobnie przez pierwszego księcia Kujaw, Kazimierza Konradowica. Pierwszy urzędnik określany mianem kasztelana bydgoskiego pojawił się w źródłach pisanych w 1238 r.
Pierwotne terytorium kasztelanii bydgoskiej (XIII w.) obejmowało w przybliżeniu zachodnią połowę obecnego powiatu bydgoskiego. Od południa terytorium sąsiadowało z kasztelanią inowrocławską, od północy i wschodu z wyszogrodzką, a od zachodu z nakielską. Był to generalnie obszar ujęty przez naturalne granice: rzeki Brdę, Pływicę (dzisiaj ciąg jezior byszewskich)w XIII wieku okresowo zachodnia granica kasztelanii przekraczała rzekę Pływicę obejmując m.in. wsie Wierzchucin, Popielewo, Krąpiewo, Noteć, rzekę Zielonąniewielka rzeka niegdyś zwana Wierdzielewa w Puszczy Bydgoskiej. Spójności terenów kasztelanii wykraczającej miejscami przez Brdę służyły cztery brody na rzece na odcinku od Koronowa do Bydgoszczy (Koronowo, Tryszczyn, Jachcice, Bydgoszcz)Łbik Lech, Średniowieczne brody i przeprawy na dolnej Brdzie w okolicy Bydgoszczy, „Kronika Bydgoska”, t. XIX, 1998.
Po wojnie polsko-krzyżackiej, okupacji krzyżackiej i zwrocie terenów Polsce w 1337 r. kasztelania została niemal dwukrotnie powiększona poprzez wchłoniecie sąsiedniej kasztelanii wyszogrodzkiejwarownia Wyszogród została zniszczona przez Krzyżaków i nie odbudowana, lecz w kontekście zaniku urzędu kasztelana wyszogrodzkiego w 1314 r. być może już wtedy zastąpił go bydgoski Odtąd wschodnią granicą terytorium kasztelanii była rzeka Wisła.
Przegląd kasztelanów bydgoskich Urząd kasztelana bydgoskiego największe znaczenie miał w XIII i początkach XIV wieku, kiedy kasztelania stanowiła podstawowy okręg administracyjny. Wówczas w hierarchii kasztelanów zachodniokujawskich bydgoski zajmował drugie miejsce po inowrocławskim. Duże znaczenie prestiżowe miał urząd również w I połowie XV wieku. Kasztelanowie tego czasu towarzyszyli królowi w objazdach kraju, będąc świadkami podpisanymi na dokumentach królewskich. Z tej strony dali się poznać m.in. kasztelan Grzymek z Cieślina (1400-1419), Tomasz z Pakości (1422-1425) i Mikołaj Kiełbasa z Tymieńca (1426-1435). Od II połowy XV wieku, gdy królewskie objazdy zastąpił sejm walny oraz sejmiki rola i atrakcyjność urzędu kasztelanów bydgoskich spadła. Ocenia się, że na Kujawach kasztelania bydgoska wraz z kruszwicką i kowalską stanowiły odpowiednik kasztelanii mniejszych w WielkopolsceZyglewski Zbigniew. Późnośredniowieczne urzędy i urzędnicy....
Urząd kasztelana był często początkiem do osiągania wyższych godności państwowych. Z mocy prawa kasztelan bydgoski miał zagwarantowane 95 miejsce w Senacie należąc do tzw. senatorów mniejszychna 140 miejsc w Senacie. Miał również prawo uczestniczyć w Sejmach. Pozostałe niższe urzędy ziemskie obsadzali miejscowi rycerze. Zostało to prawnie usankcjonowane przez przywilej koszycki w 1374 r. i następne przywileje. W 1772 r. Prusy zaanektowały m.in. powiat bydgoski, jednak godność kasztelana bydgoskiego nie przestała istnieć. Do końca Rzeczypospolitej polska kancelaria królewska wydawała akty nominacyjne na to stanowisko.
