thumb|Pałac Rembielińskiego w Warszawie, siedziba Zarządu Głównego ZBoWiD thumb|Odznaka „Za Zasługi dla ZBoWiD” thumb|Legitymacja członka Związku Bojowników o Wolność i Demokrację Związek Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) – organizacja kombatancka utworzona 2 września 1949, w wyniku narzuconego zjednoczenia 11 istniejących w tym czasie, działających od 1945, organizacji kombatantów i więźniów obozów hitlerowskich. Do 1989 politycznie i organizacyjnie podporządkowany Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Siedziba Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację mieściła się w pałacu Aleksandra Rembielińskiego przy Alejach Ujazdowskich 6a w Warszawie.
Organizacja kombatancka Kongres połączeniowy odbył się w dniach 1–2 września 1949 w Warszawie i w jego wyniku 30 września 1949 zespolono 11 organizacji kombatanckich: Związek Bojowników o Wolność i Demokrację stworzono z następujących organizacji kombatanckich: Związek Bojowników z Faszyzmem i Najazdem Hitlerowskim o Niepodległość i Demokrację Polski Związek Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych Związek Czerwonych Kosynierów Związek Dąbrowszczaków Związek Obrońców Westerplatte Związek Obrońców Wybrzeża Związek Powstańców Wielkopolskich Związek Weteranów Powstań Śląskich Związek Weteranów Walk Rewolucyjnych 1905 roku Związek Żydów byłych Uczestników Walki Zbrojnej z Faszyzmem Stowarzyszenie byłych Więźniów Twierdzy Zakroczymskiej
2 czerwca 1950 Związek Bojowników o Wolność i Demokrację został wpisany do rejestru stowarzyszeń i związków przez Prezydium Rady Narodowej miasta stołecznego Warszawy z mocą obowiązującą na cały kraj. Od początku istnienia obowiązywał statut Związku, a w 1960 został wydany nowy statut. Zmian w statucie dokonano na III Kongresie organizacji we wrześniu 1964. IV Kongres odbył się w dniach 19–20 września 1969, a w jego trakcie dokonano zmian w statucie. V Kongres odbył się w dniach 8–9 maja 1974. Podczas tej imprezy udekorowano sztandar Związku Orderem Budowniczych Polski Ludowej (ZBoWiD odznaczono tym orderem jako pierwsze stowarzyszenie wyższej użyteczności). VI Kongres miał miejsce w dniach 7–8 maja 1979.
Związek Bojowników o Wolność i Demokrację zrzeszał część byłych żołnierzy z regularnych polskich formacji wojskowych, organizacji zbrojnych walczących o niepodległość Polski w okresie przed 11 listopada 1918, organizacji konspiracyjnych walczących w okresie II wojny światowej, więźniów obozów hitlerowskich, żołnierzy Wojska Polskiego oraz członków różnych ugrupowań komunistycznych, funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej, ORMO. Jeszcze w połowie lat 60. XX w. statut Związku nie umożliwiał członkostwa uczestnikom polskiej wojny obronnej z 1939 ani jeńcom wojennym. Związek Bojowników o Wolność i Demokrację zrzeszał także wdowy i sieroty, będące członkami rodzin pomordowanych lub poległych obywateli polskich. ZBoWiD był członkiem Międzynarodowej Federacji Bojowników Ruchu Oporu (FIR).
ZBoWiD odmawiał jednak członkostwa wielu kombatantom, głównie z powodów politycznych, m.in. części żołnierzy Armii Krajowej. Miało to miejsce zwłaszcza do roku 1956, w okresie największego nasilenia stalinizmu w powojennej Polsce. W 1964 odbył się III Krajowy Kongres ZBoWiD, zwany „kongresem pojednania” środowiska kombatanckiego. Przyjęta wówczas formuła bazowała na założeniu, że w ocenie kombatantów nie ma znaczenia przeszłość ale przyszłość i akceptacja budowy ustroju socjalistycznego w Polsce. W 1965 roku w ZBoWiD zrzeszonych było ok. 60 tys. byłych żołnierzy AK„Nie tylko partia? Organizacje społeczne w Polsce Ludowej” – rozdział „Bojownicy czy kombatanci? ZBoWiD w latach 1949–1989” autorstwa Doroty Gałaszewskiej-Chilczuk, IPN 2017 , str. 80 i 81.
W 1966 roku delegacja ZBoWiD na czele z Zygmuntem Berlingiem i Marianem Sołtysiakiem złożyła wieńce na grobie generała Władysława Sikorskiego w Newark.
Struktura organizacyjna Organizacja wewnętrzna Związku Bojowników o Wolność i Demokrację obejmowała Kongres, Zarząd Główny i Radę Naczelną na szczeblu centralnym. Na szczeblu Okręgu (obejmującego obszar województwa) władze stanowiły Zjazd Okręgu, Zarząd Okręgu i Prezydium Zarządu Okręgu, na szczeblu Oddziału (obejmującego obszar powiatu) Zjazd Powiatowy, Zarząd Oddziału Powiatowego i Prezydium Zarządu Oddziału Powiatowego. Na najniższym szczeblu organizacyjnym znajdowały się koła: terenowe (w latach 1950–1972 gromadzkie, od 1973 gminne), miejskie i zakładowe (te ostatnie zakładano na terenie większych zakładów pracy bądź instytucji takich jak spółdzielnie, zjednoczenia, Komendy Powiatowe Milicji Obywatelskiej).
