Commandant Bory – francuski niszczyciel z okresu I wojny światowej, jedna z 12 zbudowanych jednostek typu . Wyporność okrętu wynosiła 805 ton, a jego główne uzbrojenie stanowiły dwa działa kalibru 100 mm wsparte lżejszą artylerią oraz bronią torpedową. Napędzana turbinami parowymi jednostka rozwijała prędkość 31 węzłów, osiągając zasięg 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów.
„Commandant Bory” został zwodowany 14 września 1912 roku w stoczni w Bordeaux, a w skład Marine nationale wcielono go 2 sierpnia 1914 roku. Okręt służył na Morzu Śródziemnym, aktywnie uczestnicząc w działaniach wojennych. Jednostkę wycofano ze służby 29 lipca 1926 roku.
Projekt i budowa Po zbudowaniu serii niszczycieli (fr. contre-torpilleur d’escadre) „450-tonowych” (typów: , i ) dowództwo marynarki francuskiej Marine nationale podjęło działania w celu pozyskania większych okrętów. W 1907 roku Rada Najwyższa Floty postanowiła, że do 1919 roku zostaną zbudowane 63 nowe jednostki tej klasy, co oznaczało wodowanie sześciu–siedmiu okrętów rocznie. Powiększenie wyporności pozwalało na zamontowanie silniejszego niż stosowanego dotychczas uzbrojenia, zainstalowanie siłowni o większej mocy i zwiększenie dzielności morskiej, co miało umożliwić towarzyszenie siłom głównym w trudnych warunkach atmosferycznych. 28 kwietnia 1908 roku do Dowództwa Generalnego Marynarki Wojennej wpłynęło memorandum dyrektora ds. budowy okrętów Dudeboisa, w którym postulował on powiększenie wyporności nowo projektowanych niszczycieli co najmniej do 500–600 ton, podwyższenie pokładu dziobowego oraz wzmocnienie uzbrojenia z dotychczasowych sześciu dział kalibru 65 mm do dwóch–trzech dział kalibru 75–100 mm i czterech dział kalibru 65 mm. W zakresie uzbrojenia torpedowego – według początkowych założeń – okręty miały mieć stałą wyrzutnię dziobową i dwa podwójne obracalne aparaty torpedowe na pokładzie. Ostatecznie wybrano wariant uzbrojenia z dwoma działami kalibru 100 mm i czterema kalibru 65 mm oraz czterema wyrzutniami torped w dwóch podwójnych aparatach. Niszczyciele miały być napędzane turbinami parowymi zasilanymi przez kotły opalane paliwem płynnym, co miało się przekładać na osiągnięcie podczas prób prędkości 31 węzłów. 31 maja 1908 roku służba techniczna budowy okrętów, kierowana przez inż. Lhomme, wysłała do zainteresowanych stoczni dokument z ogólną specyfikacją, którą musiały spełniać nowe okręty, dając konstruktorom pełną swobodę, jeśli chodzi o realizację projektów.
Niszczyciel został zamówiony przez marynarkę w stoczni w Bordeaux 9 stycznia 1910 roku, będąc jedną z dwóch jednostek typu tam zbudowanych. Projekt bazował na pierwszym zbudowanym w tej stoczni niszczycielu typu Bouclier – „Boutefeu”. Budowa sfinansowana została z budżetu marynarki na rok 1909. Stępkę okrętu położono w czerwcu 1910 roku. Na początku maja 1912 roku kpt. mar. (fr. lieutenant de vaisseau) Carrel został wyznaczony do nadzorowania prac wykończeniowych niszczyciela. Wodowanie okrętu odbyło się 14 września 1912 roku. Decyzją prezydenta Francji Armanda Fallièresa z 31 października kpt. mar. C.-J.-A. Carrel został mianowany dowódcą niszczyciela
Pierwsze zaczęły się pod koniec 1912 roku w Lorient i ujawniły poważne problemy z turbinami Zoelly. 9 i 11 stycznia 1913 roku obie turbiny zostały zdemontowane i zwrócone producentowi, zakładom Schneider-Creusot. Nowe próby odbyły się dopiero w grudniu, jednak nadal siłownia sprawiała problemy. 13 stycznia 1914 roku okręt osiągnął prędkość 29 węzłów przy wyporności 585 ton, jednak prób nie ukończono z powodu przegrzewania się łożysk wałów napędowych. Jednostka trafiła do doku, gdzie dokonano wymiany wykonanych z brązu panewek, wymieniono zdeformowaną lewą śrubę i przebudowano pomost. Po remoncie 11 czerwca próby kontynuowano, jednak zostały ponownie przerwane z powodu awarii pompy i wycieku pary. Dalsze testy przeprowadzono 2 i 16 czerwca oraz 16 i 22 lipca; 16 lipca okręt przy wyporności 741 ton rozwinął prędkość 30,68 węzła przy 667 obr./min. Kolejna próba miała się odbyć 4 sierpnia, jednak z powodu wybuchu I wojny światowej nie doszła do skutku i okręt został wcielony do służby.