Kasztelanowie bydgoscy MonarchaWojewoda#KasztelanHerbLata sprawowania urzęduLata życiaKazimierz I kujawskibd.1Zdzisław ze Sławka Sulisław (Suzzlaus castellanus de Budegac)Według Janusza Bieniaka zapis Suzzlaus jest błędem związanym z niepoprawnym odczytaniem imienia przez niemieckiego wydawcę, gdyż nie prowadzi ono do żadnego słowiańskiego imienia. Najbliższy paleograficznie jest mu Scizzlaus, który mógł w takim zapisie znajdować się w rękopisie. Przyjmując takie wytłumaczenie, pierwszego kasztelana bydgoskiego należałoby wiązać z Zdzisławem (jako kasztelan włocławski), który przekazał Sławko i dwie inne wsie biskupstwu kujawskiemu, Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 74.centruj|bezramki29 czerwca 1238Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 74.Bogusza2Bogusław Bogusław z Gogolinacentruj|bezramkiprzed 1247 (?)/25 lipca 1253 (?) - 19 sierpnia 1254Kazimierz I kujawski/ Siemomysł inowrocławski bd./ Wilk z Izbicy/
Maciej Kobiela3Teodoryk Prusok. 1265 (?) – 1268/1269zm. 1268/1269Siemomysł inowrocławski/ Bolesław PobożnyMaciej Kobiela4Wojciech z Pęchowacentruj|bezramki1268/1269 (?) - 8 sierpnia 1271zm. 1301Bolesław Pobożny/ Leszek Czarny/
Siemomysł inowrocławskiMaciej Kobiela/ Jarosław z Łojewa5Mroczek z RogowaMianowany przez Bolesława Pobożnego, był ściśle związany z dostojnikami wielkopolskimi. Mroczek, Mroczko, z Rogowa, Żernikcentruj|bezramki4 października 1279 - 8 stycznia 1284Siemomysł inowrocławski/ Leszek inowrocławski/
Przemysł inowrocławski/
Kazimierz III gniewkowskiJarosław z Łojewa6Dominik23 czerwca 1286 - 27 kwietnia 1292Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 75.Leszek inowrocławski/ Przemysł inowrocławski/
Kazimierz III gniewkowski Bronisz z rodu Pomianów7Bartosz z Kościoła Bartosz z Kościoła, Kościelcacentruj|bezramki8 maja 1294Zm. przed 22 listopada 13118Bałdrzych2 lutego 1296 - 9 czerwca 1299Bronisz z rodu Pomianów/ Jan Bezdziadowic z Kołudy9Jarosław z PłonkowaOjciec kasztelana wyszogrodzkiego Jana z Płonkowa. Jarosław z Płomykowacentruj|bezramki15 marca 1306 – 1314Leszek inowrocławskiJan Bezdziadowic z Kołudy10Przybysław z Leszczcentruj|bezramki6 kwietnia 1315Leszek inowrocławski/ Przemysł inowrocławski11Boguszacentruj|bezramki11 czerwca 1318 - 1326 (?)Przemysł inowrocławski/ Władysław I ŁokietekJan Bezdziadowic z Kołudy/ Jan z Płonkowa12Bogumił z Pakościcentruj|bezramki1325/1326 - 23 stycznia 1330zm. przed lipcem 13321330 – 1337 Okupacja Zakonu krzyżackiego1337 – 1343 Tymczasowy zarząd starostów wielkopolskichKazimierz III WielkiJan z Płonkowa/ bd.13Maciejcentruj|bezramki11 marca 1339 - 19 marca 1348/1348Mościc ze Ściborza14Mściwój ze Strońska Mściwój, Mszczuj, ze Stronskacentruj|bezramki19 lutego 1353 - 25 listopada 1358Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 76.15Wojsław z Zakrzewa Wojsław z Zakrzewa, Woli (Bachórnej)centruj|bezramki9 lutego 1359 - 29 stycznia 1362Kazimierz III Wielki/ Kazimierz IV słupski16Mikołaj (z Kobielic ?)Identyfikowany przez Janusza Bieńka z Mikołajem z Kobielic. Występował on już wcześniej, pierwsza wzmianka o nim wskazuje, że znajdował się w otoczeniu biskupa kujawskiego Macieja z Gołańczy, Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 76.centruj|bezramki19 lutego 1364 - 18 lipca 1374Władysław Opolczyk/ Jadwiga Andegaweńska/
Władysław II JagiełłoWłodek z Danaborza/ Maciej Maczuda z Małego Lubstowa17Mikołaj Purcz ze Ściborza Mikołaj, Niczek, Purcz ze Ściborza, Kasza (Kašeci)centruj|bezramki26 marca 1382 - 9 grudnia 1399Władysław II JagiełłoMaciej Maczuda z Małego Lubstowa18Mikołaj z Pakościcentruj|bezramki1399 (?) - przed 1 października 1400Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 77.zm. przed 1 października 1400Maciej Maczuda z Małego Lubstowa/ Maciej z Łabiszyna/