Na każdym szczeblu organizacyjnym istniały ponadto Komisja Rewizyjna i Sąd Koleżeński, komisje problemowe (odznaczeniowa, weryfikacyjna, socjalno-bytowa, zdrowia, historyczna itp.) i kluby środowiskowe (skupiające kombatantów określonego środowiska np. Klub Woldenberczyków – byłych więźniów niemieckiego obozu jenieckiego Oflag II C Woldenberg, Klub b. Więźniów Dachau, Stowarzyszenie byłych Więźniów Politycznych Zamku Lubelskiego i „Pod Zegarem” w Lublinie).
W okresie od grudnia 1949 do 1956 r. w strukturze ZBoWiD działali tzw. „księża patrioci”, którzy m.in. w Warszawie utworzyli liczącą kilkanaście osób Komisję Księży. W grudniu 1950 grupa 32 księży powołała do życia Główną Komisję Księży przy ZBoWiD, na czele której stał ks. kan. Edmund Konarski. Ich organem, od lutego 1950 był dwutygodnik „Głos Kapłana” kierowany przez ks. płk. Stanisława Zawadzkiego (członkiem utajnionej w obawie przed restrykcjami polskiej hierarchii kościelnej, redakcji był najprawdopodobniej m.in. znany międzywojenny działacz chrześcijańsko-narodowy ks. Czesław Oraczewski). Komisja skupiała lojalnych względem władzy księży. Jej głównym celem działalności była likwidacja organizacji kościelnej „Caritas”.
Prezesi Zarządu Głównego ZBoWiD gen. dyw. Franciszek Jóźwiak (1949-1956) gen. dyw. Janusz Zarzycki (1956-1964) gen. dyw. Mieczysław Moczar (1964-1972) Stanisław Wroński (1972-1980) płk w st. spocz. Włodzimierz Sokorski (1980-1983) gen. broni dr Józef Kamiński (1983-1990)
Prezesi Rady Naczelnej ZBoWiD Józef Cyrankiewicz (1949-1972) Piotr Jaroszewicz (1972-1980) gen. dyw. Mieczysław Moczar (1980-1983) prof. Henryk Jabłoński (1983-1990)
Honorowy Prezes Rady Naczelnej ZBoWiD Michał Żymierski (1985-1989)
Organy związku Władze naczelne związku stanowił Zarząd Główny oraz Rada Naczelna. Były one wybierane na odbywających się co 5 lat kongresach związku (1959, 1964, 1969, 1974, 1979 oraz 1985). W skład centralnych władz ZBoWiD (szczególnie w skład fasadowej, obradującej jedynie raz do roku Rady Naczelnej) wchodzili zawsze przedstawiciele najwyższych władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, włącznie z I sekretarzem Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, premierem, przewodniczącym Rady Państwa Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, członkowie rządu i Rady Państwa, prezesi Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego, generalicja, członkowie kierownictwa Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a także znani kombatanci i weterani, głównie z lewicowego ruchu oporu (Armia Ludowa), ale także byli żołnierze Armii Krajowej. Wieloletnimi członkami władz Związku Bojowników o Wolność i Demokrację byli m.in.: Marszałek Polski Michał Rola-Żymierski (od 1974 honorowy prezes Zarządu Głównego, od 1985 honorowy prezes Rady Naczelnej), Edward Gierek, Władysław Gomułka (członek Rady Naczelnej aż do śmierci w 1982), Marszałek Polski Marian Spychalski (członek Rady Naczelnej aż do śmierci w 1980), gen. armii Wojciech Jaruzelski (wiceprezes Rady Naczelnej 1972–1990, gen. broni Zygmunt Berling (wiceprezes Rady Naczelnej 1974–1980), gen. dyw. Mieczysław Grudzień (wiceprezes Rady Naczelnej 1974–1990) i inni.
Rada Naczelna liczyła zazwyczaj ok. 350–500 członków, a Zarząd Główny ok. 60–100 członków. W województwach działalnością terenową związku kierowało 49 zarządów wojewódzkich.