Dane taktyczno-techniczne Charakterystyka ogólna Okręt był niszczycielem ze zbudowanym ze stali kadłubem o zaokrąglonym przekroju, z podwyższonym pokładem dziobowym sięgającym średnio 4,5 metra ponad wodnicę i mającym niewielki spadek. Konstrukcja kadłuba oparta była na czterech wzdłużnikach i numerowanych od rufy wręgach. Blachy poszycia zewnętrznego miały grubość od 4 do 8 mm, a do stępki przymocowany był drewniany zewnętrzny kil. W celu redukcji kołysania na jednostce zamontowano stępki przechyłowe. Stewa dziobowa była prawie prosta, z gładką krzywizną u dołu, rufa zaś miała wyraźny nawis. Okręt miał jeden ciągły pokład górny, na którym znajdowały się dwie nadbudówki: dziobowa i rufowa.
Kadłub podzielony był za pomocą pięciu głównych grodzi na przedziały wodoszczelne, dochodzące do wysokości górnego pokładu, wydzielające kotłownie dziobową i rufową, przedziały turbin, skrajnik dziobowy z taranem oraz skrajnik rufowy. Prócz tego istniały dwie dodatkowe grodzie, umieszczone w dziobowej i rufowej części kadłuba, a w kadłubie znajdowała się pokaźna liczba małych przedziałów wodoszczelnych wydzielonych lekkimi grodziami. W części dziobowej pokładu dolnego znajdowały się: magazyny żywności, wina i wody, prochu czarnego, amunicji artyleryjskiej oraz komory łańcuchowe i zbiornik paliwa, zajmujący całą szerokość kadłuba; w części rufowej znalazły się natomiast oficerskie magazyny żywności, amunicji artyleryjskiej i głowic torpedowych oraz zbiornik paliwa. Na pokładzie górnym pod pokładem dziobowym znajdowały się: kubryk załogi, pomieszczenia gospodarcze, kambuzy, umywalnie i toalety; kubryk załogi oraz kambuz mieściły się także w nadbudówce dziobowej, a kubryk podoficerów oraz kabiny oficerów i dowódcy znajdowały się w nadbudówce rufowej. Na końcu pokładu dziobowego znajdował się niski pomost bojowy ze sterówką oraz platforma reflektorów, a nadbudówkę rufową zajmowały pomieszczenia radiostacji, pisarza i toalety oficerskie. Na okręcie zainstalowano dwa maszty: główny, usytuowany za pomostem i znacznie niższy drugi, znajdujący się na nadbudówce rufowej.
Długość całkowita okrętu wynosiła 77,26 metra (76,525 metra między pionami), szerokość całkowita 8,164 metra (7,776 metra na wodnicy) i maksymalne zanurzenie na rufie 2,985 metra. Wyporność normalna wynosiła 805 ton.
Załoga okrętu składała się zazwyczaj z 5–6 oficerów oraz 75–77 podoficerów i marynarzy.
Urządzenia napędowe Siłownia jednostki składała się z dwóch turbin parowych Zoelly produkcji zakładów Schneider-Creusot, pracujących na dwie linie wałów zakończonych trójłopatowymi śrubami napędowymi. Zespół turbin składał się z turbiny wysokiego ciśnienia, turbiny niskiego ciśnienia, turbiny biegu wstecznego i turbiny marszowej, usytuowanych w jednym korpusie. Dziobowa turbina napędzała prawoburtową linią wałów, zaś rufowa lewą. Parę dostarczały cztery kotły wodnorurkowe Dyle et Bacalan o ciśnieniu roboczym 16 lub 18 kG/cm². Spaliny odprowadzane były do czterech wysokich, ustawionych w równych odstępach kominów (w 1917 roku zamontowano na nich deflektory).
Maszyny osiągały łączną moc projektową 14 115 KM, co miało pozwolić na rozwijanie średniej prędkości maksymalnej co najmniej 31 węzłów przez sześć godzin. W praktyce była ograniczona do około 24 węzłów, gdyż kotły nie były w stanie utrzymać efektywnego spalania paliwa przy większych wartościach prędkości. Zapas paliwa płynnego wynosił od 120 do 160 ton, co zapewniało zasięg wynoszący 1200–1400 Mm przy prędkości 12–14 węzłów.
Energia elektryczna wytwarzana była przez umieszczone w maszynowniach dwie prądnice o napędzie parowym. Na rufie znajdował się pojedynczy, częściowo zrównoważony ster, poruszany za pomocą parowej maszyny sterowej umiejscowionej na pokładzie głównym pod nadbudówką dziobową. Sterowanie okrętem odbywało się ze sterówki głównego pomostu bojowego, jak też pomostu rufowego (oba wyposażone były również w kompasy).