Janusz z Kościelca19Grzymek z CieślinaGrzymek jest zdrobnieniem od imienia Grzymisław. Sam kasztelan wykorzystywał wyłącznie formy zdrobniałej, Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 77. Grzymek z Cieślina, Mikołajowic, Żelaskowacentruj|bezramki28 sierpnia 1402 - 3/10 października 1420Janusz z Kościelca/ Jarand z Grabi i Brudzewa20Tomasz z Pakości Tomasz, Tomek, z Pakości, Sępólnacentruj|bezramki4 maja 1423 - 22 maja 1426Władysław II Jagiełło/ Władysław III WarneńczykJarand z Grabi i Brudzewa/ Bogusław ze Służewa i Oporowa21Mikołaj Kiełbasa z Tymieńca Mikołaj Kiełbasa z Tymieńca, Kamiennejcentruj|bezramki12 sierpnia 1426 - 16 sierpnia 1444Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 194.zm. przed 3 stycznia 1446Kazimierz IV JagiellończykBogusław ze Służewa i Oporowa22Aleksander z Łabiszynacentruj|bezramki15 września 144823Mikołaj (I) Kościeleckicentruj|bezramki17 grudnia 1449 - 22 lutego 1451ok. 1405 – przed 12 stycznia 1480Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 192.Bogusław ze Służewa i Oporowa/ Mikołaj (I) Kościelecki24Mikołaj Łabiski ze Złotowa Mikołaj Łabiski ze Złotowa, Łabiszynacentruj|bezramki1451 (?) - 11 maja 1453Mikołaj (I) Kościelecki25Jan (I) KościeleckiPóźniejszy starosta bydgoski i wojewoda inowrocławski.centruj|bezramkigrudzień 1453 - 23 lutego 1454zm. 1475Mikołaj (I) Kościelecki/ Jan (I) Kościelecki26Nasław z Gogolinacentruj|bezramki9 maca 1455 - 14 października 1460Jan (I) Kościelecki27Stanisław Mozgawskicentruj|bezramki12 kwietnia 1464 - 17 grudnia 1470 - - -Mikołaj GołańczewskiHistoria Bydgoszczy Tom I, oraz Zbigniew Zyglewski, Poźnośredniowieczne urzędy..., s. 36, uznają go za kasztelana bydgoskiego. Sobiesław Szybkowski, Ziemscy urzędnicy bydgoscy..., s. 39-40 wykazał, iż jest to błąd oparty na źle sformułowanej zapisce sporządzonej przez prof. Włodzimierza Dworzaczka w tzw. Tekach Dworzaczka.centruj|bezramkiKazimierz IV Jagiellończyk/ Jan I Olbracht/
Aleksander Jagiellończyk/
Zygmunt I StaryMikołaj Działyński/ Maciej ze Służewa/
Jan Kościelecki/
Mikołaj (II) Kościelecki/
Mikołaj Kretkowski/
Stanisław Kościelecki28Maciej Grudzińskicentruj|bezramki30 października 1486 - 1 czerwca 1513Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XII - XV wieku. Spisy, oprac. J. Bieniak, S. Szybkowski, red. A. Gąsiorowski, Kórnik 2014, s. 195.zm. przed 6 października 1513Zygmunt I StaryStanisław Kościelecki/ Mikołaj Kościelecki/
Hieronim Łaski/
Andrzej Oporowski/
Jan Oporowski29Abraham Zbąskicentruj|bezramki9 czerwca 1516 - 4 marca 1528Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, W. Stanek, przy współudziale Z. Górskiego, R. Kabacińskiego, Kórnik 1990, s. 70.zm. 1541Jan Oporowski/ Stanisław Tomicki/
Janusz Latalski/
Jan Janusz Kościelecki30Maciej Czarnkowskicentruj|bezramki8 lipca 1532 - 16 marca 1540zm. 1542Zygmunt I Stary/ Zygmunt II AugustJan Janusz Kościelecki31Jan Janusz Kościeleckicentruj|bezramki18 września 1543 - 27 lipca 15501524 – 1564Zygmunt II AugustJan Janusz Kościelecki/ Andrzej Krotoski/
Andrzej Kościelecki/
Bartłomiej Zebrzydowski/
Jan Służewski/
Mikołaj Sokołowski/
Jan Krotoski32Sylwester Kretkowskicentruj|bezramki27 lipca 1550 - 20 kwietnia 15631504 – 1568Jan Krotoski33Stanisław Kościeleckicentruj|bezramki20 kwietnia 1563 - 7 września 1566zm. 1589/1590Zygmunt II August/ Henryk III Walezy/
Stefan Batory/
Zygmunt III WazaJan Spławski34Adam Balińskicentruj|bezramki30 października 1590 - 5 sierpnia 1601zm. przed 15 listopada 1602Zygmunt III WazaMichał Działyński/ Jan Gostomski35Janusz Grzymułtowski Jan, Janusz, Grzymułtowskicentruj|bezramki15 listopada 1602 - 26 czerwca 1617zm. 26 czerwca 1617Jan Gostomski/ Zygmunt Grudziński36Jarosław Wojciech SokołowskiPSBcentruj|bezramki14 lipca 1618 - 20 lutego 1621zm. 1625Zygmunt Grudziński37Abraham CiświckiPrzeniesiony w 1627 r. na kasztelanię śremską.centruj|bezramki20 lutego 1621 - 18 kwietnia 1627Urzędnicy kujawscy i dobrzyńscy XVI–XVII wieku. Spisy, oprac. K. Mikulski, W. Stanek, przy współudziale Z. Górskiego, R. Kabacińskiego, Kórnik 1990, s. 71.ok. 1593 – 1643Zygmunt III Waza/ Władysław IV WazaZygmunt Grudziński/ Stanisław Przyjemski/
Hieronim Radomicki38Jan Sokołowskicentruj|bezramki25 stycznia 1628 - 14 października 1636Władysław IV WazaHieronim Radomicki39Stanisław SokołowskiPSBcentruj|bezramki1643 -