Skład władz naczelnych Związku Bojowników o Wolność i Demokrację Władze naczelne ZBoWiD 1969-1974Za Wolność i Lud, nr 20, 16 października 1969, s. 6. Prezes Zarządu Głównego ZBoWiD: gen. dyw. Mieczysław Moczar (1969-1972), Stanisław Wroński (1972-1974) Wiceprezesi Zarządu Głównego ZBoWiD: Kazimierz Banach, Janusz Burakiewicz, gen. broni Wojciech Jaruzelski, Włodzimierz Lechowicz, płk w st. spocz. Jan Mazurkiewicz, Zygmunt Netzer Sekretarz Generalny ZBoWiD: Kazimierz Rusinek Zastępca Sekretarza Generalnego ZBoWiD: Henryk Matysiak Członkowie Prezydium Zarządu Głównego ZBoWiD: Stanisław Barszczewski, Edward Duda, Roman Gesing, Jan Zygmunt Jakubowski, Marian Janic, Kazimierz Kąkol, gen. broni Grzegorz Korczyński, Antoni Korzycki, Bolesław Łazarski, Tadeusz Pietrzak, Mieczysław Róg-Świostek, Tomasz Sobański, kontradmirał Józef Sobiesiak, płk w st. spocz. Włodzimierz Sokorski, Marian Sołtysiak, Józef Szkuta, Andrzej Werblan, Janusz Wieczorek, Władysław Wojtasik, Stanisław Wroński, Michał Rola-Żymierski Członkowie Zarządu Głównego ZBoWiD: Gustaw Alef-Bolkowiak, Janina Balcerzak, gen. dyw. Bolesław Chocha, gen. dyw. Jan Czapla, gen. dyw. Wacław Czyżewski, Paweł Dąbek, Danuta Gałkowa, Rudolf Gliński, Krystyna Gromek, prof. Henryk Jabłoński, Wanda Kiedrzyńska, Henryk Korotyński, gen. dyw. Franciszek Księżarczyk, gen. dyw. Eugeniusz Kuszko, Władysław Machejek, Maria Maniakówna, Henryk Mazur, Maria Mazurkiewicz, Sylwester Newiak, gen. bryg. prof. Stanisław Okęcki, gen. dyw. pil. Jan Raczkowski, Ludwik Rajewski, Jan Rutkiewicz, Leon Stasiak, Ludomir Stasiak, Jerzy Sztachelski, Tadeusz Sztumberk-Rychter, Halina Szwarc, Wacław Tułodziecki, gen. dyw. Czesław Waryszak, Piotr Wasiluk, Andrzej Weber, gen. dyw. rez. Janusz Zarzycki, gen. dyw. Wiktor Ziemiński, Wojciech Żukrowski Prezes Rady Naczelnej ZBoWiD: Józef Cyrankiewicz (1949-1972), Piotr Jaroszewicz (1972-1974) Wiceprezesi Rady Naczelnej ZBoWiD: Jerzy Albrecht, Józef Ozga-Michalski, gen. bryg. w st. spocz. Franciszek Skibiński, Eugeniusz Szyr, gen. dyw. Józef Urbanowicz, płk w st. spocz. Jerzy Ziętek Sekretarz Rady Naczelnej ZBoWiD: Maria Jaszczukowa Zastępca Sekretarza Rady Naczelnej ZBoWiD: Lesław Bartelski Przewodniczący Głównej Komisji Rewizyjnej: Aleksander Burski Przewodniczący Głównego Sądu Koleżeńskiego: Zygmunt Kapitaniak
Władze naczelne ZBoWiD 1974–1979 Prezes honorowy Zarządu Głównego ZBoWiD: Marszałek Polski Michał Rola-Żymierski Prezes Zarządu Głównego ZBoWiD: Stanisław Wroński Wiceprezesi Zarządu Głównego ZBoWiD: gen. dyw. Wacław Czyżewski, Roman Gesing, gen. dyw. Franciszek Księżarczyk, Jadwiga Łokkaj, płk Jan Mazurkiewicz „Radosław”, gen. broni Józef Urbanowicz Sekretarz Generalny: Stanisław Kujda Członkowie Prezydium Zarządu Głównego: Janina Balcerzak, Michał Chilczuk, Edward Duda, gen. dyw. Zygmunt Huszcza, prof. Kazimierz Kąkol, Antoni Korzycki, Włodzimierz Lechowicz, gen. bryg. Norbert Michta, gen. bryg. Stanisław Okęcki, Halina Pietkiewicz, Mieczysław Róg-Świostek, Wacław Rózga, Włodzimierz Sokorski, Janusz Wieczorek, Wojciech Żukrowski Członkowie Zarządu Głównego (wybrani): Gustaw Alef-Bolkowiak, Maria Stypułkowska-Chojecka ps. „Kama”, Janina Czaja-Waluda, gen. dyw. Jan Czapla, płk Paweł Dąbek, Stanisław Ryszard Dobrowolski, gen. bryg. Edward Dysko, Elżbieta Dziębowska, Krystyna Gromek, płk prof. Emil Jadziak, Henryk Korotyński, Roch Kostrzewa, Jan Karol Kostrzewski, gen. dyw. pil. Jan Raczkowski, Kazimierz Rusinek, płk pil. Stanisław Skalski, Kazimierz Smoleń, Ludomir Stasiak, gen. bryg. Kazimierz Stec, Zygmunt Surowiec, Halina Szwarc, gen. dyw. Czesław Waryszak, gen. dyw. Zygmunt Zieliński Prezes Rady Naczelnej ZBoWiD: Piotr Jaroszewicz