Uzbrojenie i jego modyfikacje Głównym uzbrojeniem artyleryjskim okrętu były dwa pojedyncze działa o kalibrze 100 mm M1893, umieszczone po jednym na dziobie i na nadbudówce rufowej. Długość działa wynosiła 4646,5 mm, a długość lufy 4500 mm (45 kalibrów – L/45); masa działa wynosiła 1700 kg, a masa osłony 28,5 kg. Armaty wykorzystywały amunicję rozdzielnego ładowania – pociski o masie 14,16 kg i umieszczone w metalowej łusce ładunki miotające o masie 3,7 kg. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 740 m/s pocisku wynosiła 11 800 metrów, a szybkostrzelność 5–7 strzałów na minutę. Kąt ostrzału wynosił 240° dla działa dziobowego i 267° dla rufowego, a zapas amunicji 240–250 pocisków na lufę.
Artylerię drugiego kalibru stanowiły cztery pojedyncze działa kalibru 65 mm M1902 L/50, umieszczone parami na górnym pokładzie za pokładem dziobowym i obok nadbudówki rufowej. Długość działa wynosiła 3450 mm, a długość lufy 3250 mm; masa działa wynosiła 594 kg. Masa pocisku wynosiła 4 kg, a masa ładunku miotającego 1,425 kg. Maksymalna donośność wystrzeliwanego z prędkością początkową 870 m/s pocisku wynosiła 9000 metrów, a szybkostrzelność od 12 do 18 strzałów na minutę. Kąt podniesienia lufy wynosił od -16 do +20°, kąt ostrzału pary dział dziobowych 143° (rufowych 163°), a zapas amunicji 346 pocisków na lufę.
Magazyny amunicyjne dział wyposażone były w system zraszania i zalewania, a dostarczanie amunicji odbywało się za pomocą dwóch podnośników napędzanych silnikami elektrycznymi, z rezerwowym napędem ręcznym. Dane do strzelania uzyskiwano za pomocą systemu hydraulicznego Germaina.
Niszczyciel wyposażono w cztery nadwodne wyrzutnie torped kalibru 450 mm, umieszczone w dwóch podwójnych aparatach usytuowanych na górnym pokładzie na obu burtach między kominami a nadbudówką rufową. Masa aparatu wyrzutni wynosiła 1558 kg, a kąty naprowadzania po 45° w każdą stronę trawersu. Używano przeważnie torped M1909R, których łączny zapas wynosił sześć sztuk. Długość torpedy wynosiła 5,25 metra, a jej masa 710 kg (w tym głowica bojowa 110 kg). Pojemność zbiornika powietrza wynosiła 322 dm³, a jego ciśnienie 150 kG/cm². Zasięg dochodził do 2000 metrów przy prędkości 34 węzłów i 3000 metrów przy 30 węzłach.
W trakcie wojny uzbrojenie niszczyciela powiększyło się o pojedyncze działo przeciwlotnicze kalibru 47 lub 75 mm oraz dwa karabiny maszynowe St Etienne kalibru 8 mm, a na pokład zabierano 8–10 bomb głębinowych systemu Guirauda.
Wyposażenie Na okręcie zamontowano jeden reflektor o średnicy 60 cm, umieszczony na platformie pomostu bojowego. Niszczyciel wyposażony był w dwie kotwice admiralicji, umieszczone na obu burtach na specjalnych platformach kotwicznych i podnoszone zamontowaną na dziobie wciągarką z napędem parowym oraz ręcznym. Do łączności wewnętrznej służyło co najmniej 10 głównych linii rur głosowych, prowadzących do poszczególnych stanowisk i pomieszczeń. Jako środki ratownicze i komunikacyjne na okręcie znajdowały się: 7-metrowy ponton, 7-metrowy welbot, 4-metrowy jol oraz dwie szalupy Burtona.
Służba I wojna światowa 1914 rok Nie ukończywszy wszystkich prób morskich, z powodu wybuchu I wojny światowej „Commandant Bory” został wcielony do służby w Marine nationale 2 sierpnia 1914 roku. Jednostka otrzymała numer identyfikacyjny M76 i znak burtowy „BR”. Okręt został przyporządkowany do stacjonującego w Tulonie 6. dywizjonu niszczycieli 1. Armii Morskiej, który tworzyły ponadto „Commandant Rivière” (okręt flagowy), „Bisson”, „Cimeterre”, „Magon”, „Protet” i „Renaudin”.
3 sierpnia okręty 6. dywizjonu niszczycieli udały się do Philippeville. 8 sierpnia zespół wyszedł do Bizerty, mimo że niektóre okręty nie zostały zatankowane z powodu braku mazutu w bazie; w rezultacie kilka niszczycieli musiało być holowanych. Po zerwaniu 11 sierpnia stosunków dyplomatycznych z Austro-Węgrami, okręty 1. Armii Morskiej udały się dwa dni później na Maltę, skąd podjęły patrole na Adriatyku.